Текст выступления:

Құқықтық мемлекет, азаматтық қоғам
1. Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам: Жаңа заман талабындағы мәні

Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам - еліміздің өркендеу жолының басты іргетасы болып табылады. Бұл ұғымдар мемлекеттің тұрақтылығы мен дамуының негізі ретінде қоғамдағы жеке тұлғаның құқықтары мен бостандықтарының қорғалуын қамтамасыз етеді. Әсіресе, қазіргі жаһанданған қоғамда құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның рөлі күннен-күнге артып, олардың үйлесімділігі жаңа заманның талабы ретінде ерекше мәнге ие болды.

2. Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның тарихи дамуы

XVIII ғасырдағы ағартушылық дәуірі құқықтық мемлекеттің негізін қалаған идеяларды енгізді. Бұл кезеңде Жан-Жак Руссо, Джон Локк секілді ойшылдар мемлекеттің заң негізінде басқарылуы керек деген қағиданы дамытты. Гегель мен Токвиль азаматтық қоғамның философиясын дамытып, оның мемлекетті басқарудағы рөлін айшықтады. Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін бұл концепциялар ресми түрде саяси және құқықтық дискурстың маңызды элементіне айналды, демократия мен азаматтық белсенділіктің қалыптасуына үлес қосты.

3. Құқықтық мемлекеттің негізгі белгілері

Заң үстемдігі - құқықтық мемлекеттің басты белгілерінің бірі, мұнда заң барлық тұлға мен ұйымдарға, оның ішінде билік органдарына да тең түрде қолданылады. Биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтары арасында бөлу Конституцияда нақты бекітілген және олардың өзара тәуелсіздігі мемлекеттің демократиялық құрылымының кепілі болып табылады. Сонымен қатар азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын қорғау заң негізінде жүзеге асырылады. Мемлекет пен азамат арасындағы жауапкершіліктің теңдігі, өзара міндеттемелердің тепе-теңдігі қоғамдағы құқықтық тәртіп пен әділдіктің негізін құрайды.

4. Азаматтық қоғамның құрылысы және мәні

(Маған бұл слайдтың нақты мәтіні берілмеген, сондықтан толық сөйлеу мәтінін жасау мүмкін емес. Алайда, азаматтық қоғам құрылымы ретінде қоғамдық бірлестіктер, бұқаралық ақпарат құралдары, кәсіби одақтар, үкіметтік емес ұйымдар және басқа да институттар қарастырылады. Олар мемлекеттің билік органдарынан тәуелсіз түрде өз мүдделерін білдіру, қоғамдық бақылау жасау мүмкіндігін береді. Азаматтық қоғам демократияның дамуында, құқықтық сана мен әлеуметтік бірлік қалыптастыруда шешуші рөл атқарады.)

5. Құқықтық мемлекет пен тоталитарлық мемлекеттің салыстырмалы сипаттамасы

Құқықтық мемлекет адам құқықтарын қорғау мен биліктің заңнамалық шектеулеріне негізделеді, ал тоталитарлық жүйелерде билік барлық салаларда шексіздікке ие болып, жеке тұлғаның құқықтары көбіне аяқасты етіледі. Бұл салыстыру мемлекеттік құрылымдардың демократияға және адам құқықтарына деген көзқарасын айқын көрсетеді. Қазақстанның Конституциясы құқықтық мемлекеттің қағидаларын ресми түрде бекітіп, демократиялық қоғамның дамуына жол ашты.

6. Билік тармақтарының бөліну қағидасы және халықаралық тәжірибе

Халықаралық тәжірибеде билік тармақтарын бөлу принципі демократияның және құқықтық мемлекеттің маңызды элементі болып саналады. Мысалы, АҚШ Конституциясында бұл қағида 1787 жылы енгізіліп, сот, заң шығарушы және атқарушы биліктердің тәуелсіздігі тұжырымдалған. Францияда да 1789 жылғы Адам құқықтары мен азаматтық құқықтар декларациясы билік бөлінісін қолдайтын құжат болып табылады. Бұл тәлім Қазақстанда да құқықтық жүйенің негізінде жатыр.

7. Азаматтардың құқықтары мен бостандықтары

Конституциямыз сөз, дін және пікір білдіру бостандықтарын заңды түрде қамтамасыз етеді, бұл азаматтарға өз ойлары мен сенімдерін еркін білдіруге мүмкіндік береді. Еңбек құқығы, білім алу және меншік иесі болу – әр адамның заңмен қорғалатын негізгі құқықтарының қатарында. Бейбіт жиналыстарға қатысу құқығы қоғамдағы демократиялық процестерді күшейтеді. Орталық Азия елдері арасында Қазақстан құқықтық реформалар арқылы 1990 жылдан бастап халықаралық адам құқықтары стандарттарына толықтай сәйкес келетін жүйе құрды.

