Текст выступления:

Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жүйесі
1. Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жүйесіне жалпы шолу

Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жүйесінің негіздері мен даму бағыттары туралы бүгін назар аударамыз. Бұл тақырып еліміздің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығы мен мемлекеттік басқарудың әділеттілігі үшін аса маңызды.

2. Сыбайлас жемқорлықтың Қазақстандағы тарихи және қоғамдық контексті

Сыбайлас жемқорлық мәселесі Қазақстанда кеңестік кезеңнен бастап қалыптасқан күрделі әлеуметтік құбылыс ретінде танылды. Тәуелсіздікке дейінгі тұста мемлекеттік басқару формальды құрылымымен бірге халықтың билікке сенімінің төмендігі және экономикалық тұрақсыздықтар жемқорлықтың өршуіне жағынды жасады. Бұл кезеңде коррупция жүйелік сипатта дамып, қоғам мен билік арасындағы қарым-қатынасты бұзды. Сондықтан бұл мәселені тереңінен түсініп, оның түбіріне үңілу үшін тарихи және әлеуметтік-контексті ескеру қажет.

3. Сыбайлас жемқорлықтың түсінігі және оның негізгі түрлері

Сыбайлас жемқорлық — бұл лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін жеке мүддесіне заңсыз пайдаланып, пара алу немесе беру арқылы табыс табуы. Сонымен қатар, қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану секілді жағдайларда заңсыз шешімдер қабылданып, қорытындылар бұрмаланады, бұл материалдық және моральдық зиян әкеледі. Заңсыз баю — лауазым мен ақпараттық ресурстарды пайдаланып қаржылық немесе мүліктік артықшылықтар алу процесін білдіреді. Сонымен бірге, алаяқтық схемалар мен лауазымдық артықшылықтар арқылы жеке пайда табу жемқорлықтың тұтас жүйесін құрайтын кең тараған форма болып табылады. Мұндай қылмыстық әрекеттер қоғамның сенімін желеуімен қатар, құқықтық мемлекет принциптеріне үлкен қауіп төндіреді.

4. Сыбайлас жемқорлықтың әлеуметтік-экономикалық салдары

Сыбайлас жемқорлық елдің экономикалық дамуына теріс әсерін тигізеді, бюджеттік қаражатты тиімсіз пайдалануға әкеледі, мемлекеттік қызметтердің сапасын нашарлатады. Бұл жағдай халықтың билікке деген сенімінің төмендеуіне, әлеуметтік теңсіздіктің күшеюіне себеп болады. Қазақстандағы нақты мысалдардан көрініс табатын бұл процесс елдің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығына қауіп төндіреді. Сондай-ақ, коррупцияның салдарынан әділ экономика қалыпспауы халықаралық инвестицияларды тартуда да кедергі болып отыр.

5. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы құқықтық база

Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамалық база кезең-кезеңімен қалыптасып, жетілдірілді. 1998 жылы «Сыбайлас жемқорлықпен күрес туралы» алғашқы заңы қабылданып, бұл бағыттағы заңнамалық негіз жасалды. Кейінгі жылдары мемлекеттік ішкі бақылау мен құқық қорғау органдарының өкілеттіліктері кеңейтілді, кәсіби кадрлармен қамтамасыз ету басты назарға алынды. Сонымен қатар, 2015 жылдан бастап халықаралық анти-коррупциялық шарттарға қосылу арқылы халықаралық тәжірибені енгізу қарастырылды. Бұл қадамдар мемлекеттік аппаратта сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті жүйелі әрі тиімді жүргізуге қолдау көрсетті.

6. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы мемлекеттік органдар

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі еліміздегі құқық бұзушылықтарды анықтау мен алдын алу жұмыстарын үйлестіретін орталық орган болып табылады. Оның қызметі сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамаларды орындатумен қатар мемлекеттік органдармен тығыз байланыста жұмыс істеуді қамтиды. Бұған қоса, Бас прокуратура мен Ішкі істер министрлігі тергеу мен процесуалдық бақылаудың құқықтық негізінде жұмыс істейді, олардың үйлесімділігі жемқорлыққа қарсы күрестің тиімділігін арттырады. Бұл органдардың бірлескен жұмысы мемлекеттік басқарудың ашықтығын және заңдылығын сақтауға бағытталған.

