Текст выступления:

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет
1. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет: мәні мен негізгі тақырыптары

Құрметті тыңдаушылар, бүгінгі тақырыбымыз «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет: мәні мен негізгі тақырыптары» болып табылады. Қоғамдағы заң үстемдігі мен әділдіктің орныққаны қоғамның дамуы мен тұрақтылығына негіз болары анық. Алайда, біздің елімізде де, әлемнің көптеген елдерінде де сыбайлас жемқорлық үрдісі күрделі әлеуметтік мәселе ретінде қалып отыр. Осы себепті, сыбайлас жемқорлықты терең түсіну, оның түп-тамырына үңілу, әрі оған қарсы мәдениетті қалыптастыру – бүгінгі күннің басты халықаралық және ұлттық міндеттері қатарында.

2. Сыбайлас жемқорлық ұғымының тарихи және әлеуметтік негіздері

Сыбайлас жемқорлық – бұл тұжырымдама біздің қоғамда бұрыннан келе жатқан әлеуметтік және мәдени құбылыс. Ол ежелгі дәуірлерде билік пен байлықты жеке мүддеге пайдалану ретінде көрініс тапқан. Мысалы, тарихи деректерде патша өкіметтерінде пара беру мен қызметті сатып алу кең таралғаны жазылған. Кеңестік кезеңде Қазақстанда сыбайлас жемқорлық кейде ресми жүйенің құрамдас бөлігіне айналған, бұл әлеуметтік теңсіздік пен халық арасындағы сенімсіздіктің тууына себеп болды. Осы тұрғыдан алғанда, сыбайлас жемқорлықтың тарихи және әлеуметтік негіздерін түсіну оның күрделі сипатын, сондай-ақ оның әрқашан қоғамдық өмірдің маңызды бөлігі болғанын білдіреді. Сондықтан да бұл мәселені шешуде тарихи сабақтарды ескеру маңызды.

3. Сыбайлас жемқорлықтың негізгі түрлері мен көріністері

Сыбайлас жемқорлықтың түрлері мен көріністері әр алуан және қоғамның әр саласында байқалады. Ең кең тарағаны – парақорлық, онда ақша немесе мүлік берумен қызметтік міндеттерді бұзу орын алады. Сонымен қатар, қызмет өкілеттігін асыра пайдалану – лауазымды тұлғалардың өз қызметін мүдделеріне сай бағыттап, заң талаптарын өрескел бұзуы. Үшінші түрі – жемқорлықтың жабық формасы, яғни тағайындауларда, тендерлер мен келісімшарттарда әділетсіз шешімдер қабылдау. Соңғысы – ықпалды тұлғалардың жеке мүдделері үшін билік институттарының жұмысын бұрмалауы. Бұл барлық түрлері қоғамның әділеттілігі мен сенімін бұзып, дамуды тежейді.

4. Сыбайлас жемқорлықтың жеке адам мен қоғамға әсері

Сыбайлас жемқорлық әлеуметтік теңсіздікті арттырып, әділ еңбек ақысын төмендетеді. Бұл жағдай азаматтар арасындағы әділеттілік пен сенімділіктің бұзылуына алып келеді. Әділетсіздік сезімі қоғамның түрлі топтарының арасында шиеленістерді күшейтіп, әлеуметтік тұрақтылыққа қауіп төндіреді.

Сонымен қатар, экономикалық өсім тежеледі, инвестициялар тарту және сапалы қызмет көрсету нашарлайды. Қоғамда құқыққа деген сенім азаяды, бұл әсіресе жастардың болашаққа деген үмітін төмендетеді. Мұндай үрдістер экономикалық және әлеуметтік дамудың бір-бірімен тығыз байланыстылығын көрсетеді, себебі сыбайлас жемқорлық ұлттық әл-ауқаттың өсуін тежейтін негізгі факторлардың бірі болып табылады.

5. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлықтың қазіргі жағдайы

Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес тұтас жүйелі әдістер арқылы жүргізіліп келеді, бұл өз кезегінде оң өзгерістерді көрсетуде. Дегенмен, аймақтық деңгейде және мемлекеттік сатып алу тендерлерінде әртүрлі деңгейдегі қауіптер әлі де сақталып отыр. 2023 жылы елдің сыбайлас жемқорлық индексі негізінде Қазақстан әлемдік рейтингте белгілі бір орынды иеленіп, бей бітшілікке және әділдікке қол жеткізу жолындағы күрестің жалғасып жатқанын байқатады. Бұл көрсеткіштер мемлекет қолдаған реформалардың тиімділігін бағалауға және болашаққа нақты бағыт таңдауға мүмкіндік береді.

