Текст выступления:

Құқық туралы түсінік және оның негізгі белгілері
1. Құқық туралы тұғырлы шолу және негізгі тақырыптар

Құқық — бұл қоғамдағы тәртіп пен әділеттіліктің тірегі ғана емес, сонымен қатар нормалар жүйесінің негізі. Оның маңыздылығы адамзаттың өркениетті дамуының әр кезеңінде артты, себебі құқықсыз қоғам үйлесімділік пен әділдікке жете алмайды. Қоғам өміріндегі қарым-қатынастарды реттеудің, әділеттілікті қамтамасыз етудің, және жеке адамның құқықтарын қорғаудың ең басты құралы ретінде құқық орын алады.

2. Құқықтың пайда болуы және тарихи контекст

Құқықтың тарихы ежелгі қоғамдарда бастау алады, онда әдет-ғұрып пен діни нормалар қатынастарды тікелей реттеді. Мысалы, ежелгі Мысыр мен Вавилон заңдарының жазбалары алғаш рет құқықтық нормалардың жүйеленіп, жазбаша түрде бекітілгенін көрсетеді. Мемлекеттердің пайда болуы құқықтық жүйенің дамуына серпін беріп, ол қоғамдық қатынастарды тұрақты түрде реттеу қажеттілігін туғызды. Сондықтан құқық – бұл әлеуметтік тәртіптің дамуының тарихи нәтижесі.

3. Құқықтың толық ғылыми анықтамасы

Құқық – мемлекет тарапынан бекітілген және қоғамдағы әділеттілік пен тәртіпті қамтамасыз етуге бағытталған мінез-құлық ережелерінің жиынтығы. Бұл жүйеде әр норманың құндылығы зор, өйткені олар қоғамдық қатынастарды нақты реттейді және қорғайды. Заңдық тұрғыда құқық – жазбаша және нақты нормалар жиынтығы, бұзылған жағдайда мемлекет тарапынан заңдық санкциялар қолданылып, құқықтың жүзеге асуы қамтамасыз етіледі. Бұл механизм қоғамдағы тәртіп пен келісімді тұрақты сақтайтын фактор ретінде қызмет етеді.

4. Құқықтың негізгі белгілері мен сипаттамалары

Құқықтың негізгі ерекшеліктері оның қалыптасу тәсілі мен сипатында көрінеді. Біріншіден, құқық – бұл мемлекеттік нормалар жүйесі, яғни оның жүзеге асуы үшін арнайы мемлекеттік орган мен күш құрылымы қажет. Екіншіден, құқықтың нормалары әмбебап және жалпыға міндетті болып келеді, олар қоғамдық қатынастардың әртүрлі саласын қамтиды. Үшіншіден, құқық нормаларының бұзылуына заңдық санкциялар қолданылады, бұл құқықтың міндеттілігін қамтамасыз етеді. Төртіншіден, құқық дамыған сайын оның нормалары жүйеленіп, нақтыланып, қоғамның өзгермелі қажеттіліктерін ескере отырып жаңартылады. Осы белгілер құқықты басқа әлеуметтік нормалардан ерекшелендіреді.

5. Құқықтық норманың құрылымдық элементтері

Құқықтық норманың негізін үш құрылымдық элемент құрайды. Алдымен, гипотеза – бұл құқық нормасының қашан және қандай жағдайда қолданылатынын анықтайтын шарт немесе жағдай. Мысалы, заңың белгілі бір тармағы қандай әрекеттің құқыққа жатпайтынын нақтылайды. Екінші элемент — диспозиция, ол норманың нақты мазмұны, яғни адамның қандай өзіндік іс-әрекеттер жасауға немесе жасауға болмайтынын көрсетеді. Соңғы элемент — санкция, ол норманы бұзған жағдайда келетін заңдық жауапкершілік немесе жаза, ол қоғамдағы тәртіп пен әділеттілікті сақтау үшін қолданылады. Осы үш элемент құқықтық норманың толық жұмыс істеуін қамтамасыз етеді.

6. Құқықтық және өзге әлеуметтік нормалар арасындағы салыстырма

Құқықтық нормалар әлеуметтік нормалардың бір түрі болатын моральдық, діни және әдет-ғұрыптық нормалардан ерекшеленеді. Моральдық нормалар – қоғамдық сана мен құндылықтарға негізделген, бірақ олар мемлекеттік күштемеуге ие емес. Діни нормалар сенім мен сенімге негізделіп, көбінесе ғибадат пен моральды реттейді. Әдет-ғұрыптық нормалар ұзақ уақыт бойы қалыптасқан дәстүрлер арқылы жүзеге асады. Ал құқықтық нормалар – мемлекет тарапынан бекітіліп, орындалуы міндетті формалды ережелер болып табылады. Бұл айырмашылықтар құқықтың қоғамдағы ерекше рөлін айқындайды.

