Текст выступления:

Азаматтық қоғамның негізгі элементтері мен институттары
1. Азаматтық қоғам және оның негізгі тақырыптары

Қоғамның негізін құрайтын азаматтардың өз еркімен бірігуі мен қоғам институттарының құрылымы – бүгінгі сөзіміздің басты тақырыбы. Азаматтық қоғам – бұл демократия мен бостандықтың тірегі, онда әрбір адам тыңдалады һәм маңызды.

2. Азаматтық қоғам: пайда болу тарихы мен теориялық негіздері

Азаматтық қоғам ұғымы өзінің тарихын ежелгі Грекияның демократия дәуіріне дейін созады. Алайда, оның философиялық негіздемесі XVIII-XIX ғасырларда қалыптасты, бұл кезеңде ойшылдар жеке тұлғаның құқықтары мен қоғамдағы өзін-өзі басқару механизмдерін зерттеді. Өздігінен дамыған азаматтық қоғам идеясы еркіндікті, теңдікті және әлеуметтік әділеттілікті насихаттауда маңызды рөл атқарды.

3. Азаматтық қоғамның басты сипаттамалары

Азаматтық қоғамның негізгі ерекшеліктеріне ашықтық жатады – қоғам мүшелері ақпаратқа еркін қол жеткізіп, ашық диалог орната білуі тиіс. Плюрализм – түрлі пікірлер мен ұстанымдардың бостандықта өріс алуын қамтамасыз етеді, демократияның негізі осында жатыр. Қоғамдық өзін-өзі ұйымдастыру арқылы азаматтар өз мүдделерін қорғап, тұлғалық және қоғамдық институттар құрады. Заң үстемдігі мен жеке меншік құқығы қоғамда әділеттілік пен тұрақтылықтың кепілі болып, әлеуметтік теңдікті нығайтады.

4. Мемлекет пен азаматтық қоғам: өзара байланыс үлгісі

Мемлекет қоғамдық тәртіпті сақтап, заңнамалық реттеуші ретінде әрекет етсе, азаматтық қоғам – азаматтардың еркіндігін білдіретін, олардың мүддесін қорғайтын алаң. Бұл екі жүйе өзара тепе-теңдікте қызмет атқаруы қажет, өйткені олар қоғамның тұрақтылығын және демократиялық процестердің дамуын қамтамасыз етеді. Осы қарым-қатынас қоғамның әрбір азаматы үшін қауіпсіздік пен әділдік кепілі болып табылады.

5. Азаматтық қоғамның негізгі элементтері

Бұл слайдта көрсетілген негізгі элементтер азаматтық қоғамның күрделі құрылымын айқындайды. Мысалы, әлеуметтік ұйымдар азаматтардың кең ауқымды мүдделерін білдірсе, мәдени топтар қоғамдағы рухани және тарихи құндылықтарды сақтап, таратады. Сонымен қатар, білім беру және ғылыми институттар демократияның дамуында басты рөл атқарады, себебі олар ақпараттық сауаттылық пен сыни ойлауды дамытуға ықпал етеді.

6. Институттар мен олардың функциялары: салыстырмалы кесте

Қазақстандағы азаматтық қоғам институттары – саяси партиялар, кәсіби одақтар, үкіметтік емес ұйымдар мен БАҚ – әртүрлі функцияны орындайды. Мысалы, партиялар саяси ұстанымды жеткізсе, кәсіподақтар еңбек құқықтарын қорғайды. ҮЕҰ азаматтардың әлеуметтік мәселелерін шешуге бағытталған бағдарламаларды жүзеге асырады. Бұлардың барлық қызметі қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықты нығайтуға және азаматтық белсенділікті арттыруға бағытталған.

7. Саяси партиялар: өкілдік және демократияның өзегі

Саяси партиялар – азаматтардың түрлі саяси көзқарастарын мемлекет билігіне жеткізу тапсырмасын атқаратын маңызды институттар. Қазақстанда ресми түрде тіркелген жеті партия бар, олар елдегі көппартиялы жүйенің қалыптасуына үлес қосады. Бұл партиялар саяси процестерге ықпал етіп, азаматтардың мемлекеттік басқаруға қатысуын кеңейтуге мүмкіндік береді, осылайша демократияның дамуына жол ашады.

8. Кәсіподақтардың рөлі және еңбек құқығы

Кәсіподақтар жұмысшылардың еңбекақысы мен еңбек жағдайларын жақсарту үшін күреседі және әділетті еңбек қатынастарын нығайтады. Ұжымдық келісімдер арқылы олар еңбекақы мен әлеуметтік кепілдіктер бойынша келіссөздер жүргізеді. 2023 жылы Қазақстанда 23 республикалық және салалық кәсіподақ белсенді жұмыс атқарып жатыр. Кәсіподақтардың еңбек дауларын шешудегі араласуы әлеуметтік тұрақтылықтың маңызды факторы болып табылады.

