Текст выступления:

Производство по делам уголовных правонарушений несовершеннолетних
1. Кәмелетке толмағандар істері бойынша қылмыстық процестің өзектілігі және негізгі тақырыптары

Қазіргі уақытта Қазақстанда кәмелетке толмағандардың құқықбұзушылық деңгейінің өсуі қоғамның маңызды мәселелерінің біріне айналды. Бұл фактор қоғамдық қауіпсіздік пен жасөспірімдердің болашағына тікелей әсер етіп, іс жүргізу процесінің арнайы уақтылы және тиімді болуын талап етеді. Сондықтан кәмелетке толмағандардың қылмыстық іс өндірісінің өзектілігі артып, оған қатысты заңнамалық, психологиялық және педагогикалық мәселелер жүйелі түрде қаралатын болады.

2. Кәмелетке толмағандардың қылмыстық іс өндірісінің тарихи даму жолы

Еуропа мен Ресейде XIX ғасырдан бастап балалар мен жасөспірімдер ісін қарау әділдік пен әдістерді жетілдіруге ерекше көңіл бөлінген. 1997 жылы Қазақстан ҚР заңнамасына кәмелетке толмағандарға қатысты арнайы нормалар енгізілді, бұл ретте халықаралық стандарттар – Біріккен Ұлттар Ұйымының балалар құқығын қорғау туралы Конвенциясы негізінде үйлестірілді. Тарихи дамудың бұл кезеңі құқық қорғау жүйесін балаларға ерекше назар аударуға жетеледі.

3. Кәмелетке толмағандардың құқықтық ерекшеліктері

Жасөспірімдер 14-тен 18 жасқа дейінгі аралықта құқық қабілеттілігінің шектеулілігімен ерекшеленеді, бұл олардың құқықтық жауапкершілікке қабылдауы мен психологиялық дамуының толық болмауымен сипатталады. Сонымен қатар, олар эмоционалды тұрақсыз, әлеуметтік ортаға ықпалға осал келеді, сондықтан тәрбие мен қадағалау міндетті түрде қажет. Бұл ерекшеліктер жасөспірімнің құқықтық мінез-құлқын қалыптастыруда әлеуметтік және психологиялық қолдаудың маңыздылығын көрсете отырып, кәмелетке толмағандар ісін қарауда ерекше тәсілдер қажет екенін дәлелдейді.

4. Қылмыстық процестегі кәмелетке толмағандардың құқықтары мен кепілдіктері

Қорғау құралдары ретінде адвокаттың міндетті түрде тағайындалуы кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғаудың негізі болып табылады. Сонымен қатар, ата-ана немесе заңды өкілдің іс барысына қатысу құқығы заңмен бекітілген, бұл баланың мүдделерін заңды түрде сақтауға мүмкіндік береді. Психологиялық көмек рәсімдері де заңнамада қарастырылып, жасөспірімнің жағдайына қатысты арнайы қолдау көрсетіледі. Процестің ерекшеліктеріне келер болсақ, тергеу мен сұрау жүргізу кезінде жас ерекшеліктеріне сәйкес әдістер қолданылады, құпиялылық сақталып, күдіктіні әлеуметтік ортадан оқшаулау жағдайлары мейлінше жеңілдетілген. Бұл шаралар әділдік пен гуманизм қағидаларын сақтауды қамтамасыз етеді.

5. Кәмелетке толмағандар мен ересектерге қолданылатын процестік шаралардың ерекшеліктері

Қылмыстық-процестік кодекстің 68-бабы бойынша кәмелетке толмағандарға қатысты процестік шаралар ересектерге қарағанда жеңілдетілген және арнайы ерекшеліктерге ие. Мысалы, кепілдік және үйқамақ мерзімдері кәмелетке толмағандарға тән ерекшеліктермен айқындалған, бұл оларға әділ және гуманистік қатынасты қамтамасыз етеді. Заңнама бұл ерекшеліктерді нақты бекітіп, жасөспірімдердің құқықтық қорғауына баса назар аударады, осылайша олардың құқықтық мінез-құлқын түзетуге жағдай жасайды.

6. Кәмелетке толмағандар жиі жасайтын қылмыстар мен ресми статистика

Ең көп таралған құқықбұзушылық – ұрлық, ол жасөспірімдер жасаған қылмыстың шамамен 45%-ын құрайды және бұл жол-жөнекей қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық қиындықтарды көрсетеді. Бұзақылық іс-қимылдар құқықбұзушылықтардың 20%-ды құрап, жастар арасындағы көпшілік проблемалардың белгісі ретінде саналады. Сонымен қатар, тонау мен қарақшылық 10%-дық үлеспен орын алып, оның аймақтық айырықшылықтары бар. Есірткі заттарын заңсыз сақтау мәселесі 5%-ға дейінгі бөлікке жатады және оның қаупі ірі қалалар мен индустриялық орталықтарда өсті.

