Текст выступления:

Жақсы деген не, жаман деген не?
1. Жақсы мен жаманды тану негізі

Жақсылық пен жамандық — біздің күнделікті өміріміздің маңызды ұғымдары болып табылады. Олар адам мінез-құлқының, қоғам қарым-қатынастарының негізінде тұр. Ежелгі заманнан бері осы ұғымдарды түсіну адамзат мәдениеті мен тәрбиесінде басты орын алған. Мысалы, ұлы ойшыл Әбу Насыр әл-Фараби адам бойындағы ізгілік пен құндылықтардың дамуын ерекше атап көрсеткен.

2. Жақсы мен жаманды қалай үйренеміз?

Балалар өздерінің жақсы мен жаманды тануын көбінесе ата-анасы мен ұстаздарынан үйренеді. Әдептілік, шындық сияқты жақсы қасиеттер, ал өтірік айту немесе басқаларды ренжіту жаман әдеттер қатарына жатады. Осы ұғымдарды ертегілер мен көркем шығармалар арқылы түсіну оңайлайды. Мысалы, халық ертегілері қарапайым әрі түсінікті тілде жақсылық пен жамандықтың арасындағы айырмашылықты айқындайды.

3. Жақсы сөздің әсерлері

"Жақсы сөз—жарым ырыс" деп дана халқымыз айтқан. Мысалы, балаға жылы лебіз білдіру оның сенімділігін арттырады. Ауызша жылы сөз адамның көңілін көтеріп, жүрекке қуаныш сыйлайды. Сонымен қатар, жақсы сөз достық қарым-қатынасты нығайтады және рухани тыныштыққа қол жеткізуге көмектеседі. Осылайша, жылы лебіздер адамның жан дүниесін байытады.

4. Жаман сөздің зияны

Қатты сын немесе ренжіту сөздері адамның бойында қорқыныш пен көңілсіздік тудырады. Мысалы, балалар арасында орын алған ұрыс-керістер жиі өтірік айту мен басқа да жаман сөздерден басталады. Бұл жағдай адамдар арасындағы айырмашылық пен түсінбеушілікті тереңдетеді. Ғалымдар жаман сөздің психологиялық жарақат әкелетінін дәлелдеді, бұл адам мінез-құлқына кері әсер етеді.

5. Жақсы істер – үлгі болу

Жақсы әрекеттер адамға ғана емес, қоршаған ортаға да үлгі болады. Мәселен, мектепте тазалық сақтау немесе көршілерге көмектесу балаларға жауапкершілік пен ынтымақтастық сезімін береді. Осындай игі істер арқылы қоғамда бірлік пен достық нығаяды. Әрбір жақсы істердің әсері ортаға таралып, өзгелерге де жағымды сезім сыйлайды.

6. Жаман әрекеттердің салдары

Жаман істер көбінесе қиындық пен жанжалға әкеледі. Мысалы, өтірік айту немесе біреуді ренжіту сенімді жоғалтып, адамды жалғыздыққа ұшыратады. Бұндай жағдайлар отбасы мен достық қарым-қатынастарды бұзып, қоғамда жағымсыз ахуал тудырады. Сондықтан жаман әрекеттердің салдарын түсініп, олардан аулақ болу қажет.

7. Күнделікті жақсылық мысалдары

Күнделікті өмірде жақсылыққа үлгі болатын көптеген қарапайым әрекеттер бар. Мысалы, жолда біреуге орын беру, көмекке мұқтажға қол ұшын созу, немесе басқаға жылулы сөз айту. Осындай кішігірім қимылдар басқалардың көңіл-күйін жақсартып, қоғамда мейірімділік пен қамқорлық орнатуға септігін тигізеді.

8. Жамандықтың нақты мысалдары

Жамандыққа мысал ретінде қызғаныштан туындайтын ұрыс, өтірік айту немесе әділетсіздік көрсету жатады. Мұндай әрекеттер кішкентай балалар арасында жиі кездеседі, себебі олар әлі толық түсінікке ие емес. Бірақ бұл мінез-құлықты түзету маңызды, өйткені олар болашақтағы адамның моральдық бағытын анықтайды.

9. Жақсылық қалай басталады?