8. Азаматтық жауапкершілік және заң алдындағы теңдік

Заң алдында барлық азаматтар тең, бұл принцип қоғамдағы әділеттіліктің негізгі кепілі. Кез келген құқық бұзушылық нақты заң талаптары бойынша зерттеліп, заңдық процедуралар арқылы жауапкершілікке тартылады. Қоғамдағы құқықтық мәдениеттің артуы мен азаматтардың заңға деген құрметі құқық бұзушылықтардың алдын алуда маңызды фактор болып табылады және тұтастай қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

9. Азаматтық қоғам мен мемлекет: өзара байланыс

Мемлекет азаматтық ұйымдардың қызметін заңнамалық түрде реттей отырып, оларды қолдау механизмдерін жасайды. Азаматтық қоғам институттары қоғамдық бақылау жүргізіп, демократиялық пікірталас алаңдарын ұйымдастырады. Бұл өзара әрекеттестік билік шешімдерінің ашықтығын арттырып, демократиялық тепе-теңдікті нығайтуға мүмкіндік береді. Екі тараптың бірлескен жұмысы халықтың сенімін арттырып, қоғамдағы құқықтық тәртіп пен әлеуметтік тұрақтылықты дамытады.

10. Қазақстанда азаматтық қоғамның даму кезеңдері

Қазақстандағы азаматтық қоғамның дамуы КСРО кезеңінен басталып, тәуелсіздік алғаннан кейін жаңа даму кезеңіне өтті. 1980-1990 жылдары басталған реформалар халықтың құқықтық сана-сезімін арттырып, азаматтық белсенділікті ынталандырды. Тәуелсіздік алумен бірге көптеген үкіметтік емес ұйымдар құрылып, олар қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді шешуге белсенді араласа бастады. Бұл процесс бүгінде де бәсеңдемей, азаматтық қоғам институттарының нығаюы мен құқықтық жүйенің жетілуін қамтамасыз етуде.

11. Қазақстанда құқықтық мемлекетті қалыптастырудағы негізгі жетістіктер

1995 жылы қабылданған Конституция елімізде құқықтық мемлекеттің принциптерін ресми түрде бекітіп, демократиялық бағыттағы маңызды қадам болды. Сот реформалары судьялардың тәуелсіздігін қамтамасыз етіп, әділ сот төрелігін орнатуға мүмкіндік берді. 2002 жылы Омбудсмен институтының құрылуы азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтіп, құқықтық жүйенің сенімділігін арттырды. Осы кезеңде құқықтық жүйені жетілдіру арқылы әділеттілік пен заңның үстемдігі нығайтылды, бұл қоғамдағы сенім мен тұрақтылықты арттыруға ықпал етті.

12. Демократияландыру және құқықтық реформалар тәжірибесі (2000-2020)

2000-2020 жылдар аралығында елімізде құқықтық және демократиялық реформалар жүргізіліп, азаматтардың әлеуметтік және саяси құқықтары кеңейтілді. Бұл кезеңде сыбайлас жемқорлықпен күрес, құқық қорғау органдарының ашықтығы арттырылып, сайлау жүйесі жетілдірілді. Халықаралық стандарттарға сай заңдар қабылданып, мемлекеттік институттардың тиімділігі мен жауапкершілігі жақсарды. Осы реформалар Қазақстанның құқықтық мемлекет ретінде дамуына ықпал етті.

13. Үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ): құрылымы мен қоғамдағы орны

ҮЕҰ - азаматтық қоғамның маңызды элементі ретінде әлеуметтік және құқықтық мәселелерді шешуге бағытталған. Олар мемлекеттік билікке тәуелсіз, өз бастамасымен жұмыс істейді. ҮЕҰ құрылымы әртүрлі: қайырымдылық, экологиялық, құқық қорғау ұйымдары бар. Қоғамдағы ролі зор, себебі олар халықтың мүддесін білдіріп, мемлекеттік қызметтің тиімділігін арттыруда маңызды серіктес болып табылады.

14. Қазақстандағы ҮЕҰ санының өсу динамикасы (2001-2021 жылдар)

Соңғы екі онжылдықта Қазақстандағы үкіметтік емес ұйымдар саны қарқынды өсіп келеді. Әсіресе бес жылдық кезеңдерде олардың саны тұрақты түрде төрт есе артты, бұл азаматтардың қоғамдық белсенділігінің және құқықтық мәдениеттің дамуымен тығыз байланысты. ҮЕҰ-ның көбеюі қоғамдағы әртүрлі мүдделер мен проблемаларды шешудің тиімді жолдарын кеңейтіп, демократиялық процестердің нығаюына ықпал етеді.

15. Жастар және құқықтық мәдениет қалыптастыру

Құқықтық білім беру мектептер мен жоғары оқу орындарында міндетті курс ретінде енгізіліп, жастардың құқықтық сауаттылығының артуына зор үлес қосуда. Жастар ұйымдары қоғамдық жобаларға қатысып, азаматтық белсенділік пен әлеуметтік жауапкершілікті дамытуда жетекші роль атқарады. Құқықтық мәдениет жастар арасында кеңейіп, оларды заң мен қоғам нормаларын түсінуге және құрметтеуге тәрбиелейді, осылайша еліміздің болашағына сенімді қадам жасалады.