7. Кәмелетке толмағандар арасында құқық бұзушылықтың өсу динамикасы (2019-2023)

2019 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде кәмелетке толмағандар арасындағы құқықбұзушылық деңгейі артып отыр. Бұл өсімнің негізінде әлеуметтік бақылаудың әлсіреуі мен заңсыз ықпалдың жоғарылығы жатыр. Статистикалық мәліметтер сәйкес профилактикалық шаралардың қажеттілігін айқын көрсетеді, себебі құқық бұзушылық саны жыл сайын тұрақты түрде көбейіп, қоғамның сақтық шараларын күшейтуді талап етеді.

8. Мамандандырылған соттардың құрылымы және ерекшеліктері

Қазақстанда жасөспірімдер істерін мамандандырылған ауданаралық соттар қарастырады. Бұл соттардың судьялары арнайы кәсіби даярлықтан өтіп, жастар ісімен жұмыс тәжірибесі бар мамандар болып табылады. Сот процесі әдетте жабық түрде өтеді, баланың құпиялылығы толығымен қорғалады. Сонымен қатар, сот барысына педагог пен психологтың міндетті түрде қатысуы көзделіп, бұл жасөспірімнің психологиялық жай-күйін ескере отырып, әділ шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

9. Сотқа дейінгі тергеудің ерекшеліктері және арнайы іс-әрекеттер

Тергеу кезеңінде заңды өкіл немесе ата-ана, адвокаттың бала ісіне қатысуы міндетті болып табылады, бұл кәмелетке толмағанның құқықтарын қорғауды күшейтеді. Түсініктер мен жауаптар арнайы бөлмелерде алынып, педагог және психолог қатысады, бұл тергеу процесін психологиялық жағынан қолайлы етеді. Барлық тергеу әрекеттері толық видеожазбаға жазылып, әділдік пен сапа деңгейін қамтамасыз етеді, нәтижесінде сот төрелігі әділ және ашық орындалады.

10. Кәмелетке толмағандардың қылмыстық процесс кезеңдері

Қазақстан Республикасының заңнамасы бойынша, кәмелетке толмағандардың қылмыстық процесі бірнеше кезеңнен тұрады. Біріншіден, іс қозғау мен тергеуді қамтиды, онда арнайы тәсілдер қолданылады. Келесі кезең - сотқа дейінгі тергеу, арнайы әрекеттер мен құқық қорғау шаралары жүзеге асырылады. Содан кейін сот процесі өтеді, онда жасөспірімнің құқықтары сақталады және ерекше қорғау қамтамасыз етіледі. Ақырында, сот үкімін орындау шаралары жүзеге асырылады, оның мақсаты – баланың қайта әлеуметтенуін қамтамасыз ету.

11. Әлеуметтік қызмет көрсетуші органдардың міндеттері мен қызмет саласы

Әлеуметтік қызмет көрсетуші органдар балалар мен жасөспірімдердің құқықтарын қорғау ісінде маңызды рөл атқарады. Олар құқықтық кеңес беру, психологиялық қолдау және әлеуметтік бейімдеу бағдарламаларын ұйымдастырады. Сонымен қатар, балалардың әл-ауқатын бақылау және дағдарыс жағдайларында араласу шараларын енгізу міндеттері де осы мекемелердің қызмет саласына кіреді. Бұл жұмыс нәтижелі болуы үшін олар үнемі құқық қорғау органдарымен, педагогтар мен психологтармен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді.

12. Кәмелетке толмағандардың міндетті психологиялық сараптамасы және оның рөлі

Психологиялық сараптама жасөспірімдердің эмоционалдық және интеллектуалдық деңгейін анықтауға бағытталған, бұл олардың құқықтық жауапкершілікке толықтай дайын болуын бағалаудың негізгі құралы болып табылады. Сарапшылар заманауи әдістер мен құралдарды пайдалана отырып, процеске объективті және дәлелді қорытындылар ұсынады. Осындай сараптама соттың әділ шешім қабылдауына ықпал етеді, себебі ол жасөспірімнің психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, жаза тағайындауға мүмкіндік береді.

13. Тергеу әрекеттеріндегі ерекше сақтық талаптары

ҚР Қылмыстық-процестік кодексі және ҚР Білім және ғылым министрлігінің нормативтері бойынша тергеу барысында жасөспірімдердің құқықтары мен психологиялық жағдайын қорғау өте маңызды. Әрбір тергеу іс-шарасы арнайы дайындалған кәсіби мамандар қатысуымен өтеді, бұл психологиялық жай-күй мен қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Осылайша, тергеудің әділдігі мен объективтілігі ұсталып, жасөспірімнің құқықтары қорғалады.

