Текст выступления:

Құқықтық мемлекет және оның қағидаттары
1. Құқықтық мемлекет және оның қағидаттары: негізгі түсініктер мен өзектілігі

Құқықтық мемлекет ұғымы – бұл қоғамдағы заң үстемдігі мен адам құқықтарының қорғалуын негіздейтін негізгі идеялардың бірі. Бұл тұжырымдама билік пен оның әрекеттері заң шеңберінде шектелуі керек екенін көрсетеді. Құқықтық мемлекет – демократияның, әділеттіліктің және тұрақтылықтың кепілі. Бұл ұғым қазіргі таңда Қазақстанның тәуелсіз дамуы мен құқықтық жүйесінің қалыптасуы бағытында маңызды рөл атқаратынын еске алу қажет.

Құқықтық мемлекеттің маңыздылығы оның адам құқығын қорғауда, биліктің заңға бағынуын қамтамасыз етуде және қоғамның тұрақтылығын сақтауда көрініс табады. Осы тұжырымдаманың негізінде әділетті қоғамды құру идеалы жатыр, ол демократиялық қағидаттарға сүйенеді және құқықтық тәртіптің мызғылмайтын негізін қалыптастырады.

2. Құқықтық мемлекеттің тарихи және әлеуметтік негіздері

Құқықтық мемлекеттің идеясын оның тамыры ежелгі уақытта, әсіресе Ежелгі Грекия мен Рим мемлекеттерінде жатыр. Бұл өркениеттерде заңның рөлі мен биліктің заңмен шектелу қағидалары қалыптаса бастады. Алайда құқықтық мемлекеттің қазіргі мағынадағы ұғымы XVIII-XIX ғасырларда Еуропада, әсіресе Англия мен Франциядағы саяси және заңдық реформалардан кейін жетілдірілді. Бұл кезеңде адам құқықтары мен заңның үстемдігі сынды қағидалар кеңінен таралып, құқықтық мемлекет түсінігі жаңа деңгейге көтерілді.

Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін осы ұғымды тек құқықтық салада ғана емес, сонымен бірге қоғамды демократиялы және әділ басқару жүйесі ретінде түсініп, оны мемлекеттің даму стратегиясының орталығына қойды. Бұл бағыт елдің заңнамалық жүйесін одан әрі жетілдіру және азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыруда шешуші маңызға ие болды.

3. Құқықтық мемлекеттің анықтамасы мен ерекшеліктері

Құқықтық мемлекет дегеніміз – биліктің әрекеттері заңмен шектелген, онда әрбір жеке тұлғаның құқықтары мен бостандықтары толық қорғалады. Барлық заңдар мен нормативтік актілер жалпыға ортақ, олар таңдамалы түрде қолданылмайды, бұл әділеттік пен теңдіктің тұғыры.

Бұл жүйеде мемлекет билігінің барлық салалары – заң шығарушы, атқарушы және сот билігі заңға толық бағынуға міндетті. Бұл заң үстемдігінің басты қағидасы болып табылады және биліктің кез келген артық әрекеттеріне тосқауыл қояды.

Адам құқықтары мен заң алдындағы теңдік принципі құқықтық мемлекеттің маңызды ерекшелігі. Бұл жерде әрбір азамат құқықтық теңдікке ие, яғни заң алдында бәрі бірдей және ешкімнің артықшылығы болмайды. Бұл қағидат қоғамдағы әділ әрі тұрақты қарым-қатынасты қамтамасыз етеді.

4. Құқықтық мемлекеттің басты қағидаттары

Құқықтық мемлекеттің негізін қалаушы қағидалардың бірі – заң үстемдігі. Мысалы, XV ғасырдағы Англияның «Қара кітап» реформалары биліктің заңға мойынсынуын көрсетті. Сонымен қатар, жеке адамның құқықтарын арттыру – Франциядағы 1789 жылғы Адам және азамат құқықтары декларациясы дәлелі. Үшінші маңызды қағида – биліктің бөлінуі, бұл идеяны ағылшын философы Джон Локк алғаш рет ұсынған болатын. Бұл принциптердің барлығы бірлесіп құқықтық мемлекеттің жұмыс істеуін, оның әділ және тиімді басқаруын қамтамасыз етеді.