6. Жастар және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет

Жастар сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастырудағы ең маңызды күштердің бірі болып табылады. Кейбір жастар ұйымдары қоғамдық акциялар ұйымдастырып, білім беру бағдарламаларын енгізуде активті рөл атқаруда. Сонымен қатар, жастардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы белсенділігі олардың азаматтық ұстанымдарының қалыптасуына, құқықтық сана мен моральдық құндылықтарын нығайтуға септігін тигізеді. Осылайша, жастардың қатысуын арттыру – елдегі сыбайлас жемқорлықты жеңудің тиімді жолдарының бірі.

7. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлық туралы азаматтық пікірлердің статистикасы

Республикалық сауалнамаға сәйкес, қоғамда сыбайлас жемқорлық мәселесіне деген алаңдаушылық өте жоғары деңгейде болып отыр. Білім беру және денсаулық сақтау салалары ең осал деп танылды, бұл – халықтың осы бағыттардағы қызмет сапасына деген сенімінің төмен екенін көрсетеді. Аталмыш деректер бойынша, қоғамдық бақылауды күшейту қажеттілігі анық байқалады. Бұл жағдай мемлекеттік басқаруда ашықтық пен есептілікті арттыру бойынша маңызды шараларды қолға алуды талап етеді.

8. Сыбайлас жемқорлықты азайтудың халықаралық тәжірибесі

Әлем елдерінің тәжірибесін зерделегенде, сыбайлас жемқорлықты төмендетуде әр түрлі тәсілдер қолданылатыны белгілі болады. Мысалы, Сингапурда заңнаманың қаталдылығы мен ашық басқару саясаты нәтижесінде жемқорлық деңгейі айтарлықтай төмен. Финляндияда демократиялық қағидалар мен ашықтық сақталып, мемлекеттік қызметке қоғамдық бақылау күшейтілген. Дания цифрландыру арқылы билік пен қызметтерді ашық етіп, сыбайлас жемқорлыққа тосқауыл қояды. Сонымен қатар, әлемнің көптеген елдерінде құқықтық сауаттылықты арттыру және жастарға құқықтық білім беру маңызды құралдар ретінде танылып отыр.

9. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы нормативтік құқықтық база

Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы республикалық деңгейде маңызды құқықтық құжаттар қабылданған. 2015 жылы жарық көрген «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заң – осы бағыттағы басты құжаттардың бірі болып табылады, ол сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің құқықтық негізін құрайды. Сонымен қатар, ҚР Қылмыстық кодексінің парақорлық пен лауазымдық өкілеттіліктерді асыра пайдалану сияқты қылмыстарға қатысты баптары бар. Ішкі істер министрлігі, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттік және прокуратура осы заңнамалардың орындалуын қатаң бақылайды және қылмыстарды ашуда белсенді.

10. Адалдық және әділдік мәдениеті: негізгі ұғымдар

Адалдық – бұл адамның өз әрекеттеріне заң мен мораль нормаларына сәйкес жауапкершілікпен қарауы, ол қоғамда сенім мен ынтымақтастық орнатудың негізі болады. Әділдік ұғымы жеке және жалпы құқықтардың тең қорғалуын қамтамасыз етіп, барша азаматтарға бірдей мүмкіндік берілуін талап етеді. Бұл ұғымдар құқықтық мемлекетті құрудың іргетасын құрайды, сондай-ақ сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениеттің басты құрамдас бөліктері болып табылады. Тек осы қағидаларды ұстанған қоғам ғана тұрақты дамуға және әділдікке қол жеткізе алады.

11. Сыбайлас жемқорлықтың ең көп таралған салалары (Қазақстан)

2021 жылы Қазақстанда сыбайлас жемқорлық салындағы қылмыстардың ең жоғары көрсеткіштері білім беру мен денсаулық сақтау салаларында тіркелді: білім беру – 30%, денсаулық сақтау – 18%. Сонымен қатар, кеден және полиция салаларында да заңсыздықтар мен парақорлық фактілері көптеп анықталды. Бұл деректер қоғамда ашықтық пен бақылаудың қажеттілігін көрсетіп, осы күшті бағыттарда сыбайлас жемқорлықпен күресті күшейтуді талап етеді. Қоғамдық мониторингтің артуы – осы мәселелердің шешімін табуының маңызды факторы.

