Текст выступления:

Ақсақ киік
1. «Ақсақ киік» – Жанашырлық және Табиғат Әлемі

Балаларға арналған табиғатқа мейірімділікті ұғындыратын өлең жайлы әңгімемізді бастайық. Бұл өлең табиғат пен жануарларға деген сүйіспеншілік пен қамқорлықты ашып көрсетеді, олардың маңызын ұғындырады.

2. Өлеңнің авторы мен оның рухы

Мұқағали Мақатаев – қазақ әдебиетінің жарқын жұлдызы, оның шығармалары балалар мен ересектерге рухани азық береді. 1962 жылы жарық көрген «Ақсақ киік» өлеңі табиғатқа шынайы махаббат пен оны қорғаудың қажеттілігін насихаттайды. Ақынның бұл туындысы қазақ әдебиетінде ерекше орын алған, себебі ол жануарлардың әлемін адам жүрегіне жақындатады.

3. Киік – кең даланың ерекше тұрғыны

Киік – Қазақстанның кең әрі ашық далаларында өмір сүретін ерекше жануар. Оның орташа салмағы 20-40 келі аралығында және бұл дене құрылысы оны жылдам әрі ширақ етеді; ол 80 км/сағат жылдамдықпен жүгіре алады. Киіктің ұзын, мықты аяқтары мен ерекше мүйіздері оған құрғақ шөлдері мен шөлейт аумақтарын еркін аралауға мүмкіндік береді, бұл дала тіршілігіндегі оның бейімделуінің керемет мысалы.

4. Өлеңдегі басты кейіпкер — ақсақ киік

Мұқағали Мақатаевтың өлеңінде ақсақ киік — аяғында жара болса да, мықты төзімділікті, үміт пен өмірге құштарлықты білдіреді. Бұл жара – табиғаттағы әлсіздікті әрі қорғалуды талап ететін жануарларды бейнелейді. Ақсақ киіктің бейнесі арқылы автор балаларға мейірімділік пен қайраттылықтың үлгісін көрсетеді, ол өмірдің әрқашан жеңісін табуға болатынын түсіндіреді.

5. Киіктің мекені мен өмір салты

Киіктер қонысын Қазақстанның кең далалық аймақтарынан табады. Олар топтасып, далада еркін қозғалып, шөппен қоректенеді. Бұл жануарлар көбіне шөлейт және шөл зоналарында тіршілік етіп, су іздеп даланы шарлап жүреді. Киік отарларының көшуі мен өмір сүруі табиғаттың маусымдық өзгерістерімен тығыз байланысты.

6. Өлеңдегі табиғаттың керемет бейнелері

Өлеңде дала табиғаты өміршең және әсем бейнеленген. Күннің жылы сәулелері, дала желінің бұрқылдауы және ақсақ киіктің далада еркін қозғалысы арқылы табиғаттың сұлулығы мен қуаты суреттеледі. Бұл көріністер балалардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін оятып, олардың қоршаған ортаға құрметпен қарауына ықпал етеді.

7. Мейірімділік пен жанашырлық сезімін дамыту

Біріншіден, өлең балаларға аңдарға қарым-қатынас жасағанда мейірімділік пен жанашырлық таныту керектігін үйретеді. Олар киіктің ауыр жараланғанын көреді, оның ауырлығын сезініп, қорғауға икемделеді. Екіншіден, бұл өлең әлсіз жандарға қамқорлық көрсетудің маңызын ашады. Осындай тәрбиелік әсер бала бойына парасаттылық пен жауапкершілік сезімін қалыптастырады.

8. Достық пен бірлік арқылы беріктігі

Біріншіден, ақсақ киіктің табынына қайта қосылуы достықтың күшін дәлелдейді және бұл балаларға ортақ мүдде үшін бірігудің маңыздылығын көрсетеді. Екіншіден, топтың бірыңғайлығы киіктің қауіпті жағдайлардан қорғануына көмектеседі, бұл ынтымақтастықтың тиімділігін айқын сипаттайды. Ақырында, жалғыздықтың осалдығы мен достықтың құндылығы өлеңде ерекше атап өтіледі, бұл балаларды бірліктің маңыздылығына тәрбиелейді.

9. Киіктерге төнетін қауіптер

Киіктердің санының азаюы олардың тіршілігіне қауіп төндіреді. Табиғи климат өзгерістері, мекендеу орындарының тарылуы және браконьерлік олардың өміріне үлкен қауіп әкелуде. Бұл мәселелерді шешу мақсатында елімізде арнайы қорғау шаралары қолға алынған, алайда табиғат пен адам арасындағы қарым-қатынасты дұрыс реттеу әлі де өзекті болып табылады.

