Текст выступления:

Реализация трудовых прав несовершеннолетних
1. Кәмелетке толмағандардың еңбек құқықтарының жүзеге асуы: негізгі мәселелер және жалпы шолу

Жасөспірімдердің еңбек құқықтары еліміздің қоғамындағы маңызды әлеуметтік және құқықтық мәселелердің бірі болып табылады. Бұл тақырып жастардың еңбек нарығына бейімделуі мен олардың құқықтық қорғауын қамтамасыз етудің негізін құрайды.

2. Кәмелетке толмағандардың еңбек қатынастарындағы тарихи және әлеуметтік заңнамалық негіздері

Қазақстанда кәмелетке толмағандарды еңбек қатынастарына тарту Кеңес дәуірінен бастау алады. 1990 жылдардан кейін қалыптасқан тәуелсіз мемлекетіміздің құқықтық жүйесінде 1999 жылғы Еңбек туралы Заң, ал одан кейін 2007 және 2015 жылдардағы Еңбек кодекстері жасөспірімдердің еңбек құқықтарын реттеудің іргетасын қалады. Қазіргі кезде халықаралық еңбек стандарттары мен ұлттық заңнамалар бірлесіп, жастардың құқықтарын қорғаудың заманауи жүйесін қалыптастырып келеді.

3. Кәмелетке толмағандардың еңбек құқығы ұғымы және оның мәні

Кәмелетке толмағандардың еңбек құқығы 14-18 жас аралығындағы жасөспірімдерге заңды еңбек етуге мүмкіндік береді. Бұл кезеңде жасөспірімдер еңбек шартын рәсімдеп, еңбек жағдайларын сақтауға құқықты. Оларға еңбек шартын жасаумен бірге, қауіпсіз еңбек жағдайларын талап ету және әділ еңбекақы алу сияқты құқықтар да тиесілі. Сонымен қатар, оқу мен денсаулықты сақтау құқықтары ерекше назарда. Бұл құқықтар жасөспірімдердің физикалық және психологиялық дамуын, сондай-ақ олардың әлеуметтік бейімделуін қамтамасыз етуге бағытталған.

4. Қазақстан Республикасы Еңбек кодексіндегі негізгі баптар

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі кәмелетке толмағандарды еңбек қатынастарына тартудың құқықтық негіздерін нақтылайды. Мысалы, кодекстің 70-бабында жасөспірімдердің жұмыс уақытының шектеулері анықталған. 73-бапта ауыр және зиянды еңбек түрлеріне тыйым салынған, бұл жасөспірімдердің денсаулығы мен қауіпсіздігін қорғауға бағытталған. 77-бап жасөспірімдердің еңбек құқықтарының қамтамасыз етілуін және еңбек шарттарының жасалу үдерісін реттейді.

5. Халықаралық актілер мен ұлттық заңнаманың байланысы

Қазақстан халықаралық еңбек ұйымының конвенцияларын ратификациялап, кәмелетке толмағандардың еңбек құқықтарын халықаралық стандарттарға сәйкестендіруде. 1973 жылғы Халықаралық еңбек ұйымының 138-ші Конвенциясы ең төменгі еңбек жасын анықтайды. 1999 жылғы Балалардың еңбегін жою бойынша халықаралық келісімдер еліміздің заңнамасына енгізіліп, ұлттық деңгейде құқықтық шаралар қабылданған. Бұл актілер мен құжаттар Қазақстанның еңбек заңнамасының жаңаруына ықпал етіп, жастардың құқықтық қорғалуын күшейтеді.

6. Жас ерекшеліктері және еңбекке қабылдау шарттарының салыстырмалы кестесі

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде жас ерекшеліктеріне қарай жұмысқа қабылдау және жұмыс уақытының ерекшеліктері белгіленген. 14-15 жас аралығындағы жасөспірімдерге аптасына 24 сағаттан аспайтын жұмыс уақыты ұсынылады, ал 16-17 жас аралығындағы жастарға бұл көрсеткіш 36 сағатқа дейін кеңейтіледі. Сонымен қатар, оқу процесіне зиян келтірмеу, денсаулықты қорғау басты міндет болып есептеледі. Жас өскен сайын еңбек құқықтары кеңейіп, жұмыс жағдайларында қауіпсіздік пен білім алуға ерекше мән беріледі.

