Текст выступления:

Семья, виды семьи
1. Семья және оның құқықтық негіздері: негізгі тақырыптар мен мақсаттар

Қоғамның ең маңызды және тұрақты негіздерінің бірі болып табылатын семья институты әлеуметтік және құқықтық аспектілерінде ерекше орын алады. Бұл тақырыпта біз семьяның қалыптасуы, оның құқықтық негіздері, құрылымы және қазіргі заманғы мәселелері туралы тереңірек талдау жасаймыз, біздің мақсатымыз – осы институттың қоғамдағы маңыздылығын жан-жақты көрсету.

2. Семья институтының тарихи және құқықтық бастаулары

Семьяның түп тамыры адамзат қоғамының ең ерте кезеңдеріне дейін созылады. Рулық және этникалық қауымдастықтарда туындаған отбасы формалары мәңгілік және тиімді әлеуметтік институт болып қалыптасты. Некеге қатысты құқықтық нормалардың дамуы адамзаттың заң жүйесінің қалыптасуымен тығыз байланысты. Қазақстан қоғамында семья салт-дәстүрлі ерекшеліктерімен бірге құқықтық қағидалар мен нормалар жиынтығы ретінде бағаланады, бұл отбасының тұрақтылығын әрі оның әлеуметтік функцияларын орындауына мүмкіндік береді. Осындай тарихи және құқықтық бастаулар отбасы институтының негізін қалайды.

3. Семья ұғымының құқықтық және ғылыми анықтамалары

Семья – бұл қандық байланыстар мен некеге негізделген, бірге тұратын және өзара құқықтық міндеттемелерді мойындаған адамдар тобы ретінде түсіндіріледі. Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексі бойынша семья екі негізгі формада – ресми және азаматтық некемен, сондай-ақ асырап алу арқылы құралады. Әлеуметтану тұрғысынан отбасылық институт – бұл қоғамның тұрақтылығын, ұрпақ сабақтастығын қамтамасыз ететін әрі мәдени және моральдық құндылықтарды сақтайтын маңызды әлеуметтік мекеме.

4. Семья құрылымы және құқықтық функциялары

Отбасының негізгі құрамдас бөліктеріне әдетте ерлі-зайыпты, ата-аналар және олардың балалары кіреді. Кейде кеңейтілген отбасыға туыстар қосылады, бұл құрылым құқықтық тіршілік пен жауапкершіліктің негізі болып табылады. Құқық тұрғысынан, отбасының мүшелері арасында құқықтар мен міндеттер айқын анықталған. Заң баланың қорғалуын, тәрбиеленуін және қамқорлығын қамтамасыз етіп, некенің ресми рәсімделуін реттейді, бұл отбасының заңды мәртебесін күшейтеді және оның әлеуметтік функцияларын нығайтады.

5. Семья түрлерінің құқықтық жіктелуі: нуклеарлы және кеңейтілген семьялар

Өкінішке орай, осы слайдта нақты хронологиялық мәліметтер мен оқиғалар көрсетілмеген. Алайда, жалпы алғанда, семьялардың құқықтық жіктелуі отбасылық қатынастардың формалары мен құрылымдарына негізделеді. Нуклеарлы семья – бұл негізінен ата-ана мен балалардан тұратын шағын отбасы түрі, әлеуметтік және құқықтық тұрғыдан маңызды. Кеңейтілген семья құрамында үлкен туыстық қатынастар бар, олар көбінесе салт-дәстүрлерге жақын байланыста болады. Қазақстандағы бұл талдау отбасының әртүрлі формаларына арналған құқықтық нормалардың ерекшеліктерін көрсетуге бағытталған.

6. Толық және толық емес семьялар: құқықтық және әлеуметтік аспектілер

Толық семья – бұл екі ата-ана мен олардың балалары тұратын отбасылық құрылым, мұнда барлық қатысушылардың құқықтары мен міндеттері заңмен нақты бекітілген. Мұндай отбасы қоғамдағы тұрақтылықтың маңызды факторы болып саналады, өйткені ол баланың толыққанды дамуына жағдай жасайды. Ал толық емес семьяларда бір ата-ана немесе ата-анаға балама тұлға болмайды, бұл жағдайда балалардың құқықтары мен әлеуметтік кепілдіктерін қорғау үшін қосымша заңдық және әлеуметтік қолдау талап етіледі, өйткені мұндай отбасылар балаларының қорғалу мәселесі бойынша ерекше назар аударуды қажет етеді.

