Текст выступления:

Формы защиты прав и интересов детей-сирот и детей, оставшихся без попечения родителей
1. Балалардың құқықтарын қорғау жүйесінің маңыздылығы

Балалардың құқықтарын қорғау – қоғам тұрақтылығы мен жарқын болашағының кепілі. Жетім балалар мен қамқорлығынсыз қалған балалардың құқықтарын сақтау бұл ұлттың адамгершілік әрі әлеуметтік дамуындағы маңызды міндеттерінің бірі болып табылады. Олардың құқықтары қорғалмайынша, қоғамның дамуы толық болмайды.

2. Балалардың құқықтарын қорғаудың тарихи негіздері мен әлеуметтік мәні

Қазақстанда жетім балалар мәселесі мен олардың құқықтарын қорғау әрбір қоғамның даму бағытының айқын көрінісі. Кеңес дәуірінен бүгінгі күнге дейін әлеуметтік- құқықтық жүйелер жетілдіріліп, балалардың өмір сүру деңгейін көтеру мақсатында маңызды қадамдар жасалды. 2020-2023 жылдар ауқымында жүргізілген зерттеулер реформалардың әсерін, сондай-ақ жаңа әлеуметтік саясаттар мен заңнамалық өзгерістердің маңыздылығын көрсетеді. Балалардың әл-ауқатын арттыру – мемлекеттің басты міндеті.

3. Балалар құқықтарын қорғаудағы құқықтық негіздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы балалардың құқықтары мен мүлкін қорғауда маңызды құқықтық база болып табылады. Бұл құжатта балалардың құқықтары міндетті түрде қамтамасыз етіледі, қоғам мен мемлекеттің жалпыұлттық міндеттер қатарына енеді. 1989 жылы қабылданған Балалардың құқықтары жөніндегі БҰҰ Конвенциясы 1994 жылдан бері елімізде қолданылып, халықаралық стандарттарға сәйкес балаларды қорғау жүйесінің құрылымын бекітеді. 2002 жылы қабылданған «Баланың құқықтары туралы» заң балалардың құқықтарын нақты және жан-жақты қорғау үшін құқықтық нормалар мен міндеттерді нақтылайды, бұл жүйенің тұрақтылығын арттырады.

4. Жетім әрі қамқорлықсыз қалған балалар санаттары

Бұл топқа кіретін балалардың әрқайсысының жеке оқиғалары олардың қиын жағдайын айқын көрсетеді. Бір жасөспірімнің әкесі мен анасы қайтыс болып, ол толық қамқорлықсыз қалған кезде, қоғамның қолдауымен мектеп-интернатқа орналастырылды. Бір отбасыда ата-анасының қамқорлығынсыз қалған бала өз бетімен өмір сүруге талпынып, мемлекет тарапынан түрлі әлеуметтік көмек алды. Осы секілді оқиғалар жетім және қамқорлықсыз қалған балалар санатындағы әлеуметтік мәселелердің күрделілігін нақты түрде айқындайды.

5. Балаларды қорғаудағы мемлекеттік тетіктер

Балалардың құқықтарын қорғау жүйесіне білім беру бөлімдері ерекше мән береді. Олар балалардың білім алуына құқықтық тіркеуден бастап барлық қажеттілігін қамтамасыз етеді. Қамқоршылық пен қорғаншылық органдары әлеуметтік қызмет көрсетуді үйлестіріп, балалардың құқықтарын қорғау бағытында белсенді жұмыс атқарады. Әділет органдары балаларды заңсыз іс-әрекеттерден сақтап, ювеналды сот арқылы құқық бұзушылықтарға қарсы тұруда. Аудандық әлеуметтік қорғау құрылымдары жергілікті деңгейде балаларға әлеуметтік қолдау көрсетіліп, балалардың қамсыз өмір сүруіне жағдай жасайды.

6. Қамқоршылық және қорғаншылық органдары қызметі

Қамқоршылық және қорғаншылық органдары балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғаудың негізгі буыны болып табылады. Олар балалардың отбасына оралуына жағдай жасап, құқықтық қолдау көрсетеді. Арнайы бағдарламалар мен мониторинг арқылы балалардың әлеуметтік жағдайы тұрақты бақыланады. Сондай-ақ, балалардың ата-аналық қамқорлығынсыз қалуының алдын алу мақсатында түрлі профилактикалық іс-шаралар ұйымдастырылады.

