Текст выступления:

Қазақстан Республикасының Конституциялық кеңесі
1. Қазақстан Республикасының Конституциялық кеңесіне жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Бұл презентация Қазақстанның конституциялық бақылау жүйесінің ең жоғарғы органы — Конституциялық кеңестің құрылымы мен қызметіне арналған. Еліміздің құқықтық жүйесінде маңызды рөл атқаратын бұл органның тарихы мен құқықтық мәртебесін талдай отырып, оның функциялары мен шешімдерінің маңыздылығына назар аударамыз.

2. Конституциялық кеңестің қалыптасу тарихы мен құқықтық негіздері

Тәуелсіздік алған 1991 жылы Қазақстанның құқықтық институттарын қайта құру кезеңі басталды. Бұл жаңа мемлекеттің саяси тұрақтылығы мен құқықтық негіздерін қалыптастыру қажеттігін туындатты. 1995 жылғы Конституция қабылданғаннан кейін, құқықтық бақылаудың жаңа жүйесі енгізілді, оның ішінде Конституциялық кеңес құрылып, билік тармақтарының бөлінуі және олардың өзара әрекеттестігі реттелді.

3. Конституциялық кеңестің құқықтық мәртебесі мен қағидалары

Конституциялық кеңес — тәуелсіз мемлекеттік орган, оның басты мақсаты — Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ету. Кеңестің қабылдаған шешімдері заңдық және міндетті болып табылады, оларға ешқандай түрде шағым жасау мүмкін емес. Мемлекеттік органдар мен азаматтар бұл шешімдерді орындауға және басшылыққа алуға міндетті, себебі олар конституциялық құқықтың негізгі кепілі болып табылады.

4. Кеңестің құрылымы және өкілеттігі

Қазақстан Республикасының Конституциялық кеңесі құрылымдық жағынан өз ішінде бірнеше бөлімшелер мен мүшелерден тұрады, олардың әрқайсысының нақты өкілеттігі бар. Кеңес құрамына заңгерлер, саясаттанушылар және тәуелсіз сарапшылар кіреді. Бұл органның өкілеттіктері ішінде Конституцияға сәйкестікті тексеру, мемлекеттік актілердің конституциялық нормаларға сәйкес келуін бақылау, сондай-ақ тұрғындардың құқықтық мәселелер бойынша өтініштерін қарау маңызды орын алады.

5. Конституциялық кеңестің негізгі функциялары мен өкілеттіктері

Конституциялық кеңестің басты функциясы — заңдар мен мемлекеттік актілердің Конституцияға сәйкестігін сараптау және бекіту. Сонымен қатар, кеңес президенттің өкілеттігін шектеу жайлы мәселелерді және сайлау заңнамасын бақылауды іске асырады. Референдумдарды ұйымдастыру және даулы конституциялық мәселелерге ресми түсініктеме беру де оның құзыретіне кіреді. Мұнымен қатар, мемлекеттік маңызы бар мәселелер мен өтініштерді қарау арқылы құқықтық тұрақтылықты сақтауда маңызды роль ойнайды.

6. Конституциялық кеңеске өтініш жасауға құқылы субъектілердің статистикалық талдауы

Ресми статистикаға сәйкес, Конституциялық кеңеске өтініш ретінде көбіне Президент пен Парламенттен түсетін өтініштер басым. Бұл көрсеткіш олардың құқықтық бақылау жүйесіндегі маңызды рөлін көрсетеді. Басқа субъектілер де өтініш жасауда белсенділік танытса да, олардың үлесі әлдеқайда төмен. Бұл деректер құқықтық бақылау институтының динамикасын және билік органдарының өзара үйлесімді жұмысын айқын көрсетеді.

7. Кеңес шешім қабылдау тәртібі мен ішкі ережелері

Конституциялық кеңес шешімдерін көпшілік дауысымен қабылдайды. Егер дауыс саны тең бөлінсе, төрағаның шешімдері шешуші болып табылады. Кеңес мүшелері өздерінің ерекше пікірлерін білдіре алады, және олар ресми құжатқа тіркеледі. Бұл шешім қабылдау процесінде жариялылық пен ұжымдық ықпал қағидалары сақталады, отырыстар ашық және тәртіппен жүргізіледі. Осындай ұйымдастырылған процедуралар кеңестің сенімділігі мен әділдігін қамтамасыз етеді.

8. Кеңес шешімдерінің құқықтық күші

Конституциялық кеңес шешімдерінің құқықтық күші абсолютті және қайталанбас. Бұл шешімдер барлық мемлекеттік органдар мен азаматтар үшін міндетті болып табылады. Қазақстан Республикасының 1995 жылғы Конституциясында негізделген бұл талап конституциялық нормалардың орындалуын қамтамасыз етеді және құқықтық мемлекет құрудың негізі болып табылады. Кеңестің шешімдері еліміздің құқықтық тұрақтылығын нығайтады.