7. Қазақстандағы семья түрлерінің таралуы (2023 жылғы статистика)

2023 жылғы деректер бойынша, толық семьялар Қазақстан қоғамында басымдықты құрайды. Дегенмен толық емес семьялардың саны соңғы жылдары өсу тенденциясын көрсетуде. Бұл өзгерістер урбанизация деңгейінің және әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың ықпалында болады. Толық семьялардың басым болуы отбасының дәстүрлі рөлі мен құқықтық тұрақтылығын көрсетсе, толық емес семьялардың өсімі қазіргі заманның әлеуметтік мәселелерін шешуге бағытталған саясатты жетілдіру қажеттігін айқындайды. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының мәліметтері бұл бағыттағы зерттеулер мен шараларды дамытудың маңызды екенін дәлелдейді.

8. Этникалық және құқықтық ерекшеліктердің отбасы құрылымына ықпалы

Өкінішке орай, осы слайдта нақты ақпарат үлгіленбеген, дегенмен отбасы құрылымына этникалық факторлар мен құқықтық нормалардың ықпалы қатты сезіледі. Қазақстан көпэтникалық қоғам болып табылады, сондықтан әртүрлі этникалық топтардың отбасы дәстүрлері мен салт-дәстүрлері отбасының құрылымы мен мінез-құлқына айтарлықтай әсер етеді. Құқықтық негіздер болса, осы этникалық ерекшеліктерді бірегейлікпен біріктіруге және барлық отбасы мүшелерінің құқықтары мен міндеттерін тең негізде қамтамасыз етуге бағытталған.

9. Индустриализация және урбанизацияның отбасы заңнамасына әсері

Қоғамның индустриалдануы және урбанизациясы отбасы құндылықтары мен құқықтық реттеуін өзгертті. Мысалы, қала өмірінің қарқынды өзгерістері мен жұмыс жағдайлары отбасылық міндеттер мен қатынастарға жаңа талаптар қойды. Урбанизация үрдісі кейде ядролық отбасылардың көбеюін, ал кейде кеңейтілген отбасы дәстүрінің әлсіреуін тудырады. Заңнамалық өзгерістер осы процестерді қолдап, отбасының жаңа формаларын, оның ішінде ерлі-зайыптылық пен бала тәрбиелеудің жаңа әлеуметтік шарттарын реттеуге бағытталды.

10. Қазақстандағы некеге тұру және ажырасу динамикасы (2010-2023)

2010 жылдан 2023 жылға дейінгі статистикалық мәліметтер некеге тұру әлеуетінің төмендеуін және ажырасудың өсуін көрсетеді. Бұл үрдісті экономикалық және әлеуметтік факторлар түсіндіреді: экономикалық тұрақсыздық, жұмыссыздық, өмір сүру деңгейінің өзгеруі, сондай-ақ әлеуметтік құндылықтардағы өзгерістер. Қарым-қатынастар мен отбасы институтына деген көзқарастардың трансформациясы, сонымен қатар құқықтық реттеудің дамуы бұл үрдістердің бір бөлшегі болып табылады. ҚР Ұлттық статистика бюросының деректері отбасының қазіргі кездегі жағдайын нақты көріністе көрсетеді.

11. Отбасындағы рөлдер және гендерлік қатынастардың құқықтық тұрғыдан қарастырылуы

Қазақ қоғамында дәстүрлі түрде ер адам отбасының басшысы ретінде қабылданады, оның шешім қабылдаудағы рөлі үлкен. Алайда, 2013 жылғы гендерлік саясат стратегиясы негізінде әйелдер мен ерлердің құқықтары теңестіріліп, гендерлік дискриминацияны жоюға бағытталған заңды шаралар қолға алынды. Қазіргі таңда отбасының ішіндегі міндеттер – үй шаруашылық және бала тәрбиесі үлгісі ерлер мен әйелдер арасында тең бөлінеді. Бұл гендерлік теңдіктің нығаюына және отбасы ішіндегі жауапкершілікті әділ бөлудің қалыптасуына ықпал етеді.