Жылы жүрек пен таза ниет адамды жақсылық жасауға итермелейді. Мұндай жаннің айналасындағы адамдарға деген мейірімі өскен сайын, жақсы сөздер мен іс-әрекеттер көбейе түседі. Әр бала өз өмірінде кішігірім жақсы істер жасап, достық пен махаббаттың бастауы болады. Бұл – қоғамның болашағы үшін аса маңызды.

10. Жамандыққа не түрткі болады?

Ашушаңдық пен қызғаныш сияқты теріс сезімдер адамды жаман әрекеттерге жетелейді. Көбінесе балалар осы сезімдерді дұрыс басқара алмай, қыңырлықпен және жағымсыз қылықтармен ерекшеленеді. Жамандықтың алдын алу үшін жақсы ойды дамыту және айналадағы адамдарға деген мейірімділікті арттыру керек. Бұл жолда тәрбие мен ата-ана тәрбиесі маңызды рөл атқарады.

11. Достықтағы жақсылық пен жамандық

Шынайы достық сенімге негізделеді. Досқа сенім артып, оның құпиясын сақтау қажет. Бірге уақыт өткізіп, бір-біріне көмектесу достықты нығайтады. Алайда өтірік айту мен ренжіту қарым-қатынасты бүлдіреді, сенімділікті әлсіздендіреді. Сонымен бірге, жағымсыз сөздер достар арасында қақтығыс тудырып, жанжалдарға алып келеді. Сондықтан достықта ашықтық пен мейірімділік әрдайым сақталуы тиіс.

12. Отбасындағы жақсы мен жаман

Отбасында оқу, үй жинау сияқты дұрыс әдеттер құрмет пен жауапкершіліктің белгісі болып есептеледі. Мұндай қылықтар отбасы мүшелерінің арасындағы қарым-қатынасты нығайтады. Керісінше, тәртіпсіздік пен реніш отбасы ішіндегі сенім мен татулықты бұзады. Отбасыдағы берік байланыс пен татулық — жақсылықтың басты негізі.

13. Мектепте жақсы болу неге маңызды?

Мектептегі белсенділік пен мұғалімнің сөзін тыңдау — тамаша оқушының белгісі. Бұл қылық білімді арттырып, тәртіпті ұстайды. Сонымен қатар, достарға көмек көрсету және мектепті таза ұстау жақсы мінез-құлықтың көрсеткіші. Ал шу шығару мен ұқыпсыздық сабақтағы тыныштықты бұзып, оқу процесіне кері әсер етеді.

14. Жақсылық пен жамандық туралы халық данылығы

Халық даналығы жақсылық пен жамандықты қарапайым сөздермен түсіндіреді. Мысалы, "Жаның жақсы болса, жанарың таза болады" деген нақыл жақсылықтың ішкі негізін көрсетеді. Ал "Жамандық жақсылықты жояды" деген мысал болса, жаман істердің зиянын айтады. Мұндай даналықтар ұрпақтан ұрпаққа беріліп, тәрбиенің басты құралына айналған.

15. Күнделікті жақсылық жасау

Күн сайын бір жақсы іс жасау әр адамның қарым-қатынасын жақсартады. Мысалы, достарға кішігірім көмек көрсету, кітап сыйлау сияқты әрекеттер жақсы әдеттерді қалыптастырады. Есікті ашып жол беру немесе ауладағы қоқысты жинау да кішігірім жақсылықтардың бірі. Жылы сөз достың көңілін көтеріп, өзіміздің де қуанышымызды арттырады. Осындай қарапайым істер өмірді жақсартып, қоғамға оң ықпал етеді.

16. Жақсы болудың пайдасы

Адамның жақсы мінез-құлқы тек қана өзіне пайда әкеліп қоймайды, сонымен қатар оның әлеуметтік ортасында да маңызды рөл атқарады. Балалар жақсы мінез көрсету арқылы көптеген шынайы достар таба алады, өйткені адалдық пен мейірімділік адамдарды тартады. Мұндай балалар қоғамда құрметке ие болып, жақсы беделге қол жеткізеді. Сонымен қатар, жақсы істер жасау өзін-өзі бағалаудың артуына және сенімділік қалыптасуына септігін тигізеді, бұл жеке тұлғаның дамуына және болашақта табысқа жету жолында маңызды фактор болып табылады. Күнделікті өмірде жағымды оқиғалардың көбеюі адамның көңіл-күйін көтеріп, өмірді қызықты әрі мағыналы етеді. Қиын сәттерде жақсылық жасау арқылы балалар өз айналасына шаттық пен бақыттың атмосферасын таратады, бұл өз кезегінде қоғамдағы үйлесімділікті нығайтады.

