Текст выступления:

Әлемдік тәжірибедегі құқықтық мемлекеттің мәні мен атқаратын маңызы
1. Әлемдік тәжірибедегі құқықтық мемлекеттің мәні мен негізгі тақырыптар

Құқықтық мемлекет ұғымы – қоғамды басқару мен азаматтардың құқықтарын қорғауда тарихи дамыған маңызды феномен. Бұл тақырып бойынша бүгін біз құқықтық мемлекеттің тарихи негіздеріне, оның маңызына және әлемдік тәжірибедегі негізгі бағыттарына тоқталамыз. Құқық үстемдігі, бөлік билік, адам құқықтарын қорғау сияқты қағидалар біздің заманымызда қоғамның тұрақтылығы мен әділдігіне негіз болуда.

2. Құқықтық мемлекеттің тарихи қалыптасуы мен дамуы

Құқықтық мемлекеттің іргетасы ХІІ-ХІХ ғасырларда қалыптасты. Бұл дәуірлерде құқық қорғаудағы ұстанымдар мен концепциялар қалыптасып, биліктің таралымы мен заңның әлеуметтік келісімдегі рөлі алғаш рет нақты анықталды. Ағартушылық дәуірі XVIII ғасырда құқықтық мемлекеттің түп негіздерін – билік тармақтарының бөлігі мен әлеуметтік келісімді дамытты. Осы кезеңдерде заңның үстемдігі мен азаматтардың құқықтарын қорғау мәселелері қоғам қайраткерлері мен философтар тарапынан терең зерттелді.

3. Құқықтық мемлекеттің негізгі белгілері

Құқықтық мемлекеттің ең басты ерекшеліктерінің бірі – заңның үстемдігі. Бұл заң әрбір жеке және мемлекеттік тұлғаға бірдей және міндетті түрде қолданылуын талап етеді. Сонымен қатар, билік тармақтарының – заң шығарушы, атқарушы және сот билігінің – өзара тәуелсіздігі мен тепе-теңдігі сақталуы міндетті. Бұл принциптер құқықтық мемлекеттің конституциялық тежемелер жүйесіне негізделеді. Бір жағынан, адам құқықтары мен бостандықтарының қорғалуы маңызды міндет болып табылады, мұнда сот билігінің тәуелсіздігі әділ сот төрелігіне кепіл.

4. Заң үстемдігінің қоғамдағы рөлі

Заң үстемдігі – қоғамдағы әділдік пен тұрақтылықтың басты кепілі. Мемлекет пен азаматтар заң алдында тең болып, сот процесі әділ жүргізіледі, бұл жалпы құқықтық тәртіпті қамтамасыз етеді. Құқықтық мәдениет пен сауаттылық деңгейінің артуы азаматтардың заңға құрметін және құқықтық мемлекет қағидаларын жүзеге асырудағы белсенділігін күшейтеді. Сол арқылы қоғамда құқықтық сана қалыптасып, азаматтардың әлеуметтік қарым-қатынасы нығаяды.

5. Билік тармақтарының бөліну қағидасы

Парламент заң шығарушы ретінде заңдарды әзірлеп, қабылдау өкілеттігін жүзеге асырады. Үкімет атқарушы билік болып, заңдардың орындалуын және мемлекеттік саясатты іске асыруды бақылайды. Сот билігі тәуелсіз түрде азаматтардың құқықтары мен еркіндіктерін қорғайды, әділ сот төрелігін қамтамасыз етеді. Билік тармақтары өз құзыреттерін шектеулі ұстап, бір-бірін бақылап тепе-теңдікті сақтайды, бұл конституциялық тежемелер мен баланстар жүйесіне негізделген.

6. Адам құқықтарын қорғаудағы халықаралық стандарттар

Адам құқықтарын қорғау – құқықтық мемлекеттің басты мақсаты. Халықаралық деңгейде бұл бағытта бірқатар стандарттар мен келісімдер қабылданған. Мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары декларациясы мен Еуропалық адам құқықтары конвенциясы ұлттық заңнамаларды жетілдіруге ықпал етеді. Мұндай халықаралық құжаттар мемлекеттерге адам құқықтарын қорғау міндеттерін нақтылайды және заң жүйелерін реформалауда қадам басуға септігін тигізеді.