7. Құқықтың қоғамдағы негізгі функциялары

Құқық қоғамның тұрақтылығын және дамуын қамтамасыз етуде негізгі рөл атқарады. Біріншіден, құқықтық жүйе әділеттілік пен теңдікті сақтап, қоғамдағы қарым-қатынастарды реттейді. Екіншіден, құқық азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғайды, осылайша әлеуметтік сенімді қалыптастырады. Үшіншіден, құқықтық нормалар жеке тұлғаның дамуына мүмкіндік беріп, ұжымдық тәртіп пен бейбітшілікті қамтамасыз етеді. Осы функциялар арқылы құқық мемлекеттің негізгі институттарының бірі ретінде қоғамды үйлесімді ұстауда маңызды құрал ретінде көрінеді.

8. Құқық пен заңның арақатынасы мен айырмашылықтары

Құқық және заң ұғымдары тығыз байланысты болғанымен, олардың мән-мағынасы түбегейлі ерекшеленеді. Құқық – бұл адамдар арасындағы барлық мінез-құлық ережелерінің жалпы жиынтығы, ол моральдық, әдет-ғұрыптық, діни нормаларды да қамтиды. Заң болса, құқықтың ресми және бекітілген бөлігін білдіреді, ол тек мемлекет қабылдаған жазбаша актілер мен нормалардан тұрады. Барлық заңдар құқық аясында болса, құқықтың кейбір элементтері заңмен реттелмейді, олар көбіне дәстүрлер мен қоғамдық келісім негізінде дамиды. Сонымен қатар, заңмен қамтамасыз етілген нормалар ресми сипатқа ие, бірақ құқықтық мәдениет пен моральдық қағидалар да қоғамның тәрбиелік және тәртіптік функцияларында маңызды.

9. Құқықтың әлеуметтік құндылығы мен қызметі

Құқық қоғамдағы әлеуметтік қатынастарды қалыпқа келтіріп, әділеттілік пен теңдікті орнатады. Ол адамдар арасындағы қарым-қатынастардың заңдылығын және келісілгендігін қамтамасыз етумен қатар, азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын қорғайды. Сонымен бірге, құқықтық нормалар әлеуметтік тұрақтылықтың негізін құрайды, сенім мен өзара түсіністікті артады. Жеке тұлғаның дамуына қолайлы жағдай жасап қана қоймай, құқық қоғамның бейбітшілік пен үйлесімді өмір сүруін қамтамасыз ететін негізгі құрал болып табылады.

10. Құқық жүйесінің тарихи даму кезеңдері

Құқықтың дамуы адамзат тарихындағы маңызды кезеңдер арқылы өтті. Алғашқы заң нормалары әдет-ғұрып пен діни тақырыптардан басталды. Мысалы, Хаммурапи кодексі жазылған алғашқы заңдар қатарына жатады, ол құқықтың жазбаша түрде пайда болғанын көрсетеді. Кезінде құқықты қалыптастыруда құдайлардың әмірі мен ханның билігі маңызды болды. Орта ғасырларда феодалдық құқықтар дамып, сословиялық сипат алды. Қазіргі заманғы құқық мемлекеттердің құқықтық жүйесінің құрылуы мен халықаралық құқықтың қалыптасуымен айқын ерекшеленеді. Осы кезеңдердің әрқайсысы құқықтың мазмұны мен формасын байытып, қоғамдағы орны мен маңызын күшейтті.

11. Құқық қағидаларының құрылымы мен өзектілігі

Құқық қағидалары – құқықтың негізгі негіздерін қалыптастыратын жалпы және міндетті ережелер. Олар қоғамдағы заңдылық пен адам құқықтарының теңдігін қамтамасыз етеді, құқықтық жүйенің сенімділігін арттырады. Әр қағида қоғамдық қатынастарды реттейтін, әділеттілік пен құқық қорғаудың тұрақтылығын нығайтатын маңызды рөл атқарады. Құқықтану ғылымында бұл қағидалар құқықтық нормалардың дамуы мен қолданысында басты бағыттарды анықтайды.