7. Балалар үйлерінің түрлері және бала саны (2023)

Интернаттық мекемелерде балалар санының аймақтық бөлінісі бүкіл ел бойынша өзгеріп отыр. 2023 жылғы деректер интернаттардағы бала санын азайту мен отбасы үлгісіндегі тәрбиелеуді арттыру бағытында жұмыстың нәтижесін көрсетеді. Бұл – балалардың жан-жақты дамуына мүмкіндік беретін маңызды көрсеткіш. Аймақтық деңгейде бұл үрдістер балалардың әлеуметтік жағдайын жақсартудағы зияткерлік саясаттың белгісі.

8. Отбасылық қолдаудың негізгі түрлері

Отбасылық қолдау жүйесі балалардың тұрақты, мейірімді ортада өсуін мақсат етеді. Бұл түрлерге баламен уақытша немесе тұрақты түрде бірге тұру, тәрбиеленуші ретінде қабылдау, сондай-ақ патронаттық тәрбие кіреді. Әрбір қолдау түрі балалардың жеке қажеттіліктеріне сай келіп, олардың өмір сапасын арттыруға бағытталған.

9. Патронаттық тәрбие жүйесінің ерекшеліктері

Патронаттық тәрбие – бұл балалардың отбасылық ортамен қамтамасыз етілуінің уақытша түрі, мұнда тәрбиешілер балалардың білімін, дамуын және денсаулығын қолдау міндетін атқарады. Бұл жүйе балалардың күнделікті өмірін жақсартуға және оларды қоғамға бейімдеуге бағытталған. Мысалы, бірнеше баланың отбасы жағдайы уақытша қиын болғанда, патронаттық тәрбие оларды психологиялық және әлеуметтік қолдауымен қамтамасыз етеді.

10. Жетім балалар санының жылдық динамикасы

Соңғы онжылдықта Қазақстанда жетім балалар санының тұрақты төмендеуі байқалады. Бұл отбасы институтын нығайту, әлеуметтік қызметтің сапасын арттыру және балалардың құқықтарын қорғау жүйесін жетілдіру нәтижесінде жүзеге асырылуда. Мемлекет пен қоғамның күш біріктіруі арқасында бұл көрсеткіш тұрақты трендке ие болды, ал жетімдік деңгейінің төмендеуі балаларға жан-жақты қолдау көрсетудің жемісі болып табылады.

11. Мемлекеттік жәрдемақылар мен жеңілдіктер

2024 жылы жетім балаларға мемлекет тарапынан ай сайын 39 220 теңге көлемінде жәрдемақы тағайындалатын болады. Бұл қаржылай қолдау балалардың білім алуына және денсаулық сақтау қызметтерін тегін пайдалануға жағдай жасайды. Сонымен қатар, мектеп бітірген балалар тұрғын үй кезегінде басымдық алады, жоғары және кәсіби білім гранттарын алуда жеңілдіктер бар. Медициналық сақтандыру және психо-әлеуметтік қолдау түрлері де қамтылған, бұл бала құқықтарының кешенді қорғалуын қамтамасыз етеді.

12. Білім беру және кәсіби қолдау саласындағы шаралар

Балалардың сапалы білім алуы мен кәсіби даярлығы үшін арнайы бағдарламалар енгізілген. Бұл бағдарламалар оқушылардың қабілеттерін анықтап, дамытуды көздейді. Сондай-ақ, колледждер мен жоғары оқу орындары гранттар мен стипендиялар арқылы балаларды қолдайды. Осы шаралар балалардың өзін-өзі жүзеге асыруына және қоғамға тиімді азамат болып өсуіне ықпал етеді.