7. Әлемдік құқықтық мемлекеттердің салыстырмалы көрсеткіштері

Германия, АҚШ, Жапония, Франция және Ұлыбритания құқықтық мемлекет қағидалары бойынша әлемде көшбасшы елдер болып табылады. Оларда заң үстемдігі мен сот тәуелсіздігі жоғары деңгейде дамыған. Германия мен Ұлыбритания адам құқықтарын қорғауда да үздік нәтиже көрсетеді. Бұл елдердің тәжірибесі құқықтық мемлекеттің тиімді жұмыс істеуінің үлгісі ретінде танылады және басқа мемлекеттер үшін үлгі бола алады.

8. Құқықтық мемлекеттің ұлттық экономикаға әсері

Құқықтық мемлекет экономикалық салада тұрақтылық пен сенімділік туғызады. Мұнда бизнес пен инвесторлар заңмен қорғалады, құқықтық кеңістік ашық әрі әділ болуы кәсіпкерлікті дамытып, елдің экономикалық бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Сонымен қатар, құқықтық қорғау механизмдері инвесторлардың мүдделерін сақтап, ұзақ мерзімді инвестициялар тартуға жағдай жасайды. Бұл экономиканың тұрақты дамуына және ішкі нарықтың дамуына оң ықпал етеді.

9. Құқықтық мәдениет пен білім беру маңызды

Мектеп бағдарламаларында құқық негіздерінің оқытылуы жастарды құқықтық мәдениетке тәрбиелеудің бастауы. Бұл өскелең ұрпақтың құқықтары мен міндеттерін түсінуіне көмектеседі. Сонымен қатар, жастардың құқықтық сауатын арттыру мақсатында арнайы жобалар мен медиация сабақтары ұйымдастырылып, олар өздерінің құқықтарын қорғай білуді үйренеді. Бұл қоғамдық құқықтық сана мен белсенді азаматтық ұстанымды қалыптастыруға қызмет етеді.

10. Демократиялық құндылықтар мен азаматтық қоғам

Құқықтық мемлекеттің негізі – демократиялық құндылықтар, олар азаматтардың еркіндігі мен құқықтарын қамтамасыз етеді. Азаматтық қоғам институттары қоғамдық бақылау жүргізіп, биліктің ашықтығын арттырады, бұл саяси тұрақтылықтың негізі болып табылады. Плюрализм саяси әртүрлілікті мойындайды, пікірталас пен сөз еркіндігін қамтамасыз етеді. Ақпараттың ашықтығы мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді нығайтып, құқықтық мемлекеттің қағидаларын тереңдетеді.

11. Сот тәуелсіздігі және әділ сот төрелігі

Сот билігінің тәуелсіздігі құқықтық мемлекеттің негізгі тіреуі. Оның арқасында әділ, бейтарап шешімдер қабылданып, заңның үстемдігі қамтамасыз етіледі. Судьялардың шешімдері ешбір билік тармағының ықпалынан тыс жүзеге асады, бұл азаматтардың құқықтарының қорғалуына сенімділік береді. Апелляциялық және шағымдық механизмдердің дамуы сот жүйесіне халық сенімін арттырып, әділ сот төрелігін нығайтады.

12. Тарихи тұлғалар мен елдердің құқықтық дамуға қосқан үлесі

Монтескье, Томас Джефферсон және Юлиус Стори секілді тарихи тұлғалар құқықтық мемлекетті қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Монтескье биліктің бөліну теориясын ұсынса, Джефферсон АҚШ-та азаматтардың құқықтары мен конституциялық билікті нығайтты. Юлиус Стори АҚШ-тың құқықтық жүйесін жетілдіруде елеулі еңбек етті. Олардың идеялары қазіргі заманғы құқықтық мемлекеттің негізгі қағидаларының негізін қалады.