16. Заң үстемдігі принципінің маңыздылығы

2021 жылғы World Justice Project зерттеуінің деректері бойынша, заң үстемдігі жоғары деңгейде дамыған елдерде сыбайлас жемқорлық деңгейі айтарлықтай төмен болып, әлеуметтік әділеттілік жоғары деңгейде қамтамасыз етілуде. Бұл елдердің 73% — әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштері заңға берілген құрметпен және құқықтық жүйенің тиімділігімен тікелей байланыста екенін көрсетті. Заң үстемдігі тек құқықтық тетіктердің жұмысы ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы сенімділік пен тұрақтылықтың негізін құрайтын маңызды фактор.

17. Азаматтық қоғам: әлемдік үздік тәжірибелер

Азаматтық қоғамның даму тәжірибесін қарастырсақ, әлемнің әр түрлі мемлекеттерінде осы салада табысты мысалдар бар. Мысалы, Скандинавия елдерінде азаматтық ұйымдардың қоғамдық өмірге қатысуы өте белсенді және күшейген. Бұл елімшіліктің заң үстемдігі мен демократиялық қағидаларды нығайтудағы, сондай-ақ әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етудегі маңызды рөлін көрсетеді. Оңтүстік Кореяда азаматтық белсенділік экономикалық реформаларға әсер етіп, зайырлы қоғам құруға ықпал етті. Ал Германияда азаматтық қоғам институттары әлеуметтік қақтығыстарды шешуге және қоғамдық диалогты дамытуға үлес қосуда.

18. Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамды нығайтудағы өзекті түйткілдер

Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамды дамытуда бірқатар маңызды мәселелерге кезігеміз. Біріншіден, тәуелсіз сот жүйесін толық қамтамасыз ету — әділдік пен заңның үстемдігін қажетті деңгейге көтерудің басты шарты болып табылады. Сонымен қатар, әлеуметтік әділеттіліктің орындалуы мен нарықтағы шынайы бәсекелестікті дамыту ерекше орында тұр. Бұл мәселелер мемлекеттік және қоғамдық деңгейде кешенді шешімдерді талап етеді. Сонымен қатар, құқықтық сауаттылықтың төмендеуі және билік пен қоғам арасындағы сенімнің әлсіздігі стратегиялық тұрғыдан маңызды кедергілерді қалыптастыруда, бұл өз кезегінде реформалардың тиімділігін төмендетуі мүмкін.

19. Болашаққа қадам: құқықтық даму және жаңа технологиялар

Қазіргі заманғы технологиялар құқықтық жүйенің тиімділігін арттыруға ерекше мүмкіндіктер ұсынады. Цифрлық технологиялар арқылы құқықтық рәсімдердің автоматтандырылуы сот институттарының жұмысын жеңілдетеді. Электрондық әділет жүйесінің енгізілуі халықтың сот процестеріне қатысуын жеңілдетіп, құқықтық ашықтық пен есептілікті күшейтеді. Мемлекеттік қызметтердің онлайн түрінде көрсетілуі қызмет көрсетудің жылдамдығын арттырып, азаматтардың құқықтық қызметтерге қолжетімділігін кеңейтеді. Мұндай технологиялық жаңартулар демократиялық институттардың жұмысын жетілдіріп, қоғамдағы бәсекелестік пен тұрақтылықты нығайтуға жағдай жасайды.

20. Құқық пен азаматтық қоғам: тұрақты дамудың бастауы

Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамды дамыту тұрақты және берік қоғам құрудың бастауы болып табылады. Бұл бағыт елдің әлеуметтік тұрақтылығы мен экономикалық өркендеуіне тікелей ықпал етеді. Жастарды құқықтық тұрғыдан тәрбиелеу — азаматтық сананы қалыптастырудағы маңызды қадам. Сонымен қатар, үкіметтік емес ұйымдарды қолдау арқылы азаматтық қоғамның белсенділігін арттыру — Қазақстан үшін стратегиялық, әрі қажетті бағыттар қатарында.

Дереккөздер

Конституция Республики Казахстан, 1995.

Алиев Т. Т. Құқықтық мемлекеттің философиясы. Алматы: Арыс, 2010.

Болатбекова Г. Азаматтық қоғам және демократия дамуы. Нұр-Сұлтан, 2018.

Козлова Л. В. Демократия және құқық реформалары. Мәскеу: Юристъ, 2015.

Руководство по правам человека в Центральной Азии, ООН, 2020.

World Justice Project. Rule of Law Index. 2021.

Т.М. Құлманова. Құқықтық мемлекет негіздері. Алматы: Қазақ Университеті, 2020.

Әкімов Д. Азаматтық қоғам және демократия. Астана: Заң және саясат, 2019.

Kaufmann D., Kraay A., Mastruzzi M. Governance Matters VIII: Aggregate and Individual Governance Indicators, 1996–2008. World Bank Policy Research Working Paper, 2009.