12. Антикоррупциялық саясаттың басты бағыттары

Қазақстанның антикоррупциялық саясаты бірнеше басым бағыттарды қамтиды. Біріншіден, сыбайлас жемқорлықтың алдын алу үшін құқықтық база мен заңдардың жетілдірілуі маңызды. Екіншіден, қоғамдық бақылауды күшейту, азаматтардың белсенділігін арттыру саясаты жүзеге асырылуда. Үшіншіден, мемлекеттік қызметшілердің адалдық пен тәртіптілігін қамтамасыз етуге ерекше назар аударылады — олар тәртіптік жауапкершілікке тартылады. Осы бағыттар бірлесіп, сыбайлас жемқорлықтың деңгейін төмендетуге, қоғамның сенімін арттыруға бағытталған кешенді шараларды жүзеге асырады.

13. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы білім беру бағдарламалары

Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы білім беру бастамалары кезең-кезеңмен енгізілуде. Алғашқы қадам ретінде, құқықтық білімді мектептер мен жоғарғы оқу орындарында кеңейтудің маңызы зор. Кейінгі кезеңде жастарға арнап арнайы курстар мен тренингтер ұйымдастырылып, олардың құқықтық сауаттылығы артып келеді. Сонымен қатар, ақпараттық кампаниялар мен қоғамдық диалогтар сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруда негізгі құрал болып табылады. Бұл білім беру бағдарламалары азаматтық жауапкершілікті нығайтып, қоғамның оң өзгерістерге бет бұруына мүмкіндік береді.

14. «Адал Ұрпақ» қозғалысы және студенттік ұйымдар

«Адал Ұрпақ» қозғалысы - еліміздегі сыбайлас жемқорлықпен күресте жастардың белсенді қатысатын ұйымы. Олар студенттер арасында құқықтық білім беру, ашықтық пен адалдықты насихаттау жұмыстарын жүргізеді. Сонымен қатар, студенттік ұйымдар қоғамдық бақылауды жүзеге асырып, сыбайлас жемқорлық фактілері туралы қоғамдық хабардарлықты арттыруға атсалысады. Бұл қозғалыстар еліміздің болашағы болып табылатын жастардың құқықтық мәдениетін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

15. Қоғамдағы сыбайлас жемқорлықпен күрес құралдары

Қоғамда сыбайлас жемқорлықпен күресудің бірнеше тиімді құралдары бар. Біріншіден, жедел желілер арқылы азаматтар анонимді түрде заңсыз әрекеттерді хабарлап, құқық қорғау органдарының назарын аударуға мүмкіндік алады. Екіншіден, әлеуметтік желілер мен БАҚ-тың күшеюі арқылы сыбайлас жемқорлық жағдайлары ашық жарияланып, қоғамдық бақылау күшейеді. Үшіншіден, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мониторинг жүргізетін Transparency Kazakhstan сияқты ұйымдар ақпараттық кампаниялар арқылы азаматтық белсенділікті арттырады. Осылардың барлығы қоғамдағы жауапты әрі әділ мәдениетті қалыптастыруға септігін тигізеді.

16. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы шаралар тиімділігінің динамикасы

2017 жылдан бастап 2021 жылға дейін сыбайлас жемқорлық қылмыстарының саны қатаң бақылау шаралары мен құқықтық реформалардың нәтижесінде тұрақты түрде төмендеді. Бұл кезеңде мемлекеттік органдар мен құқық қорғау институттары парақорлықпен күресте жүйелі жұмыс атқарғаны көрініс тапты. Алайда 2022 жылы статистикада сәл өсу байқалды, бұл келесі кезеңде жаңа стратегиялар мен бақылау құралдарын жетілдіру қажеттілігін көрсетеді. Сыбайлас жемқорлықтың арнайы және кешенді әдістер арқылы азаюы – қоғамның ашықтығы мен әділдікті қолдауының нәтижесі. Дегенмен, бұл күрес тұрақты назарда болуды талап етеді, себебі кез келген қолайсыз жағдайда қайтадан өршу мүмкіндігі жоғары.

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігінің 2022 жылғы статистикасына сәйкес, антикоррупциялық іс-шаралардың арқасында жалпы тенденция оң, бірақ терең талдау мен жаңа тактикалар қажет.

17. Парасаттылық пен мәдени диалогтың орны

Парасаттылық ұғымы – бұл адамгершілік нормалар мен этикалық қағидаларды сақтай отырып, күрделі және өзгермелі жағдайда икемді әрі саналы шешім қабылдау қабілеті. Бұл қасиет мемлекеттік қызметте және қоғамдық өмірде әділеттілікті сақтауға мүмкіндік береді. Әлемдік тәжірибеде парасаттылықтың орны маңызды рөл атқарады, себебі ол жалпыхалықтық сенім мен тұрақтылықты арттырады.

