Текст выступления:

Понятие и предмет правового регулирования авторского права и смежных прав
1. Авторлық құқық және смежді құқықтардың құқықтық реттелуінің ұғымы мен өзектілігі

Құрметті тыңдаушылар, бүгінгі сөзіміздегі басты тақырып – авторлық құқықтар мен смежді құқықтардың құқықтық реттелуінің мәні мен өзекті мәселелері. Авторлық және смежді құқықтар – шығармашылық өнердің, мәдениеттің, ғылыми жаңалықтардың заңды қорғанысын қамтамасыз ететін маңызды құқықтық институттар. Олар өнер туындыларын, әдеби шығармаларды, музыка мен кино еңбектерін қорғау арқылы шығармашылық тұлғалардың еңбегін әділ бағалау мен пайдалану негізін қалыптастырады. Осылардың арқасында қоғам инновацияларға кепілдік алумен бірге мәдени даму мен технологиялық жаңалықтардың өрісін кеңейтеді.

2. Авторлық және смежді құқықтардың қалыптасуы мен құқықтық негіздері

Авторлық құқықтардың қалыптасуы ұзақ тарихқа ие. Оның бастауы XVIII ғасырдағы еуропалық баспа индустриясынан басталады, онда алғашқы рет шығармаларды қорғау қажеттілігі туындады. Қазақстанда бұл жүйе 1996 жылы қабылданған арнайы заңмен заңнамалық негізін алды. Содан бері авторлық құқықтар тек ұлттық деңгейде ғана емес, халықаралық келісімдер – мысалы, Берн конвенциясы, Рим конвенциясы арқылы да дамып келеді. Бұл құқықтар шығармашылық еңбектерді қорғаудың әмбебап кепілі ретінде қызмет етіп, әлемдік құқықтық жүйеде маңызды орнын иеленеді.

3. Авторлық құқықтың құқықтық мәні мен негізгі мақсаттары

Авторлық құқық – шығармашылық туындылар мен авторлардың жеке мүдделерін қорғауға бағытталған азаматтық-құқықтық институт. Оның ең басты мақсаты – авторға өзінің еңбегінің нәтижесін әділ пайдалану құқығын беру және бұл еңбектің заңсыз пайдаланылуын болдырмау. Бұдан басқа, авторлық құқық қоғамдағы мәдениетті дамытуға, инновациялар аша түсуге ықпал етеді. Мұндай құқықтық қорғау шығармашылық ынталандырудың негізін қалыптастырып, өнер мен ғылымның дамуына серпін береді.

4. Авторлық құқық объектілері және олардың ерекшеліктері

Авторлық құқықтың объектілері қатарына әдеби шығармалар, музыка, суреттер, архитектуралық жобалар кіреді. Мысалы, Әуезовтің "Абай жолы" романы авторлық құқық объектісі ретінде танылған және заңмен қорғалады. Музыкалық шығармалар да, әсіресе, жеке орындаушылар мен композиторлар бірлестігі үшін бағалы. Архитектуралық туындылар өздерінің ерекше көркемдік формасымен ерекшеленеді, оларды ешкім көшіре алмайды. Әрбір объектінің авторлық құқықпен қорғалуы оны заңсыз көшірмеден, өзгерістерден және заңсыз таратудан қорғайды.

5. Авторлық құқық субъектілері: жеке және ұжымдық құқық иелері

Авторлық құқық жеке тұлғаларға, яғни жеке авторларға тиесілі. Сонымен қатар, авторлар бірігіп, шығармашылық бірлестік құра отырып, құқықтарын ұжымдық пайдалана алады. Мысалы, соавторлар шығарманы бірге жасаған кезде олардың құқықтары тең саналады және бірлесіп бөлінеді. Сонымен бірге, құқық алушы ретінде жеке және заңды тұлғалар танылады, олар автордың келісімі бойынша құқықтарды пайдалана алады. Бұдан басқа, автордың азаматтық немесе заңды мұрагерлері оның құқықтарын заңды түрде иеленіп, оларды әрі қарай пайдалану мен қорғауды жүзеге асырады.

6. Авторлық құқықтың мазмұны: жеке және мүліктік құқықтар жүйесі

Авторлық құқық екі негізгі құрамдас бөліктен тұрады: жеке және мүліктік құқықтар. Жеке құқықтарға авторлықты мойындау, атын көрсету және туындыны қорғау, сондай-ақ оның өзгертілуіне қарсылық білдіру жатады. Мүліктік құқықтар туындыны көшіру, жариялау, тарату, аудару және өңдеу сияқты іс-шараларды қамтиды. Бұған қоса, заң авторлық құқықтардың мерзімін белгілейді және олардың заңсыз пайдалануына жол бермеуді қамтамасыз етеді. Бұл құқықтардың бірлесе жұмыс істеуі шығармашылықты тиімді пайдалануға және қорғай алуға мүмкіндік береді.