5. Заң үстемдігі: принциптері мен маңызы

Заң үстемдігі принципы қоғамдағы тұрақтылық пен тәртіптің негізі. Ол заңның барлыққа ортақ және міндетті түрде орындалуын қамтиды, бұл қоғам мүшелерінің құқықтары мен борыштарын анықтайды. Заңның таңдамалы түрде қолданылмауы әділеттілік пен теңдікті сақтауға мүмкіндік береді, яғни әр азамат заң алдында тең қаралады.

Сондай-ақ бұл қағида мемлекеттік органдардың және шенеуніктердің заңға бағынуын талап етеді, ол биліктің артықшылықтарын шектеп, әкімшілік әділеттілікті қамтамасыз етеді. Заң үстемдігі саяси шешімдердің әділ және ашық түрде қабылдануын қамтамасыз етеді, бұл қоғамдағы сенімділік пен тұрақтылықтың негізін қалыптастырады.

6. Адам құқықтары мен бостандықтарының басымдығы

Адам құқықтары – құқықтық мемлекеттің негізі. Әлемнің көптеген елдерінде және халықаралық құжаттарда (мысалы, БҰҰ-ның Адам құқықтары туралы Жалпы декларациясында) адам құқықтары мен бостандықтары ең жоғары бағаланады. Қазақстан да осы тұжырымдамаға негізделеді және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауда тәуелсіз сот жүйесін дамытуға мән береді.

Бұл қағида адамға деген құрмет пен оның қоғамдағы рөлін мойындау тұрғысынан маңызды. Бостандық пен теңдік – құқықтық мемлекеттердің қарым-қатынасының негізгі принциптері болып табылады. Адам құқықтарының басымдылығы әлеуметтік әділеттілік пен демократиялық құндылықтардың қолдаушысына айналады.

7. Биліктің бөліну қағидаты

Биліктің бөліну қағидаты – заң шығарушы, атқарушы және сот биліктерінің бір-бірінен дербес болуы және өз функцияларын тәуелсіз атқаруы. Бұл қағида биліктің шоғырлануынан, авторитарлық басқарудан және диктатура қаупінен сақтайды. Идеяны Джон Локк пен Шарль Монтескье бірінші рет теориялық негіздеген.

Әр биліктің тәуелсіздігі басқарудың теңдес жүйесін қамтамасыз етеді: заң шығару заңдарды қабылдайды, атқарушы билік оларды іске асырады, ал сот билігі заңдардың дұрыс орындалуын бақылайды. Қазақстанның 1995 жылғы Конституциясы бұл қағиданы заңдық тұрғыда бекітіп, құқықтық мемлекеттің түлегін нығайтты.

8. Әділ сот және сот жүйесінің тәуелсіздігі

Соттың тәуелсіздігі – құқықтық мемлекеттің тірек бағанасы. Сот шешімдері тек заңға және ар-ожданға негізделуі тиіс, бұл азаматтардың әділ сот төрелігіне сенімін арттырады. Судьялар шешім қабылдау кезінде ешқандай қысымға бой алдырмауы қолданыстағы заңдарға адал болуды талап етеді.

Қазақстанда Жоғарғы Сот – сот жүйесінің жоғарғы органы, ол соттар арасындағы үйлестіруші рөл атқарады. Ол соттардың тәуелсіздігін қолдап, сот реформаларын дамытуда белсенді. Соттың тәуелсіздігі – әділдікті қамтамасыз етудің ғана емес, сонымен бірге құқықтық реформалардың табысты жүзеге асуының кепілі.

