Текст выступления:

Прокуратура органдары. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет
1. Прокуратура органдары және сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет: басты тақырыптар

Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесінің маңызды тірегі — прокуратура органдары, олар қоғамдағы әділеттілікті сақтау және құқық үстемдігін қамтамасыз ету бағытында ерекше рөл атқарады. Прокуратура мен сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет сыбайлас жемқорлықпен күресте заңды қорғау мен жүзеге асыруды қамтамасыз етіп, мемлекеттік жүйенің тұтастығы мен қоғамның сенімін арттыруға бағытталған.

2. Прокуратура институтына және парақорлыққа қарсы күреске кіріспе

1991 жылғы Тәуелсіздік алғаннан бері Қазақстанның прокуратурасы мемлекетіміздің құқықтық саясатында шешуші рөл атқарды. Осы уақыт ішінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес — қоғам мен мемлекеттің берекесін сақтаудағы басты батыл міндеттердің бірі болды. Соңғы онжылдықтарда құқықтық және институционалдық реформалар жүйелі түрде енгізіліп, олар маңызды заңнамалық жаңа жобалар мен арнайы агенттіктердің құрылуын қамтиды. Мұның барлығы сыбайлас жемқорлықтың алдын алу мен оны жою жүйесін күшейтуде айқын көрсеткіш болып табылады.

3. Прокуратура органдарының негізгі қызметтері

Прокуратура органдарының қызметі кең ауқымды және қылмыстық құқық бұзушылықтарды қудалау, оның ішінде заңдылықты қадағалау арқылы жүзеге асады. Мәселен, прокуратура қылмыстық істерде тергеп-тексеру жұмыстарының әділ өтуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың әрекеті заң нормаларына сәйкес орындалуын бақылап, заңдылықтың сақталуын қатаң тексеріп отырады. Прокуратура азаматтар мен заңды тұлғалардың конституциялық құқығын қорғауға, сонымен қатар сотқа дейінгі тергеу кезінде құқықтық бақылауды жүзеге асырады. Конституциялық заңдылықты сақтау және билік органдарының әрекеттерінің заңға сәйкестігін қамтамасыз ету — қызметтің негізгі және жауапты бағыттары қатарында.

4. Прокуратура органдарының құрылымдық жүйесі

Прокуратура органдарының құрылымы реформалар нәтижесінде тиімді және үйлесімді жүйеге айналды. Ол орталық, облыстық, қалалық және аудандық деңгейдегі прокуратуралардан тұрады. Бұл жүйе ұлттық заңдардың біркелкі орындалуын қамтамасыз етіп, жергілікті деңгейде жергілікті нақты жағдайларға икемделген құқықтық бақылауды жүзеге асырады. Мұндай құрылым құқықтық тәртіпті нығайтуға, сыбайлас жемқорлықпен күресті тиімді жүргізуге мүмкіндік береді.

5. Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры

Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры құқықтық саясаттың қалыптасуы мен жүзеге асырылуына жетекшілік етеді. Ол барлық прокуратура органдарының қызметін үйлестіреді және мемлекеттің заңдылықты сақтаудағы маңызды тұлғасы болып табылады. Бұл қызметке тағайындау процедурасы Президенттің ұсынысы бойынша Сенаттың келісімімен жүзеге асады. Қазіргі таңда, 2024 жылы, Бас Прокурор лауазымында Берік Асылов тұр, оның қызметі мемлекеттік органдардың заңнамаға сәйкестігін бақылауды күшейту мен құқықтық мәдениетті арттыруды қамтиды.

6. Прокуратура қызметінің құқықтық негіздері

Прокуратураның қызметі Қазақстан Республикасының Конституциясына және 'Прокуратура туралы' Заңға сүйенеді, бұл құжаттар оның құқықтық мәртебесін және жауапкершілігін айқындайды. Сонымен қатар, қылмыстық, әкімшілік және азаматтық процестік кодекстер прокуратура қызметінің шеңберін нақтылайды, олардың құқықтары мен міндеттерін заңдық тұрғыдан бекітеді. Халықаралық құқықтық келісімдер мен ведомстволық нормативті актілер прокуратура жұмысының кешенді және құқықтық талаптарға сай болуын қамтамасыз етіп, оның тиімділігін арттырады.