7. Авторлық құқықтың пайда болу негіздері мен шарттары

Авторлық құқықтың негізі – туындының жазылған немесе объективті түрде көрініс тапқан сәтінен бастап автоматты түрде пайда болады, яғни ол үшін мемлекеттік тіркеу міндетті емес. Бұл құқық алғашқы авторға, яғни шығарманы жасаған жеке тұлғаға немесе авторлар тобына тиесілі. Сондықтан авторлық құқықтың басталуы шығарманың нақты өмірге келуінен басталады және автордың еңбегіне заңды қорғаныс береді. Осылайша, құқықтық негіздің автоматты пайда болуы шығармашылықты еркін дамытып, авторларды ынталандырады.

8. Авторлық құқық объектісін қорғаудың негізгі кезеңдері

Авторлық құқық объектісін қорғау бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен туынды жасалады және объективті түрде көрініс табады. Келесі кезеңде автор немесе құқық иесі құқықтарын жария түрде белгілеп (мүмкін болса, тіркеу арқылы), оның заңды пайдалануы мен таралуын ұйымдастырады. Ешқандай рұқсатсыз құқықтарды бұзу фактісі анықталса, құқық иесі заңды түрде оларды қорғайды, құқық бұзушылықтарға қарсы сотқа жүгінеді. Бұл жүйелі процесс авторлық еңбектердің әділ пайдаланылуын қамтамасыз етеді және шығармашылық өнімдерге тұрақты құқықтық қорғаныс береді.

9. Смежді құқықтардың негізгі аспектілері

Смежді құқықтар авторлық құқықтарға қосымша және бөлек құқықтар жүйесі ретінде қызмет етеді. Олар кәсіби орындаушылар, әншілер, актерлер мен музыканттарды қорғауға арналған. Бұл құқықтар дыбыс жазбаларының, радио мен теледидар таралымдарының кәсіби өндірісі мен таратылуын реттейді. Сонымен қатар, сабақтас құқықтар авторлық құқықтан өзгеше, өйткені олар шығарманы орындау мен таратуға бағытталған және құқықтардың қолданылу мерзімі мен ауқымы заңмен нақты белгіленеді.

10. Смежді құқықтардың объектілері және оларды қорғау

Смежді құқықтардың объектілеріне кәсіби орындаушылардың орындаулары, фонограмма жазбалары, радио мен теледидар таралымдары жатады. Мысал ретінде, белгілі әншінің концерттік орындауы мен оның жазбасы жеке құқықтық қорғауды қажет етеді. Сондай-ақ, радио мен телеарналардың эфирге шығаратын бағдарламалары арнайы құқықтық нормалармен қорғалады. Бұл объектілер заңсыз көшіруден және таралудан қорғалып, авторлық құқыққа ұқсас заңдармен қамтамасыз етіледі.

11. Смежді құқық субъектілері

Сабақтас құқықтардың субъектілері қатарына кәсіби орындаушылар – актерлер, әншілер және музыканттар кіреді. Олар өздерінің өнерін орындауға байланысты ерекше құқықтарға ие. Фонограмма продюсерлері мен радио, теледидар ұйымдары дыбыс жазбаларын жасау және таратуға құқық иеленеді, осылайша шығармашылық өнімнің кәсіби өңдеуін реттейді. Заңды мұрагерлер мен арнайы құқықтары бар ұйымдар да осы құқық субъектілері қатарына жатады. Құқықтардың қолданылу мерзімі мен ауқымы заңда нақты бекітілген.

12. Смежді құқықтардың мазмұны мен иеленушілер құқықтары

Сабақтас құқық иелері өздерінің туындыларының жазылуына және эфирге шығуына қатысты арнайы құқықтарды пайдалана алады. Олардың құқықтары туындыны қайта өңдеу және көпшілік алдында пайдалану шараларын бақылауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, иеленушілер рұқсат беру немесе шектеу арқылы экономикалық пайда алу құқығын жүзеге асырады. Бұл құқықтық қорғау авторлық құқық нормаларына ұқсас заңдармен қамтамасыз етіледі, сондықтан сабақтас құқықтар да шығармашылық өнімді әділ қолдану мен таратуға кепілдік береді.