10. Киіктің саны және оның азаюы

20-шы ғасырдың басында Қазақстан даласында киіктердің саны миллионға жуық болған. Бұл сан бүгінгі күнге дейін олардың тіршілігінің кең таралуын көрсетеді. Алайда қазіргі таңда олардың саны күрт азайып, бұл киіктерді қорғаудың маңыздылығын арттырды. Санның күрт төмендеуі экожүйенің тепе-теңдігіне кері әсерін тигізеді және табиғатты қорғау шараларын күшейтуді қажет етеді.

11. Балалардың табиғатқа сүйіспеншілігі

Жануарлар әлемімен танысу — балалардың табиғатқа алғашқы қадамдарының бірі. «Ақсақ киік» өлеңі арқылы олар аң-құстардың өмір сүру ерекшеліктерін біледі, бұл олардың табиғатқа деген қызығушылығын оятады. Сонымен бірге, балалар қоршаған ортаны құрметтеу мен қорғаудың маңызын түсінеді, бұл олардың табиғатқа қамқорлықпен қарауына жол ашады.

12. Өлеңді оқудың негізгі мақсаты

Бұл өлең балаларды табиғатқа жауапкершілікпен қарауға, аң-құстарды қорғаудың маңыздылығын түсінуге тәрбиелейді. Туған жердің табиғаты — қазына, оны сақтау әрқайсымыздың міндетіміз. Сонымен қатар, балалар табиғаттың әсемдігін сезініп, жан-жануарларға мейірімділік пен қамқорлық танытады. Достық пен бірлік арқылы табысқа жетуге болатынын түсіну арқылы олардың рухани дамуына септігін тигізеді.

13. Киік туралы халықтың наным-сенімдері

Қазақ халқы киікті таза әрі құт-береке әкелуші жануар ретінде санайды. Ертеден бері киік сәттілік пен молшылықтың символына айналды. Қазақ ауыз әдебиетінде киік бейнесі жиі кездеседі, ол ұлттық дәстүрдің ажырамас бөлігі ретінде құрметке ие. Халық сенімі бойынша, киікті қорғау — туған жерге деген сүйіспеншіліктің көрінісі.

14. Қазақстандағы киіктің қазіргі жағдайы

Қазақстанда киіктер санының азаюы олардың мекендеу ортасына әсер ететін факторлардың артуымен байланысты. Мемлекет бұл мәселені шешуге ерекше көңіл бөледі. Киіктер Қызыл кітапқа енгізіліп, оларды қорғау үшін арнайы бағдарламалар жасалуда. Сонымен қатар, браконьерлікке қарсы заңдар күшейтіліп, табиғи тұрғын ортаны сақтау шаралары қабылдануда.

15. Мақатаевтың табиғат жайлы өлеңдерінен үзінділер

Мұқағалидың өлеңдері табиғаттың сұлулығы мен маңыздылығын бейнелейді. Оның шығармаларында аңдар мен даланың әсем көріністері, жануарларға деген сүйіспеншілік пен қорғау қажеттілігі көрініс табады. Бұл туындылар балаларға табиғатты құрметтеуді және жанашырлықты үйретуде тамаша құрал болып табылады.

16. Киік туралы мақал-мәтелдер

Киік – қазақ даласының айнасы, оның жан дүниесін, халықтың өмір салтын бейнелейтін аң. Қазақстандағы халықтар арасында киікке байланысты мақал-мәтелдер, нақыл сөздер көптеп кездеседі. Бұл мақалдар киіктің ерекшелігін, оның өмір сүру салтын, адамдарға қоятын сабақтарын жеткізеді. Мысалы, «Киіктің қамы – дала» деген сөз киіктің кең әрі ашық далада еркін өмір сүретінін, табиғатпен үйлесімділік танытатындығын ғибрат етеді. Сонымен қатар, киікті төзімділік пен батылдықтың символы деп есептейтін сөздер де көп кездеседі. Мысалы, «Киіктің табаны ауырмайды» – бұл қиындықтарға қарсы төтеп беру қасиетін білдіреді. Қазақтардың аңыздары мен ертегілерінде киіктің айлакерлігі мен сақтықтары, оның басты ұстанымдары қатар айтылады. Киік туралы айтылған мақал-мәтелдер – бұл халықтың табиғатқа, аңшылыққа және салт-дәстүрге деген құрметінің ерекше көрінісі.