7. Сыбайлас жемқорлық: ұғымы, түрлері және белгілері

Сыбайлас жемқорлық — мемлекеттегі лауазымды тұлғалардың өз өкілеттіктерін жеке мүдделері үшін заңсыз пайдалануымен сипатталатын күрделі құбылыс. Оның ең кең тараған түрлеріне пара алу, пара беру, қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану және делдалдық қызметі кіреді. Мұндай әрекеттердің белгілері ретінде заңға қарсы болуы, жеке немесе топтық мүддеге бағытталуы және құпия келісімдердің болуы аталады. Сыбайлас жемқорлықтың мемлекетке зияны өте зор — ол қоғамдық жүйеге терең бұзушылықтар әкеліп, дамуды тежейді.

8. Сыбайлас жемқорлық қоғамға қалай әсер етеді

Сыбайлас жемқорлық қоғам өмірінің әр саласына теріс ықпал етеді. Мысалы, жемқорлық әрекеттері негізінде мемлекеттік қызмет көрсету сапасы төмендеп, әлеуметтік теңсіздік күшейеді. Сонымен қатар, қоғамдық сенімнің азаюы, инвестицияның қысқаруы және мемлекеттік бюджеттің тиімсіздігі орын алады. Бұл құбылыстың нәтижесінде құқықтық тәртіп бұзылады, ал азаматтар арасында әділетсіздік сезімі артады. Сондықтан қоғамдағы сыбайлас жемқорлықтың жойылуы — тұрақты даму мен әділдікке қол жеткізу үшін аса маңызды.

9. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлық индексінің динамикасы (2010–2023)

Transparency International ұйымының мәліметтеріне сүйенсек, Қазақстанның сыбайлас жемқорлық индексі 2010 жылдан бастап бірте-бірте жақсарып келеді. Бұл индекс жоғарылаған сайын сыбайлас жемқорлық деңгейінің төмендегенін білдіреді. Соңғы жылдары қабылданған заңдық реформалар және сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің тиімді жұмысы оң нәтижелер әкелуде. Тұрақты жетілдіру нәтижесінде қоғамда әділдік пен заң үстемдігі артып, мемлекеттік институттарға сенімділік күшейтілуде.

10. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің құрылуы мен дамуы

Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы арнайы қызметтің құрылуы 2000-жылдардың басында жүзеге асты. Бұл қызметтің қалыптасуы мен дамуы кезең-кезеңімен өтсе, әрбір сатыда заңнамалық база мен институционалдық құралдар жетілдірілді. Бұдан бөлек, мемлекеттік және халықаралық ынтымақтастық күшейтіліп, құқық қорғау органдарының бірлесе жұмыс істеу механизмдері жүзеге асырылды. Осылайша, қызметтің дамуы өзекті мәселелерді шешуге бағытталған жүйелі және кешенді стратегияға айналды.

11. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің негізгі міндеттері

Алдын алу бағытында құқықтық тәуекелдерді зерттеу және жүйелі іс-шараларды ұйымдастыру маңызды орын алады. Мониторинг және талдау нәтижесінде қауіпті салалар анықталып, олардың алдын алу жолдары қарастырылады. Сонымен қатар, парақорлық фактілерін анықтау, зерттеу және объективті тексеру жұмыстарын жүргізу — қызметтің негізгі міндеттерінің бірі. Заңсыз алынған мүлік пен қаржыны тәркілеу, оларды мемлекеттік меншігіне қайтару өзекті күрес шарасы ретінде белгіленген. Қоғамға құқықтық түсіндіру жұмыстарын жүргізу арқылы құқықтық мәдениетті арттыру және этикалық нормаларды нығайту жүйелі түрде іске асырылады.

12. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес процесінің кезеңдері

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес бірнеше кезеңнен тұрады. Алғашқы кезең құқықтық актілерді әзірлеу мен қабылдаудан басталады, ол сыбайлас жемқорлықтың алдын алу механизмдерін бекітеді. Келесі кезең — құқықтық тәуекелдерді бағалау және мониторинг жүргізу, бұл проблемалық салаларды анықтауға мүмкіндік береді. Бұдан әрі құқық бұзуды анықтау, тергеу және сотқа дейінгі іс жүргізу процестері жүзеге асырылады. Сонымен қатар, тәркілеу және мемлекет мүддесін қорғау операциялары өткізіледі. Ақырында, қоғамды ақпараттандыру және құқықтық мәдениетті дамыту шаралары күрес процесінің маңызды бөлігі болып табылады.

13. Прокуратура мен Антикордың өзара іс-қимылы

Прокуратура қызметі құқықтық мониторинг жүргізіп, тергеу органдарының материалдарының заңға сәйкестігін қатаң тексереді. Бұл әділеттілік пен заңдылықтың сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған күрделі процесс. Антикорр агенттігі жемқорлық құқық бұзушылықтарын анықтап, тергеп-тексеру жұмыстарын жүргізеді. Екі орган арасында ақпарат алмасу және бірлескен тексерулер ұйымдастыру арқылы сотқа іс жолдау тиімді үйлестіріледі. Бұл өзара іс-қимыл мемлекеттік басқаруда заңдылықты қамтамасыз етудің маңызды элементі болып табылады.

14. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы негізгі заңдар мен нормалар

Қазақстан Республикасының 'Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы' заңы жемқорлықты азайтуға бағытталған құқықтық негіз болып табылады. Соған қоса, Қылмыстық кодекстің 366, 367 және 361-баптары пара алу, беру және өкілеттікті асыра пайдалану бойынша жауапкершілікті нақтылай отырып, заңдық шеңберді нығайтады. Әкімшілік жауапкершілік шаралары және мемлекеттік қызмет пен сатып алу тәртібіне қатысты жаңа ережелер де осы бағыттағы жұмыстарды күшейте түседі. Бұл нормативтік база мемлекеттік аппараттың ашықтығы мен есептілігін арттыруға ықпал етеді.

15. Халықаралық стандарттар мен Қазақстанның тәжірибесі

Қазақстан халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттарды белсенді түрде қабылдап, оларға сәйкес ішкі заңнамасын жетілдіруде. Бұл бастамаларға Біріккен Ұлттар Ұйымының сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясы және Экономикалық Ынтымақтастық және Даму Ұйымының ұсыныстары жатады. Қазақстанның тәжірибесі халықаралық қауымдастық алдында оң бағаланып, оның антикоррупциялық жүйесі үздіксіз дамып келеді. Мемлекет жүйелі реформа және жаһандық тәжірибені енгізу арқылы сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендетуге ұмтылуда.

16. Республикадағы танымал антикор іс-әрекеттері мен нәтижелері

Қазақстан Республикасы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес саласында айтарлықтай жетістіктерге жетті. Мысалы, 2018 жылы Батыс Қазақстан облысында жергілікті билік қызметкерлерінің арасындағы сыбайлас жемқорлық фактілері ашылып, жауапты тұлғалар сот шешімімен жазаланды. Сонымен қатар, 2020 жылы Алматы қаласында сыбайлас жемқорлыққа қарсы онлайн платформа іске қосылып, азаматтар анонимді түрде құқық бұзушылық туралы хабарлай алады. Бұл жүйе қоғамда ашықтық пен сенімділік ұлғайтуға жағдай жасады. Осы іс-шаралардың арқасында сыбайлас жемқорлық деңгейі төмендеп, құқықтық мәдениеттің артуына жағдай туды.