13. Авторлық және смежді құқықтарды салыстыру: негізгі айырмашылықтар

Авторлық және сабақтас құқықтардың маңызды айырмашылықтары бар. Авторлық құқық ұзақ мерзімді қорғауды қамтамасыз етіп, көбінесе өмір бойы және автордың қайтыс болғаннан кейін 70 жылға дейін сақталады. Оның субъектілері негізінен шығарманы жасаған жеке тұлғалар мен олардың бірлестігі. Ал сабақтас құқықтар өнер көрсетумен және таратуға қатысты тар шеңберде қорғалады, олар кәсіби орындаушылар және дыбыс жазбаларын өндірушілерге тиесілі. Осылайша, екі құқықтық жүйе шығармашылық өнімді әртүрлі аспектілерде қорғауды қамтамасыз етеді.

14. Авторлық құқық қолданылу мерзімі мен ерекшеліктері

Авторлық құқық автордың өмір бойы және қайтыс болғаннан кейінгі 70 жылға дейін әрекет етеді. Бұл ұзақ мерзім шығармашылық еңбекті кең көлемде қорғауды қамтамасыз етеді. Бірлескен авторлық туындылар және анонимді шығармалар үшін арнайы мерзімдер белгіленіп, олардың есептеу тәртібі өзгеше қарастырылады. Сонымен қатар, құқық қолданылу мерзімі туынды алғаш жарияланған күні басталуы мүмкін, бұл қоғамдық қатынастар мен туындының айналымға түсу уақытына байланысты есептеледі. Бұл ережелер авторлардың мүдделерін жан-жақты қорғап, шығармашылық дамуына тұрақтылық ұсынады.

15. Авторлық және смежді құқықты қорғау нысандары мен жауапкершілік түрлері

Авторлық және смежді құқықтарды қорғау азаматтық, әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік түрлерін қамтиды. Азаматтық жауапкершілікке өтемақы төлеу мен зиянды өтеу кіреді, бұл құқықтардың бұзылуынан келіп түскен залалды өтеуге бағытталған. Әкімшілік жауапкершілік – айыппұл салу түрінде жүзеге асырылады және құқық бұзушылықтарды тежеуге ықпал етеді. Қылмыстық заңнама жеке және ауыр құқық бұзушылықтарды жазалау жолдарын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, құқық қорғау шаралары заңсыз пайдалану мен таратуға қарсы сотқа жүгіну және құқықтық кедергілер қою арқылы әрекет етеді, бұл авторлардың және шығармашылық субъектілердің құқықтарын тиімді қорғайды.

16. Қазақстанда авторлық құқық бұзушылығының статистикасы (2018–2023)

2018 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде Қазақстанда авторлық құқық бұзушылығының динамикасы зерттеліп, заңнаманың тиімділігіне ерекше назар аударылды. Бағытталған статистикалық мәліметтерге сәйкес, құқық бұзушылықтардың саны 2020 жылдан кейін айтарлықтай төмендегені байқалады. Бұл өзгеріс еліміздің құқықтық жүйесінде қабылданған заңнамалық шаралардың жемісті екенін көрсетеді. Оның ішінде, құқық қорғау органдарының қызметінің жетілдірілуі мен құқықтық мәдениеттің көтерілуі әсер еткендігін атап өту қажет. Бұл жерде ерекше атап өту керек, себебі құқықтың бұзылуының жедел төмендеуі құқықтық тәртіпті нығайтып, интеллектуалдық меншік саласындағы тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Құқық бұзушылықтардың азаюы - бұл жүйелі жұмыстардың, соның ішінде құқықтық сауаттылықты арттыру және құқықтық ақпараттандыру бағдарламаларын іске асыру нәтижесі.

17. Қазақстан заңнамасындағы авторлық және смежді құқықты қорғау тетіктері

Қазақстан Республикасының заңнамасында авторлық құқық пен сабақтас құқықтарды қорғау мәселелері жан-жақты қарастырылған. Біріншіден, ҚР Азаматтық кодексі шығармашылық еңбектерді құқықтық тұрғыдан қорғау үшін нақты нормалар мен талаптарды белгілеу арқылы шығармашылық адамдарының мүдделерін қамтамасыз етеді. Оған қоса, «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» заң электрондық және интернет ресурстарының кеңейген жағдайында құқықтардың қорғалуын арнайы реттейді. Бұл заман талаптарына сай құқықтық механизмдердің заман талабына сай бейімделуі болып табылады. Сонымен қатар, мемлекет құқық бұзушылықтың алдын алу мақсатында құқықтық бақылау мен санкциялар жүйесін тиімді ұйымдастырады. Бұл жүйе құқықтық жауапкершілікті күшейтіп, құқық бұзушылықтардың әлеуетті деңгейін төмендетуді мақсат тұтады. Осы ретте құқықтық инфрақұрылымның дамуы заңдардың орындалуын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады, сөйтіп, құқықтық мәдениетті көтеруге ықпал етеді.