14. Кәмелетке толмағандарға қатысты үкім және жеңілдік шаралары

Жасөспірімдерге шартты жаза қолдану олардың қайта әлеуметтенуіне және қоғамға бейімделуіне мүмкіндік береді, бұл жастардың болашақта құқық бұзушылыққа бармауын қамтамасыз етудің тиімді тәсілі. Бас бостандығын шектеу немесе оқшаулауды тек аса ауыр қылмыстар кезінде ғана қолдану қарастырылып, бұл шаралар әлеуметтік зиянды азайтуға бағытталған. Сондай-ақ, жаза мерзімі қылмыс түріне қарай 4-тен 10 жылға дейін белгіленеді, бірақ тәрбиелік және профилактикалық іс-шаралардың маңызы әрқашан бірінші орын алады.

15. Жасөспірімдер арасындағы рецидив: себептері мен алдын алу

Жасөспірімдер арасында құқықбұзушылықтың қайталануы бірнеше факторларға байланысты — әлеуметтік орта жағдайлары, отбасылық проблемалар және білім беру жүйесінің кейбір шектеулері. Үш жасөспірімнің оқиғасы олардың әрқайсысының өміріндегі қиындықтарды, қоғамнан оқшаулану мен құқықтық жүйеге деген сенімсіздікті бейнелейді. Бұл рецидивтің алдын алу үшін кешенді шаралар, соның ішінде әлеуметтік қолдау және тәрбиелік бағдарламаларды дамыту қажет.

16. Халықаралық құқықтық стандарттар мен Қазақстан тәжірибесінің үндестігі

Бүкіләлемдік құқықтық стандарттар мен Қазақстан заңнамасының арасында бірізділік орнату біздің елдің халықаралық қауымдастықпен тығыз қарым-қатынасын көрсетеді. БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенциясы және Пекин ережелері Қазақстанның құқықтық базасының негізінде жатыр, олардың басты қағидаттары қазақстандық заңдарда толықтай ескерілген. Бұл құжаттар балалардың құқықтарын қорғау мәселелерінің ғаламдық деңгейде қарастырылатынын және елімізде осы бағыттағы заңнамалық құрылымның дамуына зор ықпал ететінін дәлелдейді.

Қазақстанның заңнамасы балалардың қылмыстық процестегі құқықтарын қорғауға бағытталған халықаралық талаптарға толықтай жауап береді және үнемі жетілдіріліп отырады. Бұл қазақстандық құқықтық жүйенің дамуына ерекше көңіл бөлініп, баланың мүддесін қорғау бағытындағы заңнамалық түзетулерге әсер етеді.

Халықаралық тәжірибе жасөспірімдерді қорғау бағытында гуманистік принциптерді нығайтуға үлкен үлес қосады. Бұл өз кезегінде қылмыстық процесте әділеттілікті сақтауға мүмкіндік туғызып, балалардың құқықтарының тиімді қорғалуына жағдай жасайды.

2022 жылы енгізілген заңнамалық түзетулер халықаралық стандарттардың толық орындалуын қамтамасыз ете отырып, Қазақстан тәжірибесінің заңдық және құқықтық кеңістіктегі үйлесімділігін айтарлықтай арттырды. Бұл өзгерістер елімізді халықаралық балалар құқықтарын қорғау ісінде алдыңғы қатарға шығарды.

17. Кәмелетке толмағандардың заңды сауаттылығын арттырудың негізгі әдістері

Балалардың құқықтық сауаттылығын арттыру – олардың құқықтарын қорғаудың маңызды кілті. Бұл бағытта мектеп бағдарламалары мен арнайы тренингтер үлкен рөл атқарады. Мектептерде құқық негіздері пәнін енгізу жасөспірімдерге негізгі заңдарды түсінуге, өз құқықтары мен міндеттерін біліп, қорғай білуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, арнайы тренингтер арқылы жастар нақты құқықтық дағдыларды меңгеріп, оларды күнделікті өмірде қолдануға үйренеді.

Құқықтық кеңес беру орталықтары балалар мен ата-аналарға кәсіби қолдау көрсетеді. Бұл қызмет балалардың құқықтары мен жауапкершіліктерін түсінуді арттыруға және отбасылық құқықтық мәдениетті қалыптастыруға ықпал етеді. Отбасындағы құқықтық сауаттылық – жасөспірімнің қалыптасуында шешуші факторлардың бірі, сондықтан ата-аналардың құқықтық білімі де маңызды.