17. Жамандықтың салдары

Өкінішке орай, жаман мінез-құлықтың да айқын зиянды салдары бар. Жаман әрекеттер, әдетте, ұрыстар мен жанжалдарға әкеп соғады, осылайша достық қарым-қатынастардың үзіліп, балалар арасында сенімсіздік пайда болады. Мұндай әрекеттер адамның өзіне және өзгелерге өкініш көрсетуіне алып келеді, көбінесе жалғыздық пен ішкі сенімсіздік сезімін тудырады. Ең маңыздысы, жамандықтың әсері уақыт өте ұзаққа созылып, өмірде жағымсыз естеліктер қалыптастырады, бұл адамның ішкі тыныштығын бұзып, эмоционалды жағдайына кері ықпал етеді. Сондықтан әркім өзінің істерінің салдарын түсініп, жақсы мен жаманды таңдауда абай болу керек.

18. Жақсы мен жаманды таңдаудағы жауапкершілік

Әр бала, өз өмірінде жасаған іс-әрекеттері үшін жауапкершілікті сезінуі маңызды. Мысалы, жақсы сөз айту немесе қиын сәтте басқаға көмектесу — бұл дұрыс таңдау жасап, жақсы адам болуға ұмтылудың бір көрінісі. Өз әрекеттерінің салдарын болжай білу — бұл сондай-ақ үлкен қасиет, ол адамның өмірлік жағдайларды дұрыс бағалап, абай болуына мүмкіндік береді. Әрбір таңдау біздің өмірімізге әсерін тигізеді, сол себепті әр іс-әрекетті санаулы түрде жасау және оның нәтижесін ойластырған жөн.

19. Әркімнің жүрегінде жақсылық бар

Көптеген адамдардың жүрегінде нәзік мейірімділік пен адамгершілік жылуы сақталған. Қиын сәттерде бұл мейірімділікке сүйену — адамның батылдығының, адамгершілігінің және мейірімділігінің белгісі болып табылады. Жақсы адам болу — әркімнің өз еркі мен таңдауы, бұл шешімін жасау арқылы қоғамдағы қарым-қатынастар нығайып, адамдар арасындағы сенімділік пен өзара сыйластық арттырады. Осылайша, кішкентай жақсы істер үлкен өзгерістерге алып келеді.

20. Жақсы болуға ұмтылу — өмірдің басты мақсаты

Күнделікті өмірде жақсы мен жаманның арасындағы таңдау актісі әр адамның басты мұраты болуы тиіс. Дұрыс таңдау жасап, жақсы істер жасау арқылы адам өз өміріне мән, мақсат қосады. Жақсылықтың қуатын сезіну адамды позитивті энергиямен толтырып, айналасындағы әлемді жақсартуға ықпал етеді. Сондықтан өмірдің ең маңызды мақсаты — әрқашан жақсы болуға ұмтылу және сол арқылы қоғамның дамуына үлес қосу.

Дереккөздер

Әбу Насыр әл-Фараби. Қайталау, жазбалар жинағы. Алматы, 1993.

Қазақ халық педагогикасы: жинақ. Алматы, 2007.

Психология және педагогика туралы ғылыми мақалалар. Астана, 2015.

Халық даналығы мен тәрбиесі. Қарағанды, 2010.

Балалардың мінез-құлқы және оның қалыптасуы. Алматы, 2018.

Козлов В.С. Психология морали: пособие для студентов педагогических вузов. — М.: Просвещение, 2015.

Мақатаев М.А. Әлеуметтік тәрбие негіздері. — Алматы: Қазақ университеті, 2018.

Институт философии и права РАН. Этика и современность. — М.: Наука, 2020.

Тәжібай күшпанулы. Жақсылық пен жамандық жайлы мақалалар жинағы. — Алматы, 2019.

Нортон У., Когнер А. Балалар мен жасөспірімдерді тәрбиелеу: психология тұрғысынан. — Санкт-Петербург: Питер, 2017.