12. Қазақстан Республикасындағы құқық жүйесі

Қазақстан Республикасы құқықтық жүйесін дамыта отырып, оның негізгі салаларын жан-жақты қалыптастырды. Конституциялық, азаматтық, қылмыстық және әкімшілік құқық секторы қоғамның әр түрлі қатынастарын реттеп, мемлекеттің тұрақтылығы мен дамуына ықпал етеді. Әрбір құқық саласында арнайы институттар жұмыс істейді, олардың басты міндеті құқықтық нормаларды орындауды бақылау, қорғауды қамтамасыз ету және қоғамдағы тәртіпті нығайту. Бұл жүйе мемлекеттің заң үстемдігін қамтамсыз етеді және азаматтардың құқықтарын қорғауда шешуші мәнге ие.

13. Құқықтық мәдениет пен құқықтық сауаттылық сипаттамасы

Құқықтық мәдениет – бұл заңдарға құрметпен қарау, құқықтық нормаларды саналы түрде ұстану қабілеті. Ол қоғам мүшелерінің құқықтық тәртіпті түсінуі мен бағалау деңгейін көрсетеді. Құқықтық сауаттылық болса, азаматтардың өз құқықтары мен міндеттерін білуі және құқықтық мәселелер бойынша дұрыс шешім қабылдау қабілетін білдіреді. Жоғары құқықтық мәдениеті бар қоғамда құқық бұзушылықтар деңгейі төмен болып, қоғам тұрақты дамуды қамтамасыз етеді. Сондықтан құқықтық білім мен сананың дамуы мемлекеттің болашағы үшін аса маңызды.

14. Құқық жүйесінің құрылымы мен жүйеленуі

Құқық жүйесінің дамуы бірнеше кезеңдерден өтті. Алғашқы кезеңдерде құқық негізінен әдет-ғұрыптық және діни нормаларға сүйенді. Кейін жазбаша заңдардың пайда болуы құқықтық жүйенің жүйеленуіне мүмкіндік берді. Мемлекеттердің нығаюы мен саяси институттардың қалыптасуы құқықтың ресми жүйесін дамытты. Қазіргі кезеңде құқықтық нормалар халықаралық стандарттар мен конституциялық қағидаттарға сәйкес жүйеленген, бұл құқықтың әмбебаптық қасиеттерін арттырады. Осыдан көрініп тұрғандай, құқық жүйесі тарихи даму барысында әрдайым қоғамның қажеттіліктеріне икемделе отырып жетілдірілді.

15. Құқықтың негізгі қайнар көздері мен олардың рөлі

Құқықтың негізгі қайнар көздері болып, жазбаша заңдар, конституция, халықаралық шарттар және жалпыға қабылданған құқықтық нормалар табылады. Жазбаша заңдар қоғамдағы тәртіпті орнатады және мемлекеттік билік негізін құрайды. Конституция – құқық жүйесінің ең жоғары дереккөзі, онда азаматтардың негізгі құқықтары мен еркіндіктері қорғалған. Халықаралық шарттар ұлттық заңмен үйлесімділікке ықпал етіп, мемлекеттер арасындағы құқықтық қатынастарды реттейді. Бұл қайнар көздердің әрқайсысы қоғам мен мемлекеттің құқықтық тұрақтылығы мен дамуына маңызды үлес қосады.

16. Құқықтық қатынастардағы субъектілердің жіктелуі

Құқықтық қатынастардың маңызды бөлшегі болып табылатын субъектілер - олар қоғамдық қатынастарға қатысатын тұлғалар мен ұйымдар болып табылады. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінде құқықтық қатынастар субъектілерінің түрлері мен олардың құқықтық қабілеттілігі анықталған. Мысалы, жеке тұлғалар өздерінің жасына, зияткерлік дамуына қарай құқықтық қабілеті мен іс-әрекет қабілетіне ие болады. Заңды тұлғалар – коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдар өздерінің атауымен құқық және міндеттер жүйесіне кіреді.

Бұл жіктелу әр субъектінің құқықтық мәртебесін нақтылай түседі, сол арқылы олар қоғамдық қатынастарға белсенді, әрі нақты құқықтық міндеттемелермен енеді. Қоғам мен мемлекет құрылымындағы әрбір бөлік өзінің орнын анық түсініп, заңды түрде бекітіп, қоғамдағы тәртіп пен әділеттіліктің негізін қалайды.

17. Құқық бұзушылық түрлері және жауапкершіліктің маңызы

Құқықтық тәртіп пен қоғамның тұрақтылығы үшін құқық бұзушылықтардың түрлерін және оларға қатысты жауапкершілікті түсіну аса маңызды.

