Текст выступления:

Жүзім жегісі келген қасқыр (ертегі)
1. Ертегіге қызықты саяхат: негізгі ойлар

Балаларға арналған ежелгі қазақ ертегілері әрқашан даналық пен тәрбиенің көзқарасы болып табылады. Бұл ертегі – қасқырдың жүзімге талпынысы арқылы адам табиғаты мен мінез-құлық ерекшеліктерін көрсететін терең мағыналы хикая. Қасқырдың жүзімді жеуге ұмтылуы адам өміріндегі табандылық пен армандар, сондай-ақ сәтсіздіктер мен өзін-өзі қорғау сезімдері туралы сыр шертеді.

2. Ертегінің шығу тегі және мақсаты

Қазақ ауыз әдебиеті — ұрпақтан ұрпаққа берілетін асыл мұра. Бұл ертегі балаларға ғана емес, үлкендерге де адалдық, еңбекқорлық және өмірлік қиыншылықтарды жеңу туралы маңызды сабақ береді. Ертегінің мақсаты – әлсіз қасиеттерді күлкілі және тез ұмытылатын образдар арқылы көрсету, сондай-ақ адам баласының мінез-құлқы туралы ой салу.

3. Қасқырдың жүзімге деген құмарлығы

Қасқырдың әрбір әрекеті – шынайы өмірдің көрінісі. Оның жүзімді жету үшін жасаған талпыныстары баланың армандары мен мақсаттарына ұқсас. Мысалы, қасқыр әр төрт жағына қарап, ең биік бұтаға үмітпен секіреді, алайда жүзім тағы да қол жетпейді. Бұл сюжет біздің өміріміздегі қиындықтар мен сәтсіздіктерді жеңуге деген тырысуымызды бейнелейді.

4. Алғашқы талпыныс пен сәтсіздік

Қасқыр бірнеше рет жүзімге жақындауға тырысады, әр жолы биікке секіріп, бірақ қол жеткізбейді. Әр сәтсіздік оны көңілсіздендіріп, бірақ ол тоқтамайды. Осылайша, ертегі табандылықтың маңыздылығын айқындайды. Ғылыми зерттеулер бойынша, табандылық пен қайта-қайта талпыныс адамның мақсаттарына жетуіне септігін тигізеді.

5. Қасқырдың шаршауы мен көңілсіздігі

Көптеген талпыныстардан кейін қасқыр шаршап, күйзеледі. Оның көңіл-күйі түскен сайын алдына қойған мақсатына деген сенімі де азаяды. Бұл – адам өмірінде де кездесетін жағдай, яғни қиындықтар алдында моральдық азаю. Бірақ осы кезеңде маңыздысы – тоқтап қалмау және жаңа күш табу.

6. Қасқырдың ойлап тапқан сылтауы

Қол жетпеген нәрсені қорлау — адам психологиясында жиі кездесетін құбылыс. Қасқыр жүзімнің ащы екенін айтып, сәтсіздігін жасырады. Бұл мінез-құлық өзін-өзі қорғау механизмінің көрінісі, яғни көңіл күйді жақсарту және өз әрекетін ақтау амалы. Осындай сылтау арқылы ол өзіне жұбаныш табады.

7. Мораль: шындықтан қашу мен сылтау

Бұл ертегі адамдарды қиындықтарды мойындап, шынайылықпен бетпе-бет келуге шақырады. Қасқырдың сылтауын қарастыра отырып, біз өткінші қиындықтарға жауап ретінде шындықтан қашу қаншалықты зиян екенін түсінеміз. Шындықты қабылдау мен әрекет ету – өмірлік маңызды дағды.

8. Қасқырдың мінез-құлқы

Қасқырдың еріншек және шыдамсыз характері оны табандылықпен күресуден айырады. Ол жеңіл жолмен табысқа жетуді қалайды, қорқыныш пен қорытындысыз әрекеттерге бейім. Бұл біздің күнделікті өміріміздегі кей адамдардың қысқа мерзімді жеңістерге ұмтылуын еске салады. Ертегі осындай мінез-құлықтың тұжырымды сабақ екенін көрсетеді.