17. Қазақстандағы жемқорлықпен күрестің нәтижелері (2016–2022)

2016 жылдан 2022 жылға дейінгі кезеңде жемқорлыққа қарсы шаралар тиімділігін арттырды. ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі деректері бойынша, жемқорлық фактілерінің ашылу саны ұлғайып, жауапкершілікке тартылғандардың үлесі өсті. Сонымен қатар, мемлекетке қайтарылған қаражат көлемі тұрақты өсіп келеді. Мысалы, 2019 жылы қайтарылған қаражат көлемі 5 миллиард теңгеден асып, ел экономикасына қосымша ресурстар тартылды. Бұл нәтижелер құқық қорғау органдарының кәсіби деңгейінің артуымен және қоғамның сыбайлас жемқорлыққа қарсы белсенділігінің ұлғаюымен байланысты.

18. Қоғамдық бақылау және білім беру рөлі

Мектептер мен жоғарғы оқу орындарында сыбайлас жемқорлықты болдырмауға бағытталған сабақтар өткізудің маңызы зор. Бұл жас ұрпақтың құқықтық сауаттылығын арттырып, адалдық пен әділдік ұғымдарын қалыптастырады. Медиа арқылы ақпараттық кампаниялар қоғамның сыбайлас жемқорлыққа деген төзімділігін төмендетеді және мәселенің маңыздылығын ашады. Сонымен бірге, азаматтық қоғам институттары мен волонтерлердің белсенділігі қоғамдық бақылауды күшейтіп, жемқорлыққа қарсы мәдениетті нығайтады. Осылайша, білім мен ақпарат қоғамды өзгертуге үлкен әсер етеді.

19. Жаңа бастамалар және болашақ бағыттары

Сыбайлас жемқорлықпен күресте цифрлық технологияларды қолдану жаңа кезеңді ашты. Электрондық үкімет платформалары арқылы мемлекеттік қызметтер көрсету ашық әрі қолжетімді болып, сыбайлас жемқорлық ықтималдығы төмендейді. Мемлекеттік және квазимемлекеттік ұйымдарда адалдық нормаларын енгізу этикалық стандарттарды күшейтіп, қызметкерлердің мінез-құлқына бақылау орнатады. Сонымен қатар, сатып алу процестеріндегі ашықтықты арттыру, этикалық кодекстер мен кәсіби оқыту бағдарламаларын жетілдіру жемқорлыққа қарсы күресті тиімді етеді. Болашақта осы бастамалар арқылы құқықтық мемлекет пен әділ қоғам құруға негіз қаланады.

20. Прокуратура мен антикор қызметінің маңызы және даму келешегі

Прокуратура мен сыбайлас жемқорлыққа қарсы құрылымдар елдегі құқықтық тәртіп пен әділеттіліктің негізгі тірегі болып табылады. Олардың жұмысы заңнамалық және азаматтық қолдаудың нәтижесінде одан әрі нығая түседі. Бұл құрылымдар қоғамда сенімділікті арттырып, мемлекеттік институттардың ашықтығы мен жауапкершілігін қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, құқықтық тәртіпті сақтау және жемқорлықпен күрестің жаңа әдістерін енгізу болашақ даму стратегиясының маңызды бөлігі болып қала береді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы, 1995.

Прокуратура туралы заң. – Нұр-Сұлтан, 2009.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы Қазақстан Республикасы Заңы. – 2015.

Transparency International. Corruption Perceptions Index. – 2023.

United Nations Convention against Corruption. – New York, 2003.

ҚР Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің ресми мәліметтері (2016-2022)

Абдрахманов, Т. "Қазақстанда жемқорлықпен күрес: әдістер мен нәтижелер", Алматы, 2020

Нұрғалиева, А. "Қоғамдық бақылаудың құқықтық негіздері", Нұр-Сұлтан, 2019

Сүлейменов, М. "Антикоррупциялық мәдениетті қалыптастыру жолдары", Қарағанды, 2021

Мемлекеттік қызметтің цифрлануы және жемқорлықпен күрес, ҚР Үкіметі, 2022