9. Үкіметтік емес ұйымдар: қызметі мен үлестірімі

Үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) – азаматтық қоғамның маңызды бөлігі. Олар әлеуметтік мәселелерді шешуге, азаматтардың құқықтарын қорғауға және қоғамды әртараптандыруға атсалысады. Қазақстанда олардың саны соңғы жылдары айтарлықтай өсті, олар түрлі бағыттар бойынша – білім беру, қоршаған орта, гендерлік теңдік сияқты салаларда қызмет етеді. Әрбір ұйым өз миссиясы мен мақсаттарына сай қоғам дамуына ықпал етеді.

10. Қазақстандағы ҮЕҰ динамикасы: 2000-2022

2000 жылдан 2022 жылға дейін ҮЕҰ саны тұрақты түрде өсті, бұл азаматтық қоғамның даму деңгейінің айқын көрінісі. Бұл көрсеткіш азаматтардың әлеуметтік жобаларға, қоғамдық бақылауға деген белсенділігінің артуын дәлелдейді. ҮЕҰ-ның қоғамдық өмірдегі рөлі күшейіп, олардың демократиялық процестерді қолдауына мүмкіндік туды. Қоғамдық сананың жоғарылауы және азаматтық бастамалардың кеңеюі жастар арасында да үлкен қолдау тапты.

11. Бұқаралық ақпарат құралдары (БАҚ): қоғамдағы орны

Бұқаралық ақпарат құралдары қоғамдағы қоғамдық пікір қалыптастыруда маңызды рол атқарады және маңызды ақпаратты халыққа жеткізеді. 2023 жылы Қазақстанда 3 200-ден астам БАҚ тіркелген, соның ішінде телеарналар, радиохабарлар және интернет-жобалар бар. БАҚ-тың тәуелсіздігі қоғамдағы ақпарат алмасу мен сенімді қалыптастырудың негізі болып табылады, бұл демократиялық қоғамның негізгі принципі саналады.

12. Еріктілер қозғалысы және жастар ұйымдарының маңызы

Еріктілер қозғалысы мен жастар ұйымдары – азаматтық қоғамның белсенділері. Олар қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді шешуде, экологиялық және мәдени жобаларды жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады. Бұл ұйымдар жастардың көшбасшылық қабілетін дамытып, олардың азаматтық жауапкершілігін арттыруға септігін тигізеді. Өз уақытында басталған еріктілер жобалары қоғамдағы әлеуметтік байланыстарды нығайтып, жаңа идеяларға ашық ортаны қалыптастырады.

13. Діни ұйымдар және конфессияаралық келісім

Қазақстанда 18 ресми тіркелген конфессия және 3 700-ден астам діни бірлестік бар, бұл елдегі діни әртүрлілікті және толеранттылықты көрсетеді. Мемлекет пен діни ұйымдар арасындағы ынтымақтастық қоғамдағы тұрақтылық пен бейбітшілікті нығайтып, конфессияаралық келісім мен өзара түсіністікті сақтауға септігін тигізеді. Бұл Қазақстанның дін саласындағы тұрақты дамуы мен әлеуметтік келісімнің негізі.

14. Азаматтық бастамалар және қоғамдық бақылау жобалары

2021-2022 жылдары Қазақстанда 600-ден астам қоғамдық бақылау жобасы жүзеге асып, бұл қоғамдағы бақылау мен ашықтық механизмдерінің дамуына зор үлес қосты. Бұл жобалар сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте және құқық бұзушылықтарды азайтудың тиімді құралдары ретінде танылды. Азаматтық бастамалардың белсенділігі мемлекеттік шешімдердің ашықтығын арттырып, халық пен билік арасындағы өзара сенімділікті күшейтті.

15. Азаматтық қоғам құрылымының деңгейлері

Азаматтық қоғамның құрылымы бірнеше деңгейден тұрады, олар өзара байланысты және әрекет етеді. Алғашқы деңгей – жеке тұлға, одан кейінгі – топтар мен қауымдастықтар, және ең соңғысы – қоғамдық институттар. Әр деңгейдің өз рөлі бар: жеке тұлғалар азаматтық белсенділікті білдірсе, топтар ортақ мүдделерді қорғайды, ал институттар әлеуметтік тұрақтылығы мен заңдылықты қамтамасыз етеді. Осы құрылымның үйлесімді жұмысы қоғамның дамуына бағыт салады.

16. Құқықтық мәдениет және азаматтық жауапкершілік

Құқықтық мәдениет дегеніміз – бұл заңдарды терең түсініп, оларды сақтау және құқықтық нормаларға сай әрекет ету қабілеті. Бұл тек қана заңдарды білу ғана емес, сонымен қатар оларды күнделікті өмірде қолдану мен құқықтық сауаттылықты арттыруды талап етеді. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік жылдарындағы құқықтық мәдениетті нығайтуға бағытталған бағдарламалар — маңызды қадамдардың бірі.