7. Жұмыс уақыты мен демалыс режимі

Жасөспірімдердің жұмыс уақыты 14-15 жас аралығында аптасына 24 сағаттан аспайды, бұл олардың сабақтарына және демалысына жеткілікті уақыт бөлуін қамтамасыз етеді. 16-17 жас аралығындағы жастардың жұмыс аптасы 36 сағаттан аспауы керек, бұл оқу мен жұмыстың арасындағы тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді. Аптасына кемінде бір толық демалыс күні беріледі, көбінесе жексенбі күні, бұл жасөспірімдердің қалпына келуіне және әлеуметтік қатынастарын дамытуға әсер етеді. Қосымша демалыс күндері мен сауықтыру шаралары да қолжетімді, бұл олардың денсаулығы мен дамуын қолдаудың маңызды аспектісі болып табылады.

8. Қазақстанда жұмыс істейтін кәмелетке толмағандардың сандық динамикасы (2018–2023 жж.)

2018 жылдан 2023 жылға дейін жасөспірімдердің еңбек нарығында қатысуы тұрақты өсуді көрсетті. 2023 жылы жұмыс істейтін жасөспірімдердің саны 37 900-ға жетті, бұл мемлекеттік қолдау бағдарламалары мен жастарды еңбекке тартудың тиімді шараларының нәтижесі. Бұл динамика жастар үшін еңбек мүмкіндіктерінің кеңейіп келе жатқанын және олардың қоғамдағы өз орнын табуда тиімді интеграцияланып жатқанын көрсетеді.

9. Салалық ерекшеліктер мен жұмыс түрлері

Кәмелетке толмағандар көбінесе жеңіл жұмыстарда, мысалы, кафе, дүкендерде қызмет көрсету немесе көгалдандыру және ауыл шаруашылығы салаларында еңбек етеді. Бұл салалар жасөспірімдерге алғашқы еңбек тәжірибесін жинақтауға, кәсіби дағдылар мен әлеуметтік коммуникацияны дамытуға мүмкіндік береді. Заң бойынша, ауыр және зиянды еңбек түрлеріне қатысуға қатаң тыйым салынады, бұл жасөспірімдердің денсаулығын қорғау мақсатынан туындаған. Бұл талаптар олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, физикалық және психикалық тұрғыдан қалыпты дамуына ықпал етеді.

10. Жасөспірімдер үшін еңбек шарттарын жасау талаптары

Жұмысқа қабылдау кезінде жасөспірімдермен еңбек шарттары міндетті түрде жазбаша түрде рәсімделеді, бұл олардың құқықтарын нақты қорғайды. Сонымен қатар, жасөспірімдер міндетті түрде медициналық тексеруден өтіп, ата-анасының немесе заңды өкілінің жазбаша келісімін көрсетуі қажет. Ең басты шарттардың бірі – оқу мен жұмыс арасындағы тепе-теңдікті сақтау, сондықтан жұмыс шарттары оқу процесіне зиян келтірмеуі керек. Бұл талаптар жасөспірімдердің білім алуына кедергі келтірмей, жұмыс істеу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

11. Жасөспірімдердің еңбек ақысын төлеу тәртібі және материалдық кепілдіктер

Жасөспірімдер атқарған жұмысқа қарай әділ еңбекақы алады, оның мөлшері ең төменгі жалақыдан төмен болмауы қажет, осылайша олардың әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз етеді. Еңбек заңнамасына сәйкес, жұмыс берушілер еңбекақыны уақтылы және толық көлемде төлеуге міндетті. Сонымен қатар, жасөспірімдердің мереке және түнгі уақытта жұмыс істеуге тыйым салынады, бұл олардың денсаулығы мен қауіпсіздігін қорғауға бағытталған маңызды құқықтық норма. Материалдық кепілдіктерге еңбек дауы болған кезде өтемақы төлеу және еңбек жағдайларының қауіпсіздігіне кепілдік беруді қосуға болады.

12. Еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау шаралары

Жұмыс беруші жасөспірімдерді арнайы қорғаныс киімдерімен және құралдарымен қамтамасыз етуге міндетті, бұл олардың еңбек қауіпсіздігі талаптарына сай жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Еңбек процесінде оларды улы заттардан, ауыр физикалық күш түсіруден қорғау үшін арнайы шаралар қолданылады. Сонымен қатар жұмыс барысы жүйелі түрде бақылауда болады, бұл еңбек қауіпсіздігі ережелерінің сақталуын және денсаулық сақтау нормаларының орындалуын қамтамасыз етеді. Мұның барлығы жасөспірімдердің денсаулығы мен қауіпсіздігін қорғауды күшейтеді.

13. Кәмелетке толмағандарды жұмысқа қабылдау процесі

Кәмелетке толмағандарды жұмысқа қабылдаудың үйлесімді және заңды тәртібі бар. Бірінші қадам – жасөспірімнің медициналық тексеруден өтуі және ата-анасының немесе заңды өкілі рұқсатын беруі. Одан кейін жұмыс шартының жазбаша рәсімделуі жүзеге асырылады. Бұл шартта жұмыс уақыты мен еңбек жағдайлары нақты белгіленеді. Барлық талаптар сақталған жағдайда ғана жасөспірім еңбек қатынасына ресми түрде қабылданады. Бұл процесс олардың құқықтары мен қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

14. Еңбек құқығын бұзу және жауапкершілік түрлері

Қазақстан заңнамасында жасөспірімдердің еңбек құқықтарын бұзу ауыр құқықтық жауапкершілікке себеп болады. Мысалы, заңсыз еңбекке тарту немесе еңбек шартын орындамау жағдайында жұмыс берушілер айыппұл және басқа да санкцияларға тартылады. Сонымен қатар, еңбек қауіпсіздігі талаптарын бұзғандар әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Бұл шаралар жастардың құқықтарын қорғай отырып, олардың қауіпсіздігі мен дамуын приоритет етеді.

15. Сот тәжірибесіндегі нақты мысалдар

2022 жылы Алматыда 16 жасар жасөспірімді заңсыз жұмысқа тартқан жұмыс беруші 250 айлық есептік көрсеткіш көлемінде айыппұлға ұшырады. Шымкент қаласында 2020 жылы қауіпті жұмысқа тартылған 17 жастағы жасөспірім ісі сотта заң бұзушылық ретінде танылып, кінәлілер жауапқа тартылды. Бұл істер кәмелетке толмағандардың еңбек құқықтарын қорғауда сот тәжірибесінің тиімді құрал екенін дәлелдеді, әрі құқықтық жүйенің жастарды қорғаудағы маңыздылығын көрсетті.

16. Жастардың еңбек құқығы туралы білім деңгейінің статистикасы (2022)

2022 жылы Қазақстан Жастар ұйымы 1200 оқушыны қамтыған сауалнама жүргізді. Бұл зерттеу жастардың еңбек құқығы жөніндегі құқықтық сауаттылығының түрлі деңгейде екенін көрсетті. Қиындықтардың арасында жиі кездесетіні – еңбек құқықтарын жеткілікті түсінбеу. Мұндай жағдай еңбек саласында құқықтардың бұзылу қаупін арттыруы мүмкін. Жалпы, жастар арасында құқықтық білімнің төмен болуы жұмыспен қамту процестерінде қиындық туғызады және еңбек шарттарын дұрыс түсінбеуден туындайтын жағдайлардың алдын алу үшін құқықтық білім беру жүйесін күшейту қажеттігін көрсетеді.