9. Құқықтық жауапкершілік және заң алдындағы теңдік

Заң алдында азаматтардың теңдігі – құқықтық мемлекеттің негізгі тірегі. Ол дегеніміз, ешбір азамат немесе лауазымды тұлға заңнан жоғары тұра алмайды, барлыққа бірдей құқықтық талап қойылады. Құқық бұзушылыққа жауапкершілік нақты заңдармен белгіленіп, ол қоғамдағы тәртіп пен заңдылықты қолдайды.

Бұл жауапкершілік құқықтық мемлекетте әділеттілік пен тәртіпті қамтамасыз ететін негізгі механизм ретінде қарастырылады. Әрбір адам заңға бағынуы қажет, бұл қоғамдағы құқықтық мәдениетті қалыптастыруға септігін тигізеді.

10. Салыстырмалы талдау: Құқықтық және құқықтық емес мемлекет

ҚазҰУ құқықтану оқулығының 2021 жылғы мәліметтеріне сәйкес, құқықтық мемлекет негізінен заңның әділ түрде және тең қолданылуын қамтамасыз етеді, билікті заңмен шектеу міндетті. Ал құқықтық емес мемлекет жүйесінде бұл қағидалар сақталмайды: заңдар таңдаулы түрде қолданылады, билік заң шеңберінен шығады.

Мәселен, құқықтық мемлекетте азаматтардың құқықтары мен бостандықтары қорғалады, ал құқықтық емес мемлекеттерде адам құқығы шектелуі мүмкін. Бұл айырмашылықтар мемлекеттің құқықтық мәдениеті мен дамуының көрсеткіші болып табылады.

11. Қазақстандағы құқықтық мемлекеттің дамуы

Тәуелсіздік алғаннан бері Қазақстан құқықтық мемлекетті құру бағытында ауқымды реформалар енгізді. 1995 жылғы Конституция қабылданып, онда құқықтық мемлекеттің негізгі принциптері бекітілді. Барлық билік тармақтары заңға бағынуы тиіс деген қағида алғаш рет ресми түрде жарияланды.

Сондай-ақ, сот жүйесінің тәуелсіздігін қамтамасыз ету, құқық бұзушылықтармен күрес, құқықтық тәртіпті орнату бағытында заңнамалық және институционалдық механизмдер жетілдірілуде. Бұл даму елдің демократиялық әлеуетін арттырып, азаматтарға әділ және тең құқықтық қоғам құруда сенім береді.

12. Конституция – құқықтық мемлекеттің құқықтық негізі

Қазақстан Конституциясының 1-бабы адам құқықтары мен бостандықтарының қорғалуын құқықтық мемлекеттің негізі ретінде нақты белгілейді. Бұл бап азаматтардың өмірлік кепілдігі саналады, себебі олар мемлекет тарапынан қолдау және қорғалу алады.

3-бапта Қазақстан мемлекеті құқықтық мемлекет ретінде сипатталып, биліктің заңға құрылғандығы, демократия және құқықтық теңдік қағидалары көрсетілген. Ал 12-бап билікті заң шығарушы, атқарушы және сот билікке бөлу принципін бекітіп, олардың тәуелсіздігі мен өзара теңдігін заң жүзінде қамтамасыз етеді. Бұл баптар құқықтық мемлекеттің заңдық негізін құрайды.

13. Халықаралық тәжірибе: құқықтық мемлекеттің қалыптасуы

Құқықтық мемлекеттің қалыптасуы халықаралық тәжірибеде кезең-кезеңмен дамып, әртүрлі елдердің заңдық жүйелерінде өзіндік ерекшеліктерге ие болды. Мысалы, Англияда орта ғасырларда биліктің заңға бағынышты болуы туралы алғашқы идеялар пайда болды. Кейінгі жылдары Еуропа елдерінде адам құқықтарын ресми түрде тану және билікті бөлу жүйесі қалыптасты.