13. Құқықтық мемлекетті халықаралық құқықтық актілер арқылы реттеу

БҰҰ Бас Ассамблеясының құжаттары құқықтық мемлекеттің халықаралық стандарттарын белгілеуде маңызды рөл атқарады. Еуропалық адам құқықтары конвенциясы ұлттық заңнамаларды жетілдіруге ықпал етіп, адам құқықтарын қорғау саласында бірізділікті қамтамасыз етеді. Қазақстан да осы халықаралық міндеттемелерді қабылдап, өз ішкі құқықтық жүйесін олардың талаптарына тиімді үйлестіріп келеді, бұл елдің құқықтық мемлекетті дамытуға деген ұмтылысын айқындайды.

14. Жаһандық құқықтық мемлекеттер рейтингтері (WJP Rule of Law Index)

World Justice Project-тың заң үстемдігі индексі елдердің құқықтық мемлекеттің сапасын салыстырады. Соңғы мәліметтерге сәйкес, Дания көшбасшы ретінде әділ сот жүйесі мен жоғары сенімділікке ие. Бұл рейтинг елдердегі заңның тең қолданылуын және биліктің әділ бөлінуін сипаттайды. Оның нәтижелері құқықтық мемлекетті нығайтуға бағытталған реформаларды бағалауда маңызды көрсеткіш болып табылады.

15. Қазақстанда құқықтық мемлекет құру тәжірибесінің негізгі басымдықтары

Қазақстанның Конституциясы құқықтық мемлекеттің негізін қалағаннан кейін, мемлекет заңдылық пен демократияны нығайтуға бағытталды. "100 нақты қадам" Ұлт жоспары сот жүйесінің тәуелсіздігін, ашықтығын арттыруға ерекше көңіл бөлді. Сонымен қатар, сот процестерін цифрландыру әділдікті қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Сот кадрларын кәсібилендіру жүйенің сенімділігін арттырып, әділ сот төрелігін нығайтуға бағытталған.

16. Қазақстанда құқықтық мемлекетті қалыптастыру кезеңдері

Қазіргі Қазақстан қоғамының негізі құқықтық мемлекет құру жолында жатқанын атап өту маңызды. Бұл процесс түрлі тарихи кезеңдерден өтіп, алдыңғы ғасырлардағы қоғамдық-саяси өзгерістердің нәтижесінде қалыптасты. Құқықтық мемлекеттің қалыптасу кезеңдерін қарастырғанда, оның негізі ұлттық құқықтық дәстүрлер, кеңес кезеңіндегі құқықтық жүйе, және тәуелсіздік алғаннан кейінгі жаңа конституциялық негіздер деп бөліп қарастыруға болады.

Мысалы, 1991 жылы Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін, құқықтық мемлекеттің іргесін қалаушы конституция қабылданды, ол азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталды. Бұл кезеңде заңдар мен институттар жаңғыртылып, құқықтық жүйені демократияландырушы реформалар басталды. Әр кезең өзінің ерекшеліктерімен, қол жеткен жетістіктері мен шешілген проблемаларымен құқықтық мемлекетті қалыптастыру бағытының дамуына ықпал етті.

17. Қазіргі әлемдегі құқықтық мемлекеттің жаһандық сын-қатерлері

Құқықтық мемлекет идеалы, бүгінде әлемнің көптеген елдерінде ғаламдық сынақтарға тап болуда. Экономикалық турбуленттілік, технологиялық өзгерістер, және әлеуметтік теңсіздік құқықтық жүйелерге деген сенімді төмендетуі мүмкін. Мысалы, кейбір елдерде заң үстемдігін қамтамасыз ету қиындықтарға ұшырап, коррупция мен құқық бұзушылықтардың көбеюі байқалады.