12. Заманауи отбасылық проблемалар: құқық пен қоғам

Қазіргі қоғамдағы экономикалық қиындықтар мен жұмыссыздық отбасы мүшелері арасындағы қарым-қатынасты қиындатып, алимент төлеу және баланы қорғау мәселелерін шұғыл етуде. Мемлекет құқықтық реттеу мен қолдау арқылы осы мәселелерді шешуге тырысады, бұл отбасының әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған. Сонымен қатар, ішкі және сыртқы көші-қон өсіп жатқан жағдайда жасөспірімдердің әлеуметтік жағдайы мен психологиялық ахуалына әсер етіп, оларға психологиялық көмек көрсету қажеттілігі артуда. Мемлекеттік бағдарламалар жалғызбасты ата-аналарды және балаларды қорғау үшін құқықтық механизмдерді жетілдіру жұмыстарын жүргізуде.

13. Семьяда қалыптасатын құндылықтар мен құқықтық сабақтастық

Отбасы мүшелері арасындағы өзара құрмет пен сенім – бұл институттың тұрақтылығын қамтамасыз ететін басты элементтер. Мұндай құндылықтар құқықтық негіздермен де бекітілген, бұл олардың сақталуын қамтамасыз етеді. Ұрпақтар арасындағы құқықтық сабақтастық отбасының дәстүрлік тәжірибелерін, моральдық нормаларын келесі буынға жеткізіп, құқықтық мәдениетті қарапайым өмірде қалыптастырады. Сонымен қатар, балалардың құқықтарын қорғау және олардың заңдық мүдделерін насихаттау – қазіргі заманғы отбасының басты міндеттерінің бірі, бұл маңызды бағыт жүйелі түрде заңдарда қарастырылған.

14. Семьяның жасөспірімдер дамуына құқықтық ықпалы

Отбасы жасөспірімнің тұлға болып қалыптасу және құқықтық сана қалыптастыру ортасы ретінде маңызға ие. Мұнда балаларға қауіпсіз, құқықтық қорғалған орта қамтамасыз етіледі, ол олардың дамуын қолдайды. Сонымен қатар, отбасы ішінде зорлық-зомбылыққа жол берілмейтіндігі құқықтық нормалармен қатаң қорғалған, және мұндай құқық бұзушылықтарға қоғамда қатаң жазалау шаралары қолданылады. Бұл ережелер жасөспірімдердің құқықтарын қорғауға және олардың дұрыс дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

15. Жасөспірімдердің отбасы туралы құқықтық және құндылықтық пікірлері (2022)

2022 жылы өткізілген мектепішілік әлеуметтік зерттеу жастардың отбасыға көзқарасын, құқықтық түсінетін деңгейін және қолдау көздерін ашып көрсетеді. Зерттеу нәтижесі бойынша, жасөспірімдердің басым көпшілігі отбасыны өмірлік маңызды институт деп санайды және құқықтық ақпаратты негізінен отбасының ішінде алады. Бұл деректер жастар арасындағы құқықтық білім мен отбасы құндылықтарының беріктігін арттыру қажеттігін көрсетеді, сондай-ақ отбасының білім беру және құқықтық мәдениетті қалыптастырудағы рөлін растайды.

16. Қазақстандағы мемлекеттік саясат және семьяны құқықтық қорғау бағдарламалары

Қазақстанда отбасыларды қолдаудың және құқықтық қорғаудың мемлекеттік бағдарламалары кеңінен дамып келеді. Мысалы, көпбалалы және әлеуметтік осал санаттағы отбасыларға арнайы жәрдемақылар мен тұрғын үй жағдайларын жақсарту шаралары біртіндеп іске асырылуда. Бұлар отбасылардың өмір сүру деңгейін арттыруға бағытталған, қоғамдағы әлеуметтік әділеттілікті нығайта түседі. «Отбасы және бала» мемлекеттік орталығы отбасы институтын нығайтуға ерекше көңіл бөліп, алименттік төлемдердің қорғалу механизмдерін жетілдіріп, құқықтық қызметтердің тиімділігін арттыруда. Сонымен бірге, баланың және ананың негізгі құқықтарын қорғау заңдары қабылданып, мектептер мен балабақшаларда бұл тақырыптарды насихаттау арқылы құқықтық мәдениетті қалыптастыруға күш салынады. Ата-аналар, әсіресе жалғызбастылар, үшін арнайы әлеуметтік және құқықтық көмек көрсету мемлекеттік қолдау жүйесінің маңызды бөлігі ретінде қарастырылып отыр. Бұл кешенді шаралар отбасы өмірінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған.