9. Конституциялық бақылаудағы істер статистикасы

2023 жылы Конституциялық кеңес қараған істер саны тұрақты түрде өсіп келеді. Бұл конституциялық құқыққа деген қызығушылықтың артып, құқықтық белсенділіктің күшейгенін көрсетеді. Соңғы онжылдықта Қазақстанда құқықтық мәдениеттің дамуы мен заңнамалық негіздердің жетілдірілуі нәтижесінде өтініштер саны едәуір ұлғайған. Бұл тенденция демократиялық институттар мен азаматтық қоғамның нығаюының маңызды көрсеткіші саналады.

10. Атаулы істер және дауларды шешу тәжірибесі

2017 жылы Конституциялық кеңес мемлекеттік басқарудағы өкілеттерді қайта бөлу жөніндегі өзгерістердің заңдылығын растады, бұл билік тармақтарының өзара теңгерімділігін қамтамасыз етуде маңызды болды. 2011 жылғы шешім азаматтық алу мен азаматтықтан шығу мәселелерінде маңызға ие болды, халықтың құқықтық мәртебесін бекітті. Сонымен бірге, 2019 жылы сайлау және кандидаттарды тіркеу туралы даулы өтініштер қаралып, ашықтық пен заңдылық принциптері нақтыланды.

11. Құқықтық өтініштерді қарау кезеңдері

Құқықтық өтініштерді қарау процесі бірнеше кезеңнен тұрады. Біріншіден, өтініш ресми тіркеледі, одан кейін оның конституцияға сәйкестігі бағаланады. Егер өтініш толық және дұрыс болса, кеңес оны талқылауға қабылдайды. Талқылаудан соң шешім қабылданып, ол ресми түрде жарияланады. Бұл кезеңдік құрылым құқықтық өтініштердің әділ және тұрақты қаралуын қамтамасыз етеді, сондай-ақ уақтылы шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

12. Халықаралық ынтымақтастық жобалары мен тәжірибе алмасу

Қазақстанның Конституциялық кеңесі халықаралық деңгейде де өзара тәжірибе алмасу мен ынтымақтастық жобаларын жүзеге асырады. Бұл жобалар құқықтық стандарттарды жақсартуға, конституциялық құқық саласындағы халықаралық тәжірибені енгізуге және еліміздегі құқықтық жүйенің дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар, басқа елдердің конституциялық органдарымен байланыс орнатып, құқықтық мәдениеттің жаһандық деңгейде өсуіне үлес қосады.

13. Мемлекеттік билік жүйесіндегі Конституциялық кеңестің рөлі

Қазақстанның Конституциялық кеңесі тәуелсіз орган ретінде биліктің үш тармағы арасындағы тепе-теңдік пен конституциялық құқықтың үстемдігін қамтамасыз етеді. Кеңес заңның үстемдігі мен әділдік қағидаттарын нығайтуға жауапты, сондықтан мемлекет билігінің әрбір тармағының әрекеттерін мұқият тексереді. Кеңестің тәуелсіздігі елдегі жетекші органдардың ұсыныстарымен бекітілген, бұл оның мемлекеттік билік жүйесіндегі маңызды және сенімді құрылым екенін көрсетеді.

14. Қоғамдық қабылдау, сенім және жастардың қатысуы

2023 жылғы әлеуметтік сауалнама нәтижелері Конституциялық кеңеске халықтың 68%-ының сенім артқанын көрсетті. Бұл сенім кеңестің ашықтығы мен жариялылық принциптерін сақтау арқасында пайда болды. Жастар арасында да құқықтық білімге қызығушылық өсуде. Мектеп оқушыларының 22%-ы кеңестің қызметімен таныс және олардың құқықтық сауаттылығы барған сайын жақсарып келеді, бұл еліміздің құқықтық мәдениетінің болашағына үміт сыйлайды.

15. Конституциялық кеңестің ақпараттық жұмысындағы басты бағыттар

Конституциялық кеңес ақпараттық жұмысында бірнеше маңызды бағыттарға мән береді. Олар — азаматтарды құқықтық білімімен таныстыру, қоғамға кеңестің қызметі туралы хабарлау, құқықтық мәдениетті арттыруда жастар мен білім беру ұйымдарымен ынтымақтастық орнату және конституциялық құқықтық нормаларды насихаттау. Бұл бағыттар кеңестің қоғамдағы беделін нығайтып, оның тиімділігі мен ашықтығын арттыруға бағытталған.

16. Конституциялық кеңестің заң шығармашылығына әсері

Қазақстан конституциялық дамуының маңызды кезеңінде, Конституциялық кеңес заңдардың сапасы мен әділеттілігін қамтамасыз етуде мол тәжірибе жинады. Заң жобаларын талдау барысында анықталған кемшіліктерді парламент пен үкіметке түзетуге ұсынуы арқылы кеңес мемлекет заңнамасының сапалы, негізді болуына ықпал етуде. Бұл тәсіл құқық жүйесін жетілдіру мен қоғамның толыққанды сенімін қалыптастыру жолында маңызды қадам болып табылады. Кеңестің шешімдері заң шығармашылығында басты рөл ойнап, заң жобаларының әділ әрі конституция талаптарына сәйкестігін қамтамасыз ететін құнды құралға айналды. 2010-2022 жылдар аралығында 47 заң жобасы кеңес ұсынулары негізінде айтарлықтай түзетулерді қабылдап, құқықтық нормалардың тұрақтылығы мен тиімділігін арттырды. Осылайша, Конституциялық кеңестің жұмысы елдің құқық жүйесінің сенімділігі мен қоғамның заңға деген сенімін нығайтуға зор үлес қосуда.