9. Ертегі кейіпкерлері: Қасқыр және жүзім

Қасқыр – адам бойындағы жағымсыз қасиеттердің бейнесі, ал жүзім – жетістіктің, армандардың символы. Бұл кейіпкерлер арқылы ертегі өмірдің қарама-қайшылықтарын ашады, адам табиғатындағы күрес пен талпынысты сипаттайды. Мұндай кейіпкерлердің айырмашылығы мен өзара байланысы ертегінің түпкі идеяларын айқын жеткізеді.

10. Жүзім туралы қызықты деректер

Жүзім – ежелден келе жатқан бақша жемісі, әлемнің көптеген бөлігінде сүйікті тағам. Қазақстанда оның түрлі сорттары өсіріледі, олардың әрқайсысының дәмі мен пайдалы қасиеттері бар. Жүзім құрамында С дәрумені көп, ол иммунитетті көтереді. Балалар үшін жүзім шырынды әрі тәтті болып, денсаулыққа пайдалы жеңіл тағам ретінде пайдаланылады.

11. Қасқыр туралы қызықты мәліметтер

Қасқырлар - топтық өмір сүретін жыртқыш аңдар. Олар түнде аң аулайды және өз территорияларын қорғайды. Қасқыр мінезі кейде адам мінезімен салыстырылады, өйткені оларда ынтымақтастық пен табандылық қасиеттері бар. Ертегідегі қасқыр бейнесі адамның өзімен күресетін жаратылысы ретінде жиі қабылданады.

12. Бұл ертегінің басқа елдердегі баламалары

«Жүзім жегісі келген қасқыр» ертегісінің сюжетін әлемнің көптеген халықтары пайдаланады. Мысалы, француз жазушысы Эзоптың аңыздарында ұқсас оқиғалар кездеседі, олар балаларды тәрбиелеуге арналған. Грек мифологиясында да ұқсас сюжеттер бар, бұл ертегінің жалпы адам табиғатын аша білу ерекшелігін көрсетеді. Әр мәдениетте ертегінің өзіндік нұсқалары пайда болған.

13. Қасқырдың «ащы жүзім» сылтауының мәні

Қасқырдың жүзімнің ащы екендігі туралы сылтауы – өзін-өзі қорғаудың психологиялық амалы. Бұл сылтау арқылы ол аяққа тап болған сәтсіздіктерді қабылдамай, бастамас бұрын жеңіліске ұшырағандай күй кешеді. Міне, осы адамдар да кейде өз табыстарын төмендетуге бейім, ал шын мәнінде олар жетістікке жетуге тырысатын болуы мүмкін.

14. Күнделікті өмірдегі мысалдар

Балалар кейде үй тапсырмасын орындамаған кезде мұғалімді немесе тапсырманы кінәлайды, бұл мойындаудан қашудың бір түрі. Ересектерде де осындай үрдіс бар: сәтсіздіктердің себебін сыртқы факторларға байланыстырады. Бұл өмірден сабақ алып, өсуге кедергі келтіреді. Сондықтан жауапкершілікті өз мойнына алу керек.

15. Ертегіден алынатын сабақтар

Бұл ертегі бірнеше сабақ береді: еңбексіз тұжырымға жету мүмкін емес, табандылық және шыдамдылық керек. Сондай-ақ, сәтсіздіктерді мойындап, шындықтан қашпау маңызды. Қасқырдың оқиғасы бізге өз әрекеттеріміздің жауапкершілігін алуды және шынайы мақсаттар қоюды үйретеді, бұл өмірдің маңызды қағидаларының бірі.

16. Оқиға құрылымы: басты кезеңдер

«Жүзім жегісі келген қасқыр» ертегісінің оқиға желісі әу баста қарапайым көрінгенімен, оның әрбір кезеңі бала санасында терең із қалдырады. Алғашқы кезеңде қасқырдың жүзімді аңдып, жеуге бекінуі оқиғаның басталуы ретінде қызмет етеді. Бұл сәт қасқырдың мақсатқа ұмтылысын және баланың қызығушылығын қоздырады. Кейін қасқыр бірнеше рет секіріп, жүзімді қолына жеткізуге тырысады, бірақ әр қайсысында сәтсіздікке ұшырайды. Осы кезде ол сылтау тауып, әрекетін ақтауға тырысады. Осылайша, ертегінің құрылысы қысқа әрі нақты, бұл оның есте қалуын жеңілдетеді. Осындай құрылым балаларға мақсатқа жету жолында қиындықтар болатынын және әрқашан да шындыққа сүйену керектігін ұғындыруға көмектеседі.