Азаматтық жауапкершілік — қоғам үшін пайдалы әрекеттерді қолдау және заңсыз әрекеттерге қарсы тұру ұғымы. Бұл тұлғаның өз құқықтары мен міндеттерін түсініп, қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінуіне негізделеді. Мектептерде құқықтық тәрбие жүйесін жетілдіру маңызды рөл атқарады, себебі жас ұрпақ дұрыс құндылықтарды қабылдап, заң нормаларын құрметтеуді меңгереді.

17. Азаматтық қоғамдағы гендерлік теңдік және инклюзия

Қазақстанда әйелдердің мемлекеттік қызметтегі үлесі 31 пайызға жетті, бұл олардың қоғамдық және саяси өмірдегі белсенділігін арттырды. Әйелдердің билік пен шешім қабылдау саласындағы орны нығая түсті.

Үкіметтік емес ұйымдардағы әйелдердің қатысуы шамамен 45 пайызды құрап, бұл азаматтық саладағы гендерлік теңдік пен инклюзивтілікті арттыруға зор ықпал етеді. Олар әлеуметтік бастамалар мен құқықтық реформаларды алға жылжытуда маңызды рөл атқарады.

"Гендерлік теңдік стратегиясы" маңызды мемлекеттік құжат ретінде қабылданды, ол әйелдердің саясат пен экономикада тең мүмкіндіктерге ие болуын қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл саясат инклюзивті қоғам құру жолындағы жарқын үлгі болып отыр.

18. Қазақстандағы азаматтық қоғамды дамыту стратегиялары

Үкімет азаматтық ұйымдарды құқықтық және қаржылық жағынан қолдауды күшейтіп, олардың жұмысын тиімді етуге бағытталған бірқатар шаралар қабылдауда. Бұл шаралар қоғамдағы белсенді азаматтық позицияны нығайтуға септігін тигізеді.

Әлеуметтік инновациялар енгізу арқылы қоғамдық бастамаларды іске асыруда жаңа технологиялар мен тиімді тәжірибелер белсенді қолданылады. Бұл азаматтық қоғамның дамуына жаңа серпін береді.

Ашық үкімет принциптерін қолдау нәтижесінде халықтың мемлекеттік басқаруға қатысуы кеңейіп, азаматтық бастамалар одан әрі дамуда. Халық пен билік арасындағы диалог күшейіп келеді.

Сонымен қатар жастар ұйымдарының қызметін дамытуға ерекше көңіл бөлініп, олардың көшбасшылық және әлеуметтік дағдыларын арттыруға мүмкіндік жасалуда. Бұл сіздердің болашақ қоғамға белсенді әрі саналы азамат ретінде дайындалуларыңызға бағытталған маңызды іс.

19. Азаматтық қоғам институттарының өзекті мәселелері

Қазіргі кезде азаматтық қоғам институттары қаржылық тұрақсыздық, заңнамалық шектеулер және кадр тапшылығы сияқты маңызды қиындықтарға кездесіп отыр. Бұл кедергілер олардың қызметінің нәтижелілігіне айтарлықтай әсер етеді.

600-ден астам қоғамдық бақылау жобаларына қарамастан, олардың қаржылық және кадрлық қолдауы жеткіліксіз болғандықтан, даму жолындағы мәселелер сақталуда. Бұл туралы Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі хабарлайды. Бұл көрсеткіш азаматтық қоғамның әлеуетін жетілдіру мен қолдау қажеттігін дәлелдейді.

20. Азаматтық қоғам – Қазақстанның болашағының негізі

Азаматтық қоғам демократиялық құндылықтарды нығайтып, құқықтық мемлекеттілік пен тұрақты дамудың негізін қалауда шешуші мәнге ие. Оның дамуы жастардың белсенділігіне және инновациялық тәсілдерге негізделген. Осылайша, азаматтық қоғам елдің әлеуметтік және саяси өмірінде тұрақты әрі сындарлы өзгерістер енгізеді.

Дереккөздер

А.В. Ковалев. Теория гражданского общества. — Москва: Наука, 2018.

Нұрсұлтан Назарбаев. Қазақстан жолы: XXI ғасырдағы жаңғыру тұғырнамасы. — Астана: Елбасы баспасы, 2017.

Министерство информации и общественного развития Республики Казахстан. Годовой отчет, 2023.

В.С. Иванов. Политические партии и гражданское общество. — Санкт-Петербург: Питер, 2020.

Журнал «Общественные науки» №4, 2022. Тематический выпуск: Азаматтық қоғам және демократия.

Қазақстан Республикасының Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі. Азаматтық қоғам туралы ресми мәліметтер жинағы, 2023.

Нұржанов Ж., "Қазақстандағы гендерлік саясат пен теңдік", Алматы, 2022.

Әлпетов М., "Құқықтық мәдениетті қалыптастырудың теориялық және практикалық аспектілері", Нұр-Сұлтан, 2021.

Әлеуметтік инновациялар институты, "Қазақстанда азаматтық қоғам дамуының стратегиялары", 2023.

Серікбаев А., "Ашық үкімет және азаматтық бастамалар", Алматы, 2020.