13. ҮЕҰ мен халықаралық ұйымдардың балалар құқығын қорғаудағы қызметтері

Қазақстанда жұмыс істейтін үкіметтік емес ұйымдар және халықаралық ұйымдар балалар құқығын қорғау ісінде белсенді қызмет атқарады. Олар құқықтық көмек көрсетіп, балалардың әлеуметтік мәселелерін шешуге көмектеседі. Халықаралық ұйымдардың тәжірибесі мен ресурстары еліміздің осы саладағы жүйесін жетілдіруге зор үлес қосуда, балалардың қауіпсіздігі мен қолдауына бағытталған жобалар белсенді жүзеге асырылуда.

14. Баланы отбасына орналастыру кезеңдері

Баланы отбасына орналастыру рәсімі – бұл мемлекеттік балалар қорғау органдарының нақты процедуралары мен талаптарына сүйенеді. Бұл процесс бірнеше кезеңнен тұрады: баланың жағдайын мұқият бағалап, отбасын таңдау, ресми келісімшарт жасау және кейінгі бақылау шараларын ұйымдастыру. Барлық кезеңдер баланың қауіпсіздігі мен мейірімді ортада тәрбиеленуін қамтамасыз ету үшін маңызды. Бұл жүйенің тиімділігі балаға арналған тұрақты және сыйлы орта қалыптастыруға негіз болады.

15. Құқық бұзушылық пен қауіп-қатерлерден қорғау шаралары

Балаларды құқық бұзушылық пен қауіп-қатерлерден қорғау – мемлекеттік және қоғамдық құрылымдардың күнделікті маңызды міндеті. Заңсыз асырап алу мен адам саудасына қарсы күрес жұмыстары жүйелі жүргізіледі, құқық қорғау органдары үкіметтік емес ұйымдармен бірге тиісті мониторинг пен профилактикалық бағдарламаларды жүзеге асырады. Балалардың еңбек, сексуалдық және психологиялық қанауға ұшырауы жолында нақты шаралар қабылдануда. Сонымен қатар, мектептер мен әлеуметтік орталықтарда зорлық-зомбылықтың алдын алу үшін анонимді сенім телефондары мен прокурорлық тексерулер жүйелі түрде жұмыс жасайды. Буллингке қарсы саясат үздіксіз жетілдіріліп, оқушылар мен педагогтердің санасын өзгертуге бағытталған.

16. Психологиялық және әлеуметтік қолдаудың тиімді тәсілдері

Балалар мен жасөспірімдердің психологиялық және әлеуметтік тұрғыдан қолдау алу әдістері олардың дамуы мен әлеуметтенуінде ерекше рөл атқарады. Психологиялық қолдау арқылы балалар өздерінің ішкі күйзелістерін жеңуге, эмоционалдық тұрақтылығын сақтауға мүмкіндік алады. Мысалы, топтық терапия сессиялары балаларға қиындықтарын бөлісуге және өзара қолдау атмосферасын құруға септеседі. Сонымен қатар, әлеуметтік қолдау жүйелері — мектеп ішіндегі консультанттар, волонтерлік бағдарламалар және қоғамдастықтық жобалар — балалардың сенімділік деңгейін арттырады және олардың жеке басының дамуына ықпал етеді. Қазақстандағы әлеуметтік педагогтар мен психологтар кәсіби әдістемелерін үнемі жетілдіре отырып, жетім балалар мен әлеуметтік осал топтарға бағытталған арнайы бағдарламаларды іске асыруда.

17. Қазақстандағы негізгі заңнамалық актілер және олардың рөлі

Қазақ елінің балалардың құқықтарын қорғаудағы нормативтік-құқықтық базасы кең және жан-жақты дамыған. Негізгі заңдар балалардың құқықтарының қорғалуын қамтамасыз етуге бағытталған — мысалы, Қазақстан Республикасының "Балалардың құқықтары туралы" Заңы, "Отбасы туралы" Заңы және басқа да нормативтік актілер. Бұл құжаттарда балаларды тәрбиелеу, білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау салаларындағы құқықтық нормалар егжей-тегжейлі көрсетілген. Өз кезегінде, бұл заңдар мен нормативтер мемлекеттік органдардың балаларға қатысты жұмыстарын үйлестіруге және бақылауға мүмкіндік береді. Дегенмен, олардың толық атқарылуы үшін құқықтық мониторинг пен қоғамдық бақылау күшейтілуі қажет, өйткені қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық қиындықтар балалардың нақты қорғалуына кейде кедергі келтіруі мүмкін.