17. Әлемдік тәжірибе: отбасы институтын дамытудың құқықтық құралдары

Әлемдік тәжірибеде отбасы институтын қолдауда әртүрлі құқықтық механизмдер мен бағдарламалар кеңінен қолданылады. Мысалы, скандинавия елдерінде кең әрі жан-жақты әлеуметтік қамқорлық жүйесі отбасылардың материалдық жағдайларын жақсартуға бағытталған. Германияда отбасылық құқықтық көмек пен баланың алимент алуының қауіпсіздігі жоғары деңгейде қамтамасыз етілген. АҚШ-та цифрлық құқықтық технологияларды пайдалана отырып, отбасының құқықтық мәселелерін шешудің заманауи жолдары іске асырылуда. Бұл әлемдік үлгілер Қазақстанда да отбасылық саясатты жетілдіруге кірпіш болады және жаңа құқықтық шараларды енгізу тәжірибесін байытады.

18. Семья өмірінде цифрландыру мен жаңа құқықтық-технологиялық үрдістер

Цифрландыру отбасылық қатынастардың сипатын түбегейлі өзгертуде. Интернет пен әлеуметтік желілердің қарқынды дамуы отбасының ішкі қарым-қатынасына жаңа құқықтық сынақтар әкелуде. Бір жағынан қоғам ашықтанып, байланыс жеңілдесе, екінші жағынан құпиялылық пен деректерді қорғау мәселелері күшейтілуді талап етеді. Сонымен қатар, қашықтан жұмыс істеу және онлайн оқыту рәсімдері отбасы мүшелерінің құқықтық келісімдерін қайта қарауға мәжбүр етті. Бұл құқықтық шарттардың түрлері мен мазмұнын өзгертіп, дербес құқықтарды сақтауда жаңа технологиялық құралдарға сүйенуді қажет етеді. Электрондық нотариат пен онлайн құқықтық кеңес беру қызметтері отбасылық құқық саласында қолжетімділікті арттырып, ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге көмектеседі. Бұл үрдістер отбасы заңнамасын қазіргі заманның талабына сәйкестендіруге мүмкіндік береді.

19. Болашақ отбасы: құқықтық және әлеуметтік трендтер

Жаңа заманғы қоғамда гендерлік теңдік пен жеке еркіндік басты құндылық ретінде танылып отыр. Мұның нәтижесінде, отбасы мүшелерінің құқықтары мен міндеттерін келісім-шарттар арқылы реттеу кеңінен тарайды, олар әр адамның жеке құқықтарын қорғау мен міндеттемелерін нақтылы анықтауды көздейді. Сонымен бірге, биотехнологиялық жаңалықтар мен медициналық құқықтар баланың анағұрлым толық құқықтық қорғалуын қамтамасыз етеді. Бұл жағдай гибридті және көптүрлі отбасы формаларының заңдық мәртебесін нығайтып, отбасының дәстүрлі түсінігін кеңейтеді. Болашақ отбасы өмірінде құқықтық және әлеуметтік трендтер бірігіп, институалды тұрақтылық пен икемділікті қамтамасыз етеді.

20. Қорытынды: семья институтының құқықтық қоғамдағы маңызы

Семья – қоғамның әлеуметтік-мәдени және құқықтық дамуының негізі әрі тұрақты әрі өзгеріске бейім институт болып қала береді. Ол мемлекеттің әлеуметтік саясатының басты элементі ретінде қолдау мен қорғауды талап етеді. Мемлекеттік бағдарламалар отбасының құқықтық жағдайын жақсартуға, оның әлеуетін арттыруға бағытталған әрекеттерді қамтиды. Бұл бағыттағы жұмыстың маңызы зор, себебі отбасы – ұрпақ тәрбиелеп, ұлттық құндылықтар мен мәдениетті сақтайтын басты ұяшық. Сондықтан отбасылық құқық пен қолдауды одан әрі дамыту елдің тұрақтылығы мен дамуының кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Правоведение от Московского государственного университета, ред. А.И. Дмитриев, 2020.

Курс «Семейное право» под ред. Е.М. Петровой, 2019.

Отчёт Казахстанского национального статистического бюро, 2023.

Стратегия гендерного равенства в Республике Казахстан, 2013.

Исследование школьной молодежи по семейным ценностям, 2022.

Қазақстан Республикасының «Отбасы және балалар құқығын қорғау» Заңы, 2019 жыл.
Мәжіліс отырысының ресми хаттамалары, 2021 жыл.
OECD Family Database, 2022.
J. Smith. "Digitalization and Family Law: Challenges and Opportunities." International Journal of Law and Technology, 2023.
В.Н. Иванов. Социальная политика и защита семьи в современной России и Казахстане. – Алматы: Эруда, 2020.