Сонымен қатар, ақпараттық технологиялардың дамуы өзімен бірге жаңа құқықтық мәселелерді алып келеді – киберқылмыс, жеке деректерді қорғау, және интернеттегі құқық бұзылыстар көбейіп отыр. Бұларға қарсы күресу үшін құқықтық жүйелер де жаһандық деңгейде үйлестірілген шараларды талап етеді. Осы күрделі проблемалар негізінде құқықтық мемлекеттің жаһандық сын-қатерлері туралы түсінік қалыптасып отыр.

18. Құқықтық мемлекеттің әлеуметтік тұрақтылыққа тигізетін әсері

Заңның теңдігі мен әділдігі қоғамдағы сенім деңгейін арттырады, бұл өз кезегінде әлеуметтік тұрақтылықтың басты кепілі болып табылады. Адамдар заң алдында тең болған кезде, олардың құқықтары қорғалады және әлеуметтік әділеттілік деңгейі жоғарылайды. Бұл қоғамдық үйлесімділік пен татулықтың қалыптасуына себеп болады.

Сонымен қатар, құқықтық мемлекет әлсіз және әлеуметтік қорғалмаған топтардың да құқықтарын қорғауда маңызды рөл атқарады, бұл әлеуметтегі шиеленістерді азайтып, ынтымақтастыққа жол ашады. Қоғамның заңға бағынышты болуы тыныштық пен тұрақты дамудың басты шарттары болып табылады, бұл мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді нығайтады.

19. Қазақстан болашағына бағдар: құқықтық мемлекетті нығайтудың бағыттары

Қазіргі таңда құқықтық мемлекетті одан әрі нығайту үшін жаңа технологиялар мен инновацияларды енгізу өте маңызды. Бұл процесстер экономикалық өсуді жеделдетіп, әлеуметтік дамудың сапасын арттырады. Мысалы, цифрлық құқықтық жүйелердің дамуы мемлекеттік қызметтерді жеңілдетіп, ашықтығын арттырады.

Сонымен қатар, жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыруға бағытталған ашық және ынтымақтастық ортасын құру қажет. Бұл келешек ұрпақтың заңға деген құрметін арттырып, қоғамда құқықтық сана мен жауапкершілікті дамытуға мүмкіндік береді. Осы бағыттар Қазақстанның құқықтық мемлекеттің негізін бекітіп, оны әлемдік деңгейге шығаруға ықпал етеді.

20. Құқықтық мемлекеттің орны – тұрақты даму мен әділ қоғам кепілі

Құқықтық мемлекеттер адам құқықтарын қорғауды басты назарда ұстайды және заң үстемдігін нығайтады. Қазақстан осы бағытта тұрақты жетістіктерге қол жеткізіп, ашық әрі әділ қоғам құруға ұмтылуда. Бұл бағытта мемлекет пен азамат қоғамының ынтымақтастығы, құқықтық реформалардың үздіксіз жүргізілуі маңызды.

Осындай жүйелі және мақсатты істердің нәтижесінде құқықтық мемлекеттің орны еліміздің тұрақты дамуы мен әлеуметтік әділеттілігін қамтамасыз ететін негізгі фактор ретінде қалыптасады. Міне, осының бәрі елімізге сенімді және әділ болашаққа бастайтын жол болып табылады.

Дереккөздер

Ағаева Г.С. Құқықтық мемлекеттің теориясы және практикасы. – Алматы, 2018.

Шарипов Е.В. Азаматтық құқық және конституция. – Нұр-Сұлтан, 2020.

United Nations. Universal Declaration of Human Rights. – 1948.

Montesquieu, Charles de Secondat. De l'esprit des lois. – 1748.

World Justice Project. Rule of Law Index. – 2019.

Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы, 1995.

Құқықтық мемлекеттің қалыптасуы және дамуы. Алматы мемлекеттік заң академиясының ғылыми еңбектері, 2010.

Нұртазин А. Құқықтық мемлекеттің әлеуметтік мәселелері // Журнал "Қоғам", 2018.

Джозеф Стайглиц. Жаһандану және оның сын-қатерлері. – Нью-Йорк, 2002.

Қазақстан Республикасында жастар саясатын дамыту. ҚР Білім және ғылым министрлігі, 2021.