18. Қиындықтар мен шешілмеген мәселелер

Қазіргі таңда балалардың құқықтарын қорғау жүйесінде шешілмеген бірқатар маңызды мәселелер бар. Мысалы, тұрғын үй кезегінде жетім балалардың орташа алғанда 6-10 жыл бойы күтуге мәжбүр болуы олардың тұрақты отбасылық өмірге өту мүмкіндігін шектейді. Бұл мәселе әлеуметтік тұрғыдан балаларды толыққанды дамытуға кедергі келтіреді. Сонымен қатар, асырап алу процестеріндегі бюрократиялық кедергілер мен материалдық қамтамасыз етілудің төмендігі мемлекет бақылауының жеткіліксіздігін анық көрсетеді. Бұл жағдай баланың құқықтарын қорғаудың нақты іс жүзіндегі кемшіліктеріне алып келеді. Қоғамдағы стигматизация, яғни балаларға қатысты жағымсыз көзқарастар мен әлеуметтік бейімделудің қиындығы олардың психологиялық және әлеуметтік дамуына теріс ықпал етеді, сондықтан бұл мәселені шешу өзекті болып отыр.

19. Жақсы тәжірибе мысалдары және жетістіктер

Балалардың құқықтары мен әлеуметтенуінде бірқатар оң нәтижелер байқалады. Мысалға, Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарындағы отбасы үлгісіндегі балалар ауылдары балаларға жылы, қамқор және тұрақты орта ұсынады, бұл олардың дамуын жеңілдетеді. Патронаттық тәрбие жүйесі өз тиімділігін көрсетіп, тұрақты асырап алулардың артуына септігін тигізді. Сонымен қатар, «Балапан» және «Балдәурен» сияқты интеграциялық бағдарламалар баланы қоғамға бейімделуінде маңызды рөл атқаруда. Үлкен жетістік ретінде, үкіметтік емес ұйымдар мен жергілікті билік органдар арасындағы ынтымақтастық нығайып, жас түлектердің қоғамға табысты қосылуы үшін жағдайлар жасалып отыр. Осы барлық шаралар балалардың әлеуметтік қорғауын нығайтып, олардың толыққанды азамат ретінде қалыптасуына жағдай туғызады.

20. Балалардың құқықтарын қорғаудағы тиімділік пен даму жолдары

Балалардың құқықтарын қорғауды жетілдіру — қоғамның қалыптасуы мен дамуының маңызды аспектісі. Бұл бағытта заңнамалық базаны нақтылау, отбасылық қолдауды кеңейту және халықаралық тәжірибелерді енгізу аса қажет. Сонымен қатар, қоғамдағы стигматизацияны азайту — баланың өзін-өзі бағалауы мен әлеуметтенуіне оң әсер етеді. Қазақстандағы балалардың толыққанды дамуы үшін бұл шаралар кешенді түрде жүзеге асырылуы тиіс. Қоғамдық сананы өзгерту, құқықтық нормативтерді күшейту және әлеуметтік қолдау жүйелерін жетілдіру арқылы ғана балалардың құқықтарын тиімді қорғауға және олардың жарқын болашағын қалыптастыруға болады.

Дереккөздер

ҚР Конституциясы, 1995 жыл

Балалардың құқықтары жөніндегі БҰҰ Конвенциясы, 1989 жыл

«Баланың құқықтары туралы» Қазақстан Республикасының Заңы, 2002 жыл

ҚР Статистика агенттігі, 2023 жыл

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі, 2023 жыл

Қазақстан Республикасының нормативтік-құқықтық актілері жинағы, 2023 жыл.

Иманғалиев Б.Ж., "Балалардың құқықтары мен әлеуметтік қорғау жүйесі", Алматы, 2021.

Әлеуметтік қызметкерлердің кәсіби тәжірибесі туралы зерттеу, ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі, 2022.

Халықаралық балалар құқықтары бойынша конвенция, Біріккен Ұлттар Ұйымы, 1989.