Сонымен қатар, мәдени диалог әртүрлі этникалық, діни және әлеуметтік топтар арасындағы өзара түсіністікті жақсартып, қоғамдағы құқықтық тәртіптің нығаюына септігін тигізеді. Әсіресе жастардың мінез-құлқы қалыптасып жатқан кезеңінде бұл диалогтар олардың моральдық құндылықтарын жетілдіруге және сыбайлас жемқорлық секілді теріс құбылыстардың алдын алуға көмектеседі. Этнографиялық зерттеулер көрсеткендей, мәдени келісім мен диалогтың дамуы әлеуметтік татулық пен құқықтық мемлекетке сенімділікті арттырады.

18. Цифрлық технологиялар және ашық үкімет

Бүгінгі таңда цифрлық технологиялардың дамуы мемлекеттік басқаруда үлкен рөл атқаруда. Ашық үкімет концепциясы ақпараттық технологияларды пайдалана отырып, азаматтық қоғамға мемлекеттік жүргізу процесін көрнекі түрде ұсынады және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті күшейтеді.

Қазақстанда 2015 жылдан бастап электрондық үкімет қызметтері жүйелі енгізіліп, мемлекеттік қызметтер онлайн режимде қолжетімді болды. Мұндай жаңашылдықтар әкімшілік кедергілерді азайтып, сыбайлас жемқорлық әрекеттерінің алдын алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, интернет және мобильді қосымшалар арқылы азаматтар мемлекеттік шешімдер мен бюджеттік шығыстар туралы ашық әрі уақытылы хабардар болуда.

Осылайша, цифрлық технологиялар қоғам мен билік арасындағы байланысты жақсартып, трансформациялық реформаларды жүзеге асыруға жол ашады.

19. Әр адамның рөлі: жас буынның үлесі

Қоғамды дамытуда жастардың рөлі ерекше зор. Қазіргі кезде құқықтық сауаттылықты арттыру арқылы жас ұрпақ адалдық пен әділдік қағидаларын меңгеріп, әлеуметтік жауапкершілікті арттыруда маңызды қызмет атқаруда. Олар мектептер мен жоғары оқу орындарында сыбайлас жемқорлыққа қарсы арнайы жобалар мен форумдарға белсенді қатысу арқылы көшбасшылық қасиеттерін дамытып келеді.

Жастар арасындағы осындай белсенділік қоғамдағы парасаттылық пен заңдылықты нығайтуға үлес қосады. Сонымен қатар, жеке мысалдар арқылы өз сыныптастары мен туыстарының, жалпы қоғамның адалдығына ықпал етеді. Ғылым мен техниканың, цифрлық платформалардың дамуымен жастардың ықпалы одан әрі артып, қоғамдық санада позитивті өзгерістерге жол ашады.

20. Сыбайлас жемқорлықсыз қоғамға ұмтылу

Антикоррупциялық мәдениетті қалыптастыру — әр адамның күнделікті өміріндегі адалдық пен әділдік қағидаларын ұстануынан басталады. Бұл құндылықтар жастар арасында жүйелі түрде өсиеттеліп, білім беру мен тәрбие жұмыстарында басты назарда болуы тиіс. Тұрақты және дамыған қоғам құру үшін әрбір азамат өзінің жеке жауапкершілігін түсініп, қоғамға адал қызмет етуді басты міндет санайды.

Жастардың моралдық бекемдігі мен әлеуметтік белсенділігі ұлттық қауіпсіздік пен экономикалық тұрақтылықтың кепілі болып табылады. Осылайша, парасаттылық пен ашықтық қағидаларын ұстану арқылы Қазақстан сыбайлас жемқорлықсыз, әділ әрі әділетті қоғамға айналуға ұмтылады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің 2021 жылғы есебі.

Transparency International, Corruption Perceptions Index 2023.

Республикалық сауалнама, 2022.

«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасының Заңы, 2015.

Әлемдік тәжірибе және халықаралық құқықтық актілер негізінде жинақталған зерттеулер.

Статистика внутренней безопасности Казахстана, Министерство внутренних дел Республики Казахстан, 2022.

Исаева Н. Парасаттылық культуросының тәрбиесі және диалогтың қоғамдық маңызы. – «Қазақстан педагогикасы», 2020, №3.

Тимофеев А. Цифрлық үкімет: Қазақстанның ашықтыққа көшу тәжірибесі. – Ақпараттық жүйелер және басқару, 2019, №7.

Жас буынның әлеуметтік рөлі және құқықтық мәдениеттік даму, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, 2021.

Антикоррупциялық мәдениет және жастар, «Жастар және қоғам» журналы, 2022, №4.