Әкімшілік құқық бұзушылықтар – бұл заң талаптарының салыстырмалы түрде жеңіл бұзылуы, мысалы, қозғалыс ережелерін бұзу немесе қоғамдық тәртіпті бұзу. Әдетте, олардың жазалары айыппұл салу немесе ескерту сияқты жеңіл шаралардан тұрады.

Қылмыстық құқық бұзушылықтар — ең ауыр заң бұзушылықтарға жатады. Мұндай әрекеттер қоғам мен жеке адамдардың қауіпсіздігіне аса қатер төндіреді, сондықтан қылмыстық жауапкершілік өте қатаң және ауыр жазаларды қамтиды.

Азаматтық-құқықтық бұзушылықтар негізінен жеке меншік құқықтарын немесе келісім шарттарын бұзу сияқты жағдайларды білдіреді. Мұндай бұзушылықтар көбінесе қаржылай өтемақы төлеуді талап етеді.

Тәртіптік жауапкершілік жұмыс орнында немесе қызметтік міндеттерді орындау барысында тәртіп ережелерін бұзғандарға қолданылады. Ол әртүрлі санкциялар – ескерту, сөгіс немесе тіпті жұмыс орнынан уақытша шеттету тәрізді шаралардан тұрады.

18. Халықаралық құқықтың негізгі ерекшеліктері

Халықаралық құқық – мемлекеттер арасындағы қатынастарды реттейтін ерекше құқық жүйесі болып табылады. Мұнда келісімшарттар, халықаралық ұйымдардың ережелері мен ғаламдық қауіпсіздік нормалары қамтылған.

Мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) Халықаралық қатынастарда бейбітшілікті сақтау мен дауларды шешудің халықаралық механизмдерін құруда аянбай жұмыс істейді. 1945 жылы құрылғаннан бері ол мемлекеттер арасындағы соғыстар санын азайтуға және әлеуметтік әділеттілікті нығайтуға үлес қосуда.

Сонымен қатар, халықаралық құқық адам құқықтарының қорғалуы мен экономикалық ынтымақтастықты тұрақтандырудың негізін қалайды. Еуропа Одағының азаматтарының құқықтары мен міндеттері осы құқықтық жүйеге негізделген. Бұл қасиеттер халықаралық құқықтың әмбебап сипатын айқындайды.

19. Қазіргі Қазақстандағы құқықтық мәселелер мен өзекті тенденциялар

Қазіргі Қазақстан қоғамында құқықтық проблемалар мен тенденциялар ерекше назар аударуды талап етеді.

Біріншіден, жастар арасында құқықтық білімнің төмендігі құқық бұзушылықтардың артуына әкеледі. Бұл жағдай елдің болашағына тікелей әсер етіп, құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету жолында арнайы іс-шаралардың қажеттігін көрсетеді.

Екіншіден, жасөспірімдер арасында құқық бұзушылық деңгейінің өсуі қоғамдағы тәртіп пен құқықтық сана нығайтуды міндеттейді. Қоғамдық ұйымдар мен мектептер құқықтық мәдениетті дамытуда маңызды рөл атқарады.

Соңында, құқық саласындағы реформалар заңнаманың тиімділігін арттырып, құқықтық жүйенің әділ әрі ашық болуын қамтамасыз етеді. Бұл реформалар Қазақстанның дамуы мен халықаралық қауымдастықтағы орнының беріктігін күшейтуге бағытталған.

20. Құқық – тұрақты қоғамның тірегі

Құқық қоғамның тұрақтылығын сақтау мен әділеттілікті орнату үшін негіз болып табылады. Құқықтық мәдениет пен құқықтық сауаттылықты арттыру – бұл елдің дамуы мен гүлденуінің маңызды факторы.

Қоғамның әрбір мүшесі заң рамасында өз құқықтары мен міндеттерін түсінуі тиіс, бұл барлық деңгейдегі құқықтық тәртіптің орнауына ықпал етеді. Соңында, құқықтық білім мен мәдениеттің жоғары деңгейі – қоғамдағы әділет пен бейбітшіліктің кепілі.

Дереккөздер

Қоғам және құқық, Алматы, 2022

Құқықтану негіздері, Ә. Сәрсенов, 2023

Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995

Қазақстан Республикасының заңнамалық актілері жинағы, 2023

Мұханов Н.С., «Құқық теориясы», 2021

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексі. – Алматы, 2023.

Әділет Қ., Құқық негіздері: оқулық. – Астана, 2022.

Қазақстан Республикасының құқықтық реформалары туралы хабарлама. – Алматы, 2023.

БҰҰ уставы және халықаралық құқықтың негіздері. – Женева, 1945.