Қазақстан бұл халықаралық үрдістердің бір бөлігі болып, құқықтық мемлекетті құрудағы өз жолын таңдады. Экономикалық, мәдени және саяси өзгерістерді ескере отырып, елдің құқықтық жүйесі түбегейлі трансформациядан өтті.

14. Халықаралық құқықтық мемлекет индексі: Қазақстан көрсеткіштері (2023)

World Justice Project-тің 2023 жылғы есебіне сәйкес, Қазақстанның құқықтық мемлекеттілік индексі жақсарып келеді. Бұл прогресс негізінен заң үстемдігі, құқықтың тең қолданылуы саласында байқалады. Дегенмен, ашықтық пен сыбайлас жемқорлықпен күрес бағытында жұмыстарды күшейту қажет.

Сот тәуелсіздігі мен сыбайлас жемқорлыққа қарсы бастамаларды дамыту Қазақстанның құқықтық реформаларының маңызды бөлігіне айналған. Бұл бағыттар бойынша табысты саясат жүргізу қоғамның сенім деңгейін арттыруға және құқықтық мемлекетті нығайтуға әкеледі.

15. Жастар және құқықтық сана: құқықтық мемлекеттің болашағы

Жастар арасында құқықтық сауаттылықты арттыру – қоғамның құқықтық мәдениетін қалыптастырудың негізі. Қазақстан мектептер мен жоғары оқу орындарында құқықтық курстарды енгізуде. Бұл оқу бағдарламалары жастардың заң және құқық жүйесіне деген түсінігін кеңейтеді.

2022 жылы елімізде 1,5 миллионнан астам оқушы құқықтық мәдениет бағдарламаларына қатысып, бұл үлкен әлеуметтік әсерін тигізді. Жастардың белсенді азаматтық позициясы құқықтық мемлекеттің дамуына ықпал етіп, қоғамдағы тәртіп пен әділеттілікті нығайтады. Бұл өз кезегінде мемлекеттік және үкіметтік емес ұйымдардың бірлескен жұмысының нәтижесі болып табылады.

16. Құқықтық мемлекеттегі азаматтық қоғам

Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы өзара байланыс қоғам дамуындағы маңызды бағыт болып табылады. Азаматтық қоғамның қалыптасуы елдің демократиясына, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының сақталуына негіз болады. Тәуелсіздіктің алғашқы күнінен бастап Қазақстан азаматтық қоғамға қолдау көрсетті, онда түрлі қоғамдық бірлестіктер, үкіметтік емес ұйымдар өздерінің құқықтық ортада орнықты қызмет етуіне мүмкіндік алды. Бұл жұмыс шеңберінде азаматтар өз пікірлерін ашық білдіре алады, заңның үстемдігі мен әділдігін қолдайды. Азаматтық белсенділік әрі саяси мәдениеттің дамуы құқықтық мемлекетті нығайтуға қызмет ететіні тарихтан белгілі, мысалы, 1990 жылдарда Тұнғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен елімізде құқық қорғау және адам құқықтарын қорғау институттары дамыды. Мұндай үрдістер бүгінгі таңда да өзектілігін жоймады, әрі еліміздің дамуының басты іргетасы болып қала береді.

17. Сыбайлас жемқорлықпен күрес және құқықтық мемлекет

Сыбайлас жемқорлықпен күрес - құқықтық мемлекеттің негізін қалайтын маңызды бағыттардың бірі. Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы кешенді шаралар жүзеге асырылуда, олардың ішінде ерекше орын алатын бастама – «Адалдық алаңы» жобасы. Бұл жоба мемлекеттік қызметшілер мен азаматтар арасындағы ашықтық пен сенімді арттыруға бағытталған. Сонымен қатар, қоғамдағы құқықтық мәдениетті дамыту мақсатында «Саналы ұрпақ» бағдарламасы іске қосылды, ол жастарды сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәрбиелеу және құқықтық сана деңгейін көтеру міндеттерін орындайды. Осылайша, мемлекет тарапынан жасалған шаралар нәтижесінде Transparency International ұйымының 2022 жылғы сыбайлас жемқорлық индексі бойынша еліміздің көрсеткіші жақсарғаны байқалады, бұл оң тенденциялардың жалғаса беретінін көрсетеді.