17. Кеңес шешімдерінің негізгі бағыттары мен ықпалы (2015-2023)

Қазақстан Конституциялық кеңесінің 2015 жылдан 2023 жылға дейінгі аралықтағы шешімдері азаматтық құқық, сайлау процесі және мемлекеттік құрылымдарға қатысты көптеген маңызды мәселелерді қамтиды. Бұл кезеңде қабылданған шешімдердің көбі азаматтық құқық саласында шоғырланып, қоғамның құқықтық қатынастарын реттеуде айтарлықтай әсер етті. Осы шешімдер азаматтардың жеке құқықтары мен бостандықтарының қорғалуы, сайлау әділдігі мен ашықтығын қамтамасыз ету, сондай-ақ мемлекеттік билік тармақтарының тиімді және заңнама аясында жұмыс істеуін нығайту мақсатында қолданылды. Осы бағыттардағы кеңес ұсынулары Қазақстандағы демократиялық институттарды жетілдіруге негізгі жағдай жасады және құқықтық мемлекеттің негізін бекітті.

18. Келешек даму бағыттары мен перспективалары

Конституциялық кеңестің жаңашылдыққа ұмтылысы мен құқықтық жүйені одан әрі жетілдіру мақсаты еліміздің тұрақты дамуына зор серпін береді. Болашақта кеңестің шешімдері азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыруға, заңдардың заман талабына сай икемді және әділ болуын қамтамасыз етуге бағытталады. Мәселен, ақпараттық технологиялар мен цифрландыру дәуірінде заңдардың электронды түрде жариялануы мен түсіндірілуі, сондай-ақ қоғамдық пікірді ескеру жүйесі дамытылады. Осы жаңалықтар құқықтық мемлекет құрудың қарқындылығын күшейтіп, халық пен билік арасындағы сенімді нығайта түседі.

19. Конституциялық кеңестің құқықтық мемлекеттегі негізгі рөлі

Конституциялық кеңес Қазақстанның құқықтық мемлекет тұжырымдамасын нығайтуда негізгі институт болып табылады. Кеңес Конституция мен басқа да заңдардың тұрақтылығын қамтамасыз ете отырып, құқықтық мемлекет негіздерін қалыптастырады және оның қызмет ету нормаларын қадағалайды. Сонымен қатар, кеңес демократиялық қағидаттардың орындалуын бақылап, қоғамдық қатынастардың әділ әрі бейбіт дамуына серпін береді. Мұның нәтижесінде Қазақстанның мемлекеттілік институттары бекіп, халықтың мемлекетке сенімі артып, елдің заңдылық пен тәртіп саласындағы орталығының маңызы күшейеді.

20. Құқықтық мемлекеттің тұрақтылығы кепілі

Қазақстандағы құқықтық мемлекеттің дамуының басты тірегі – Конституциялық кеңестің тәуелсіз және жемісті жұмысы. Бұл институт заңдылықты сақтау мен қоғамдық сенімді арттыруға бағытталған маңызды күш ретінде қызмет атқарады. Кеңестің тұрақты және әділ шешімдері елдегі құқықтық тәртіптің қалпына келуіне, демократиялық реформалардың сәтті жүзеге асырылуына және азаматтардың құқықтарын қорғаудың жоғары деңгейіне негіз болады. Ең бастысы, Конституциялық кеңестің жұмысы Қазақстанның құқықтық мемлекет ретінде әлемдік аренадағы беделін арттыруға шешуші рөл атқарады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Алматы, 1995.

Қазақстан Республикасының Конституциялық кеңесі ресми материалдары. — Нұр-Сұлтан, 2023.

Әлиев М.Қ. Қазақстанның конституциялық жүйесі: құқықтық аспектілер. — Алматы: Құқық негіздері, 2021.

Нұрсұлтанова А.Б. Тәуелсіз Қазақстанның құқықтық институттарының дамуы. — Астана, 2020.

Конституциялық құқық және мемлекет билігінің теориясы. — Алматы: Заң және саясат, 2019.

Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Алматы, 1995.

Мұхамедиұлы А. Конституциялық Кеңестің рөлі және құзыреттері // Заң және қоғам. — 2021. — №3.

Нұржанова Л. Азаматтық құқық және оның дамуы Қазақстанда. — Нұр-Сұлтан, 2019.

Қазақстан Конституциялық кеңесінің ресми деректері. — 2015-2023.