18. Отбасы, әлеуметтік орта және психологиялық ахуалдың әсері

Жасөспірімдердің дамуы мен тәртібіне отбасының, әлеуметтік ортаның және психологиялық жағдайдың әсері аса зор. Толық емес немесе ажырасқан отбасыларда балаларға ата-аналық бақылау мен қолдау жетіспейді, бұл олардың қылмысқа араласу қаупін арттырады. Ата-аналардың назарынан тыс қалған жасөспірімдер әлеуметтік жағынан қорғасындайсыз қалыпта өсуі мүмкін.

Мектептегі әлеуметтік жұмыс пен достар ортасының теріс ықпалы да жасөспірімдерді дұрыс жолдан тайдыра алады. Дұрыс бағытталмаған әлеуметтік орта балалардың мінез-құлқына теріс әсер етіп, құқық бұзушылық деңгейінің өсуіне себепкер болады. Мұндай жағдайда сыныптық, мектепшілік және коммуналдық деңгейде әлеуметтік қолдау шараларының жүйелі түрде жүргізілуі маңызды.

Психологиялық жарақаттар мен мектепті тастап кету жағдайлары да балалардың құқық бұзушылыққа бейімділігін арттырады. Бұл факторлар жасөспірімдердің өміріне терең әсер етіп, олардың шешім қабылдау қабілетіне және әлеуметтік интеграциясына кедергі жасайды.

19. Профилактикалық дамудың жаңа бағыттары мен болашақ өзгерістер

Жасөспірімдер арасында құқық бұзушылықты алдын алу саласында жаңа әдістемелер мен инновациялық жобалар пайда болуда. Мысалы, әлеуметтік желілер мен цифрлық платформаларды пайдалана отырып, құқықтық сауаттылықты арттыру жобалары жүргізілуде. Бұл жастармен байланыс орнатудың жаңа форматы ретінде тиімді.

Кейбір өңірлерде ерікті әлеуметтік қызметтер мен менторлық бағдарламалар іске қосылып, олар жасөспірімдердің оң әлеуетін дамытуға бағытталған. Бұл бағдарламалар балалар мен олардың отбасыларына психологиялық және әлеуметтік қолдау көрсетеді.

Сондай-ақ, мемлекеттік органдар мен үкіметтік емес ұйымдардың бірлескен жұмысы нәтижесінде баланың құқықтарын қорғау бағытындағы заңнамалық базаны жетілдіру үрдісі жалғасуда. Бұл үрдіс жаңа халықаралық стандарттарға сәйкес келу үшін жұмыстың аса маңызды бөлігі болып табылады.

Алдағы жылдары профилактикалық жұмыс аясында білікті психологтар мен әлеуметтік қызметкерлердің санын арттыру және олардың кәсіби деңгейін көтеру мәселелері басымдыққа айналмақ. Бұл жасөспірімдер үшін сенімді әрі қолжетімді көмек көрсету жүйесін қалыптастыруға әкеледі.

20. Кәмелетке толмағандар істерінің даму болашағы және оның маңызы

Кәмелетке толмағандар істерін дамыту қазіргі қоғамда әділеттілікті орнықтырудағы аса маңызды факторға айналады. Бұл сала балалар мен жасөспірімдердің құқықтары мен мүдделерін қорғаудағы жауапкершілікті арттырады. Әділеттілікке қол жеткізу арқылы балалардың болашақта қоғамның толыққанды мүшелері болып қалыптасуына жағдай жасалады.

Осы бағыттағы халықаралық тәжірибені енгізу, сондай-ақ құқықтық және психологиялық қолдау жүйесін дамыту алдағы міндеттердің басым бөлігі болып қала береді. Бұл бағытта жұмыс істеу жас ұрпақтың тиімді әрі қауіпсіз даму ортасын қалыптастыруға септігін тигізеді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі. – ҚР Заңнама, 2023.

Қазақстан Республикасының ресми статистикасы. – 2023.

Балалардың құқықтарын қорғау туралы Конвенция. – Біріккен Ұлттар Ұйымы, 1989.

Тергеу және сот әділеттілігі саласындағы әділет министрлігінің нормативтері. – Нұр-Сұлтан, 2022.

Психологиялық сараптаманың принциптері мен әдістері. – ҚР Ғылым академиясы, 2021.

А.І. Абдуллин. Құқықтық сауаттылық пен құқықтық мәдениет. Алматы: Ұлттық университет, 2019.

Қазақстан Республикасының Бала құқықтары туралы конвенциясы бойынша ұлттық есеп. Нұр-Сұлтан, 2021.

Е.Ж. Сулейменова. Кәмелетке толмағандар істері бойынша құқықтық реттеу. Алматы: «Зерде», 2020.

Всемирная организация здравоохранения. Психосоциальная поддержка детей и подростков. Женева, 2018.

Центр развития социальных инициатив. Превентивные программы для молодежи в Казахстане. Алматы, 2022.