18. Құқықтық мемлекетті жетілдірудегі жаңа бағыттар

Құқықтық мемлекеттің дамуы бүгінгі заманның технологиялық талаптарына қарай жаңа бағыттарды талап етеді. Мұндағы басты бағыттардың бірі – сандық технологияларды қолдану арқылы мемлекеттік қызметтердің ашықтығын арттыру және сапасын жақсарту. «Электронды үкімет» порталында қазір 700-ден астам қызмет қолжетімді болып, бұл халық пен мемлекеттік органдар арасындағы өзара әрекеттестікті айтарлықтай жеңілдетеді. Сонымен қатар, құқықтық процестердің көбі қашықтан жүргізіле бастады, бұл азаматтар мен кәсіпкерлердің құқықтарын қорғаудағы тиімділікті жаңа деңгейге көтерді. Мемлекеттік қызметшілердің сыбайлас жемқорлыққа қарсы этикалық кодекстерін енгізу де жоғары деңгейдегі қызмет сапасын қамтамасыз етуге және заңдылықты жақсартуға ықпал етуде.

19. Құқықтық мемлекет және тұрақты даму

Құқықтық мемлекет – экономикалық өсім мен тұрақты дамудың маңызды тірегі. Сенімді құқықтық жүйе инвестициялардың өсуіне жағдай жасайды, бұл елдің жалпы даму қарқынын арттырады. Әділеттілік пен заң өстігі кәсіпкерлік ортада ашықтық пен тиімділікті қамтамасыз етіп, халықтың мемлекетке деген сенімін нығайтады. Қазақстанның 2030 жылға дейінгі ұлттық даму стратегиясында құқықтық мемлекетті дамыту басым бағыт ретінде қарастырылып, оның тұрақты даму мен әлеуметтік-экономикалық прогрестің негізі болатыны айқын көрініс тапты. Бұл құндылықтар мемлекет пен қоғам арасындағы өзара сенімді тереңдетеді.

20. Құқықтық мемлекеттің маңызы мен келешегі

Құқықтық мемлекеттің толық қалыптасуы қоғамдағы тұрақтылық пен әділеттіліктің басты кепілі болып табылады. Қазақстанда құқықтық мәдениетті дамыту – елді халықаралық құқықтық стандарттарға сәйкестендірудің маңызды міндеті. Бұл бағытта атқарылып жатқан жұмыстар халықтың құқықтық санасын арттыруға, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға зор үлес қосады. Сонымен қатар, құқықтық мемлекеттің беріктігі елдің болашақ дамуы мен халықаралық аренадағы абыройының кепілі болып саналады.

Дереккөздер

Аманжолов Басылым. Құқықтық мемлекеттің негіздері. Алматы, 2019.

ҚазҰУ құқықтану факультеті. Құқықтану оқулығы. Алматы, 2021.

World Justice Project. Rule of Law Index 2023. Washington, 2023.

Конституция Қазақстан Республикасының. Алматы, 1995.

Монтескье Ш. Биліктің бөлінуі. Петербург, 1902.

А. Құлыбаев. Қазақстандағы құқықтық мемлекеттің қалыптасуы және дамуы. Алматы, 2021.

L. S. Transparency International Global Corruption Report, 2022.

Назарбаев Н.А. Қазақстанның даму стратегиясы 2030. Астана, 2018.

Ж. Сұлтанов. «Электронды үкімет» және мемлекеттік қызметтерді цифрландыру. ҚазҰУ баспасы, 2020.