18. Халықаралық келісімшарттар мен конвенциялар жүйесі

Қазақстанның халықаралық құқықтық кеңістіктегі орны ерекше, себебі ел авторлық және смежді құқықтарды қорғау бойынша бірқатар халықаралық келісімшарттар мен конвенцияларға мүше болып табылады. Мысалы, Берн конвенциясы авторлық құқықты халықаралық деңгейде сақтауды қамтамасыз етеді, бұл келісімшарттың қабылдануы шығармашылық өнімдерді шетелде де қорғауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, Вена келісімі мен Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) басқа да келісіктері Қазақстанның құқықтық жүйесіне интеграцияланған, бұл ұлттық заңнаманың халықаралық стандарттарға сәйкестігін арттырады. Азия мен Еуропа арасында өтетін авторлық құқық саласындағы әріптестік жобалары да құқықтық білімнің және практикасының жетілдірілуіне ықпал етеді. Бұл халықаралық келісімдер шығармашылық капиталды қорғауда жаңа инновацияларды қолдауға және заңнамалық реформаларды жүргізуге жағдай жасайды.

19. Цифрлық даму дәуіріндегі заманауи құқықтық мәселелер

Цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы авторлық құқық саласында жаңа құқықтық сын-қатерлерді тудырады. Біріншіден, интернет арқылы контенттің заңсыз көшіруі мен таралуы, яғни цифрлық пираттық, авторлар мен өнімдердің құқықтарын қорғауда күрделі мәселелерді туғызады. Бұл жағдай құқықтық жауапкершілікті айқындауды және халықаралық ынтымақтастықты талап етеді. Екіншіден, жасанды интеллекттің шығармашылық туындыларын құқықтық реттеу мәселесі әлі де заңнамалық нақтылыққа ие емес, себебі бұл технология шығармашылықтың жаңа формаларын туғызуда, ал заңдар оның құқықтық мәртебесін әлі толық айқындаған жоқ. Үшінші аспект — блокчейн технологиясының пайда болуы. Бұл технология интеллектуалдық меншік құқықтарын тіркеу мен бақылауда жаңа инструменттерді ұсынып, сенімділік пен ашықтықтың жаңа деңгейлерін қамтамасыз етеді. Осылайша, цифрлық трансформация құқықтық жүйені бейімдеуді, инновацияларды және жаңа құқықтық нормаларды енгізуді қажет етеді.

20. Қорытынды: Авторлық және смежді құқықтарды құқықтық реттеудің болашақ бағыттары

Тиімді құқықтық реттеу шығармашылықты қорғау арқылы инновацияларды ынталандырады және экономикалық дамуға септігін тигізеді. Қазақстанда заңнаманы цифрландыру үдерісі мен халықаралық ең үздік тәжірибелерді енгізу алдағы кезеңдердің өзекті міндеті болып табылады. Бұл бағытта құқықтық мәдениетті нығайту және құқықтық сауаттылықты арттыру маңызды құрал ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, заңнамалық реформаларды халықаралық трендтермен үйлестіру Қазақстанның шығармашылық индустрия саласындағы бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етеді. Елімізде интеллектуалдық меншік құқықтарының толыққанды сақталуы мен дамуы үшін құқықтық негіздерді жетілдіру әрі қарай да жалғасады.

Дереккөздер

Авторское право и смежные права: учебник / Под ред. И.И. Петрова. — М.: Юрайт, 2020.

Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі, 2015 жыл.

Bern Convention for the Protection of Literary and Artistic Works, 1886.

Патрушев К.В. Интеллектуальная собственность и авторское право. — СПб.: Питер, 2018.

Римская конвенция о смежных правах, 1961.

Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі. Авторлық құқық және сабақтас құқық: статистикалық мәліметтерге шолу. – Алматы, 2023.

Азаматтық кодекс: Қазақстан Республикасының Заңы. – Нұр-Сұлтан, 2021.

Берн конвенциясы авторлық құқықтарды қорғау туралы. – халықаралық құқықтық актілер жинағы, 1971.

Джонсон, Л. Авторлық құқық және цифрлық технологиялар. – Лондон, 2020.

Нұртазина, Г. Қазақстанда құқықтық реформалардың жаңа кезеңі. Журнал «Құқық және қоғам», 2022, №4.