7. Институционалдық және саяси реформалар

Электронды үкіметтің енгізілуі мемлекеттік қызметтерді ашық әрі қолжетімді етіп, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін айтарлықтай азайтты. Бұл жүйе ақпараттық ашықтықты қамтамасыз етіп, тұлғалардың мемлекеттік процестерге араласуын жеңілдетеді. Мемлекеттік қызметтегі мәңгілік қызметшілерді ротациялау тәжірибесі бюрократиядағы ықпалдылықтарды төмендетіп, қызметтің әділдігін арттырады. Сонымен қатар, ашықтық пен есептілік жүйелерінің дамуы қазіргі мемлекеттік басқару стандарттарын енгізуге ықпал етіп, корпоративтік басқару қағидаларын нығайтады. Барлық осы реформалар сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің институционалдық негіздемесін нығайтады.

8. 2015-2023 жылдардағы жемқорлық қылмыстар статистикасы

2015 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде сыбайлас жемқорлық қылмыстар бойынша тіркелген істер саны азайды. Бұл көрсеткіш мемлекеттік шаралардың ақылы тиімділігін көрсетеді және жағдайдың жақсаруына үміт береді. Дегенмен, күрес әлі де жалғасуда. Статистикалық мәліметтер жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың тиімділігін растаса да, бұл мәселеге толық шешім табу үшін жүйелі әрі кешенді шаралар қажет екенін айғақтайды. Осы уақыт аралығында құқық қорғау және сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттіктердің қызметі белсенді түрде жанданды.

9. Transparency International индексіндегі Қазақстан (2013-2023)

Қазақстанның Transparency International ұйымының сыбайлас жемқорлық деңгейі бойынша рейтингісінде тұрақты жақсару үрдісі байқалады. 2013 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде елдің позициясы айтарлықтай нығайып, басқарудағы ашықтық пен заңдылықтың артуына дәлел болды. Бұл рейтингте жыл сайын нәтижелі өсімнің болуы сыбайлас жемқорлыққа қарсы жүргізілген шаралардың жемісті екенін көрсетеді. Елдің халықаралық аренадағы беделінің артуы мен инвестициялық ахуалының жақсара түсуіне маңызды әсерін тигізеді.

10. Антикоррупциялық стратегияның негізгі бағыттары

Қазақстанда сыбайлас жемқорлықпен күрес стратегиясы бірнеше маңызды бағыттарды қамтиды. Біріншіден, парасыздық мәдениетін қалыптастыру мақсатында білім беру саласында арнайы бағдарламалар мен тәрбие жұмыстары белсенді жүргізілуде. Бұл жастар мен болашақ ұрпақтың адалдық қағидаларын бойына сіңіруіне негіз болады. Екіншіден, мемлекеттік органдардың ашықтығы мен есептілігін қамтамасыз ету үшін ақпараттық ашықтық пен есептілік қағидалары енгізілуде. Үшіншіден, азаматтық қоғам институттарының қатысуын арттыру және қоғаммен кері байланысты нығайту арқылы сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендету көзделеді. Төртіншіден, мемлекеттік сатып алуларды цифрландыру арқылы жемқорлыққа тәуекелдерді азайтуда заманауи технологиялар тиімді қолданылады. Бұл бағыттар кешенді шешімдер жинағы болып табылады.

11. Цифрландыру және электронды үкіметтің сыбайлас жемқорлыққа қарсы ролі

Цифрландыру және электронды үкімет жүйелері мемлекеттік қызметтерді қолжетімді әрі ашық етіп, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте маңызды құралға айналды. Электрондық қызметтер арқылы пара беру және лауазымдық теріс пайдалану тәуекелдері азайды. Онлайн-платформалар арқылы мемлекеттік сатып алулар мен қызмет көрсету процестері барынша бақылауда болады. Бұл жүйе азаматтардың мемлекеттік органдарға деген сенімін арттырып, бюрократиялық кедергілерді жояды. Сонымен қатар, цифрлық технологиялардың дамуы ұзақ мерзімді реформалардың тиімділігін қамтамасыз етеді.

12. Мемлекеттік қызметті жаңғырту және Этикалық кодекс

2021 жылдан бастап мемлекеттік қызметкерлерге міндетті Этикалық кодекс енгізілді, бұл олардың қызметтік міндеттерін орындауда жоғары моральдық және кәсіби стандарттарды сақтауын қамтамасыз етеді. Әдеп жөніндегі уәкілдер мемлекеттік қызметтегі этикалық нормалардың орындалуын тұрақты түрде бақылап, заң бұзушылықтардың алдын алу бағытында жұмыс жүргізеді. Сонымен бірге, барлық мемлекеттік қызметшілер өздерінің табыстары мен мүлкін электрондық декларациялау жүйесіне міндетті түрде енгізуге жатады, бұл ашықтық пен жауапкершіліктің негізгі кепілі болып табылады. Осы шаралар қызметтің адалдығын арттыруға бағытталған.