17. Кедергілер мен қиындықтардың негізгі түрлері

Жасөспірімдер мен олардың отбасылары арасында еңбек заңнамасының күрделілігі мен кешенділігіне байланысты көптеген қиындықтар бар. Әсіресе, ата-аналардың еңбек құқықтары туралы жеткіліксіз білімі олардың құқықтарының бұзылуына себеп болуы ықтимал. Сонымен қатар, жұмыс берушілердің кейбіреулері жұмысшылардың құқықтарын білмей немесе еңбек шарттарын дұрыс рәсімдемей, еңбек қатынастары мәселесін туғызады. Жұмысқа орналасуда ата-ананың рұқсатын алу процесінің кешіктірілуі де кедергі болады. Бұған қоса, еңбек қауіпсіздігі мәселелері мен құқықтық кеңес беру қызметтерінің жетіспеушілігі де жастардың еңбек құқықтарын қорғаудағы маңызды қиындықтардың қатарында.

18. Мемлекеттік қолдау және жастарға арналған бағдарламалар

Қазақстанда жастарға арналған бірнеше мемлекеттік бағдарлама тиімді жұмыс істейді. Мысалы, «Жасыл Ел» бағдарламасы табиғатты қорғауға бағытталып, жасөспірімдерге еңбек тәжірибесін беріп, әлеуметтік дағдыларын дамытуға көмектеседі. Сонымен қатар, «Жастар практикасы» жобасы мемлекеттік мекемелер мен ұйымдарда жұмыс істеп, кәсіби машықтарды жетілдіруге мүмкіндік береді. Ауылдық жерлердегі жастарды қолдау мақсатында «Дипломмен – ауылға!» бағдарламасы тұрақты жұмыс табуға және кәсіпкерлікты дамытуға жағдай жасайды. Бұл бағдарламалар жастардың еңбек нарығына бейімделуін жеңілдетеді және олардың құқықтарын қорғауда серпіліс береді.

19. Жасөспірімдердің еңбек құқықтарын қорғаудағы үкіметтік емес ұйымдардың рөлі

Үкіметтік емес ұйымдар жасөспірімдердің еңбек құқықтарын қорғауда зор маңызға ие. Олар жастарды құқықтық біліммен қамтамасыз етіп, еңбек шарттарының сақталуына мониторинг жүргізеді. Сонымен қатар, бұл ұйымдар қажетті жағдайда құқықтық көмек көрсетеді және жұмыс берушілердің еңбек заңнамасын бұзбауын қадағалайды. Ұйымдардың белсенді қызметі көптеген жасөспірімдердің құқықтарының бұзылуын азайтып, еңбек нарығында әділдік пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге септігін тигізеді.

20. Кәмелетке толмағандардың еңбек құқықтарын қорғауда жаңа кезең

Қазақстанда жасөспірімдердің еңбек құқықтарын нығайту үшін көпжақты шаралар қажет. Бұл — жүйелі құқықтық білім беруді жетілдіру, еңбек шарттарының орындалуын мұқият бақылау, сондай-ақ әлеуметтік қорғау механизмдерін дамытуға бағытталған жұмыс. Болашақта бұл шаралар жастардың еңбектенуін заңды қорғаумен қамтамасыз етіп, олардың құқықтары бұзылуына жол бермеуде маңызды қадам болады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі. - Алматы: Құқық, 2015.

Халықаралық еңбек ұйымы. Конвенция №138 «Ең төменгі еңбек жасы туралы», 1973.

ҚР Ұлттық статистика бюросы. Жасөспірімдердің еңбек нарығы бойынша статистикалық мәліметтер, 2023.

Қасымова А.Т. Қазақстанда жасөспірімдердің еңбек құқықтары: ұлттық заң және тәжірибе // Құқықтану журналы, 2021, №3.

Мұхамедияров Е.К. Еңбек қауіпсіздігі және жасөспірімдер. – Нұр-Сұлтан: Ғылым, 2020.

Қазақстан Жастар ұйымының сауалнамасы, 2022.

Еңбек заңнамасы туралы Қазақстан Республикасының Заңы, 2015 жыл.

«Жасыл Ел» бағдарламасының ресми құжаттары, 2021.

Министрліктің жастар саясаты жөніндегі баяндамалары, 2020–2023 жылдар.