17. Киікті қорғау жолдары

Киіктер табиғатымыздың байлығы және экожүйеміздің маңызды бөлігі болып табылады. Соған байланысты, еліміз мемлекет деңгейінде киіктердің мекенін сақтау жұмыстарын қолға алды. Қорықтар ашылып, арнайы заңдар қабылданып, браконьерліктің алдын алу шаралары күшейтілді. Бұл заңдар киіктің санының тұрақтылығын қамтамасыз етіп, экологиялық тепе-теңдікті сақтауға бағытталған. Сонымен бірге, экологиялық мамандар ғылыми зерттеулер жүргізіп, киіктің тіршілік жағдайларын қадағалайды. Олар халық арасында аңшылықтың қайшылықтарын түсіндіруге, табиғатты қорғаудың маңыздылығын насихаттауға үлкен көңіл бөледі. Бұл комплекс тәсіл киіктердің популяциясын қалпына келтіру мен олардың табиғи ортасын қорғауда маңызды роль атқарады.

18. Киіктің балаларға үлгі болар қасиеттері

Киік – төзімділік пен шыдамдылықтың айрықша символы. Оның табиғи мінезінде кездесетін қиындықтарға мойымайтын ерекшелік – балаларға маңызды ғибрат ретінде ұсынылады. Киіктің батылдық пен ерлік қасиеті де ерекше, ол өзінің қауіпсіздігін қорғау барысында көрсетеді. Бұл балалардың өмірлік қиындықтармен бетпе-бет келгенде сенімді болуына септігін тигізеді. Сонымен қатар, киіктің табын өміріндегі достыққа адалдық пен бір-біріне қамқорлық жасау тәжірибесі де балалардың адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға көмектеседі. Осы аңның қасиеттері арқылы балаларға шыдамды, сенімді және досқа адал болудың маңыздылығы үйретіледі.

19. Киік пен балалар арасындағы ерекше байланыс

Табиғатпен үйлесімділік

Киік – қазақ балаларында табиғаттың ұмытылмас символы ретінде саналады. Ол олардың аңдарға, қоршаған ортаға деген қызығушылықтарын арттырады. Бұл қызығушылық баланың табиғатты қорғауға деген ұмтылысын оятып, экологиялық санасын қалыптастыруда ерекше рөл атқарады.

Тәрбиелеу мәні

Киіктің ерлік пен табандылығы балаларға жанашырлық пен қамқорлықты үйретудің құралы ретінде пайдаланылады. Оның мінезінің бұл қасиеттері тәрбиелік мәні зор, себебі олар балалардың адамгершілік пен жауапкершілік сезімін арттырады. Киік бейнесі арқылы баланың рухани дамуына және құндылықтарын қалыптастыруға әсер етеді.

20. «Ақсақ киік» – Табиғатты сүюге шақыру

Белгілі қазақ ақыны Мұқағали Мақатаевтың «Ақсақ киік» өлеңі балаларға табиғатты құрметтеп, жануарларға қамқорлықпен қарауды үйретеді. Бұл шығарманың басты идеясы – туған жерге деген жауапкершілік пен достық сезімін ояту. Өлеңде киіктің бейнесі арқылы табиғаттың әсемдігі мен оның қорғаудың маңыздылығы туралы қатты әсер қалдырылады. Бұл поэтикалық туынды балалардың жүрегінде табиғатқа деген сүйіспеншілік пен қамқорлықты дарыта отырып, оларды экологиялық мәдениетке тәрбиелейді.

Дереккөздер

Мақатаев М. "Ақсақ киік". Алматы: Қазақ әдебиеті баспасы, 1962.

Қазақ ұлттық табиғат сақшысы. Табиғатты қорғау мәселелері. Алматы, 2019.

Смагулов Ә. Қазақ даласындағы киіктердің экологиясы. Нұр-Сұлтан, 2020.

Айтбаев Қ. Қазақ халқының ұлттық дәстүрлері және жануарларға қатынасы. Алматы, 2017.

Төлеубаев Д. Қазақстанның биоресурстары және қорғалатын жануарлар. Алматы: Ғылым, 2018.

Баймұхамбетов Т.С. Киік жануарының экологиясы мен қорғалуы. – Алматы: Ғылым, 2015.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ экология факультетінің ғылыми мақалалары. – Алматы, 2020.

Мұқағали Мақатаев. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1984.

Қазақ фольклоры антологиясы. Киік туралы мақал-мәтелдер. – Алматы, 2010.

Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау заңдары. – Нұр-Сұлтан, 2018.