13. Білім және жастар үшін алдын алу шаралары

"Адал Ұрпақ" және "Саналы Ұрпақ" сияқты жастар ұйымдары мектептер мен жоғары оқу орындарында құқықтық сауаттылықты арттыруға белсенді атсалысуда. Бұл ұйымдар жастарды жемқорлыққа қарсы мәдениетке тәрбиелеу ісінде маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, мектептерде арнайы антикоррупциялық сабақтар ұйымдастырылып, құқыққа бағыну мен адал еңбекке шақыратын тренингтер мен квесттер жастардың санасына тікелей әсер етеді. Осындай бастамалар жас ұрпақтың сыбайлас жемқорлықтан аулақ болуына және азаматтық белсенділігін арттыруға септігін тигізеді.

14. Жетекші жемқорлық қылмыстары және олардың экономикалық шығындары

Қазақстанда жылдар бойы анықталған негізгі жемқорлық қылмыстарының қатарына бюджеттік қаражаттың ысырапталуы мен жымқырылуы жатады. Бұл құбылыс мемлекеттің экономикалық тұрақтылығына ең үлкен қатер төндіреді. Сонымен қатар, мемлекеттік сатып алуларда тәртіпсіздіктер мен лауазымды өкілеттіктердің асыра пайдаланылуы айтарлықтай экономикалық зиян әкеледі. Әсіресе, бюджет қаражатының тиімсіз жұмсалуы мемлекеттің әлеуметтік жобаларын жүзеге асыруға кедергі етеді. Сондықтан осы бағыттағы қылмыстарға қарсы күрес басты назарда болуы тиіс.

15. Қоғамдық ұйымдар мен БАҚ-тың сыбайлас жемқорлықпен күрестегі рөлі

Қоғамдық ұйымдар мен бұқаралық ақпарат құралдары сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің маңызды серіктестері болып табылады. Олар жемқорлыққа қатысты оқиғаларды ашық жариялап, қоғамда сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілікті қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен қатар, қоғамдық бақылау механизмдерін іске асырып, мемлекеттік органдардың қызметін қадағалауда маңызды рөл ойнайды. БАҚ арқылы азаматтардың ақпаратқа қолжетімділігі арттырылады және жемқорлықты алдын-алуда қоғамдық кеңістікте пікір алмасу қамтамасыз етіледі. Бұл процесс мемлекеттік басқарудың ашықтығын және жауапкершілігін күшейтеді.

16. Бизнес пен мемлекеттік сатып алудағы жемқорлыққа қарсы шаралар

Жемқорлықтың бизнес пен мемлекеттік сатып алудағы алдын алу бағытындағы маңызды құралдардың бірі — мемлекеттік сатып алу порталдарының ашықтығы мен қол жетімдігі. Осы порталдар барлық мәмілелер мен келісім-шарттарды жариялап, мемлекет пен бизнес арасындағы қарым-қатынастың толық көрінетін болуын қамтамасыз етеді. Бұл тәсіл қарапайымдылық пен әділдікті арттырып, заңсыз ықпал мен сыйақы беру ықтималдығын төмендетеді. Сонымен қатар, елімізде бизнес-омбудсмен институтының маңызды рөлі айқындалады: бұл орган кәсіпкерлердің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаумен қатар, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендету үшін ұсыныстар әзірлейді және іске асырады. Келесі маңызды механизм ретінде жол карталары ұсынылады — бұл мемлекеттік және бизнес салаларында жемқорлыққа қарсы нақты іс-қимыл шараларын жүйелі түрде жүзеге асыратын кешен. Олар бизнесте пайда болатын тәуекелдерді азайтып, сатып алуда әділеттілік пен бәсекелестікті нығайтады. Осы шаралардың бірігіп жүзеге асуы жемқорлықтың алдын алу мен жою жолындағы маңызды стержень болып саналады.

17. Жастар арасында сыбайлас жемқорлыққа қатынастың өзгерісі (2017-2023)

Жастардың сыбайлас жемқорлыққа деген көзқарасының жыл сайын өзгеруі, оның ішінде оң бағыттағы тұрақты өсуі — қоғамдағы іргелі өзгерістердің айқын көрсеткіші. Сонымен қатар, бұл көрсеткіш профилактикалық және білім беру бағдарламаларының нәтижелі екенін аңғартады. Зерттеулер көрсеткендей, 2017 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде жастар арасында сыбайлас жемқорлыққа нейтрал және қолдаушы көзқарастардың төмендеуі байқалды, бұл олардың этика мен моральдық жауапкершілік деңгейінің өсуіне негізделген. Мұндай динамика келешек қоғамдық рухқа позитивті әсер етіп, адалдық, әділдік және жауапкершілік мәдениетінің қалыптасуына жол ашады. Әсіресе, еліміздің болашағы саналатын жастар арасында осындай өзгерістердің болуы — сыбайлас жемқорлыққа қарсы ұлттық стратегияның тұғырын нығайтатын маңызды фактор.

18. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес процесінің кезеңдері

Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жүйесінде қарастырылатын кезеңдер сыбайлас жемқорлықтың алдын алу мен күресте жүйелі, бірізді тәсілдерді көрсетеді. Бұл процесс бірнеше негізгі кезеңнен тұрады, олардың әрқайсысы өз міндеттерін шешуге бағытталған. Алғашқы кезең — жемқорлыққа қатысты құқықтық негіздерді анықтау мен заңнаманы жетілдіру. Одан әрі — күрес шараларын ұйымдастыру, халық пен бизнестің хабардарлығын арттыру, қоғам белсенділігін ынталандыру арқылы ішкі мәдениетті өзгерту. Сонымен қатар, мониторинг және есеп беру механизмдері енгізіліп, жемқорлық фактілерін анықтау мен тергеуді жетілдіру шаралары жүзеге асырылады. Бұл кезеңдердің барлығы бір-бірімен тығыз байланысты, бірлескен әрекеттер жүйесі ретінде жемқорлыққа қарсы күрестің тиімділігін арттырады.

19. Кедергілер мен даму бағыттары сыбайлас жемқорлықпен күресте

Сыбайлас жемқорлықпен күрестегі басты кедергілердің бірі — мәдениеттегі баяу және күрделі өзгерістер, олар ішінара қоғамның әдеттегі құндылықтарымен тығыз байланысты. Сонымен қатар, кішкентай мөлшердегі жемқорлық оқиғалары кейде назардан тыс қалып, құқық қорғау практикасының толық жетілмеуі осы мәселенің одан әрі таралуына себеп болады. Бүгінгі таңда даму бағыттарына заңнаманы күшейту мен жетілдіру ғана емес, сондай-ақ азаматтық қоғам ұйымдарының және халықаралық қауымдастықтардың белсендірек қатысуын қамтамасыз ету кіреді. Бұл үрдістер ашықтық пен жауапкершіліктің дәрежесін арттырады. Бұған қоса, білім беру саласында реформалар жүргізіп, мемлекеттік органдардың ашық режимін нығайтып, цифрлық технологияларды кеңейтілген түрде пайдалану — сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімді құралдары болып табылады. Осы факторлардың бірігуі қоғамдағы әділдік пен сенімділік деңгейін қарқынды арттырады.

20. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімді болашағы

Қазіргі таңда елімізде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімділігі заңнамалық жаңғырту жұмыстарымен тығыз байланысты. Ашық басқару мәдениетін дамыту, енгізу және нығайту бағытындағы іс-шаралар мемлекеттік қызметтің сапасын арттыруға септігін тигізеді. Бұл процесс қоғамдық әріптестіктің, азаматтардың қатысуының және технологияның белсенді интеграциясын талап етеді. Технологиялық заманауи шешімдер — электрондық мемлекеттік қызметтер мен мониторинг жүйелері — жемқорлықтың алдын алудағы басты құралдарға айналады. Мұндай көпқырлы тәсіл еліміздің тұрақты дамуын қамтамасыз етіп, қоғамдағы сенімділікті арттырады және келешекте сыбайлас жемқорлықтың шынайы азаюына жол ашады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің ресми баяндамалары. – Алматы, 2020-2023.

Transparency International. Global Corruption Report. – Берлин, 2013-2023.

Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның даму стратегиясы: Әділетті қоғам мен тең мүмкіндіктер. – Астана, 2019.

ҚР Бас прокуратурасы статистикалық мәліметтері. – Нұр-Сұлтан, 2015-2023.

Мемлекеттік қызмет және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес: халықаралық тәжірибе мен Қазақстан. – Алматы, 2021.

Нұрғалиев, Қ.Б. Сыбайлас жемқорлықпен күрес: теория және практика. – Алматы, 2020.

Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің жылдық есебі, 2022.

Жастар зерттеу институты. Жастардың сыбайлас жемқорлыққа қатынасы туралы әлеуметтік зерттеу, 2023.

Смағұлова, Ж.Т. Мемлекеттік сатып алуда ашықтықтың маңызы. Қаржы және құқық журналында, №3, 2021.