17. Күлкілі және қиялға толы сәттер

Бұл ертегінің күлкілі сәттері балаларға қиялды дамытып, ойлау қабілетін жетілдіреді. Қасқырдың жүзімге жетуге ұмтылысы барысында оның түрлі әдістер қолдануы, кейде сәтсіздігі баланың көңілін көтереді, олар күлкі арқылы қиындықтарды жеңудің жолдарын түсінеді. Мысалы, қасқыр секіруге тырысып, бірақ қолы жетпей қалып, сылтаулар тауып, әрекетін ақтауы – бұл қиялдың шексіздігін көрсетеді және балаға өмірді жеңіл қабылдауға үйретеді.

18. Неге бұл ертегі бүгін де маңызын жоғалтпайды?

«Жүзім жегісі келген қасқыр» ертегісі бүгінгі күні де балаларға тек қана қызық оқиға емес, сонымен қатар өмірлік маңызды құндылықтар әкеледі. Адалдық пен еңбексүйгіштік сияқты қасиеттер адам тұлғасының негізгі негіздері ретінде қалыптасады. Бұл ертегі қарапайым тілмен бірақ терең мағынамен балаларға сылтаулар айтпау қажеттігін үйретеді. Әртүрлі жағдайларда шынайы болудың маңыздылығын түсінуі олардың мінезінің қалыптасуына зор әсер етеді. Қазіргі заманда бұл құндылықтар өзгеше маңызға ие болды, себебі өмір көп жағдайда шынайылық пен адалдыққа сүйенеді.

19. Балаларға арналған ақыл-кеңестер

Балаларға арналған бұл кеңестер ертегідегі оқиғалар арқылы өмірлік ұстанымдар қалыптастырады. Мысалы, мақсатқа жету үшін табандылық қажет екенін, қиындықтардан қашуға болмайтынын және әрқашан шыншыл болу керек екенін түсіндіреді. Сонымен қатар, бұл кеңестер бала мінезіне әсер етіп, өз-өзіне сенімді, жауапты және еңбекқор азамат болып өсуіне көмектеседі. Оқиға желісіндегі мысалдар арқылы берілген кеңестер балаларды тәрбиелеудің маңызды элементі болып табылады.

20. Ертегі ғибраты: еңбек және шынайылық

«Жүзім жегісі келген қасқыр» ертегісі балаларға еңбектің құндылығын терең түсінуге ықпал етеді. Бұл оқиға арқылы балаларға адалдық пен шынайылықтың маңыздылығы сезіндіріледі. Сонымен қатар, ертегі сылтау айтуға болмайтынын, қиындықтарға тұрақтылықпен барып, өз мақсаттарын шыншылдықпен жүзеге асыру қажеттігін ұқтырады. Мұндай өмірлік сабақтар жас ұрпақтың тұлға ретінде қалыптасуына негіз болады, олардың қоғамда табысты және әділ азаматтар болып өсуіне ықпал етеді.

Дереккөздер

Әбдімәлікова, Г. Б. Қазақ ауыз әдебиеті: тарихы мен дамуы. Алматы, 2015.

Нұрқайбеков, С. Қ. Қазақ ертегілері және тәрбиелік мәні. Астана, 2018.

Серікбаев, Т. Психология және адам мінезі. Алматы, 2020.

Толстой, Л. Эзоп аңыздары және олардың балалық тәрбиедегі орны. Мәскеу, 2017.

Орман, Г. Аңдар әлемі мен адам табиғаты. Нұр-Сұлтан, 2019.

Абай Құнанбаев. "Ұстаздық көргенім".  Алматы, 2000.

Назарбаев Н. Ә. "Жастарға арнаған үгіт-насихаты", Қазақстан Республикасы Президенті, 2015.

Скрапник Т. "Қазақ ертегілері мен халық ауыз әдебиеті", Алматы, 2011.

Ермекбаев Б. "Балалар әдебиеті және тәрбие", Астана, 2018.

Тұрсынхан Ж. "Қазақстанның дәстүрлі мәдениеті", Алматы, 2013.