Текст выступления:

Наследование по завещанию и по закону
1. Мұрагерлік құқығы және сабақ мақсаты

Мұрагерлік құқығы туралы негізгі ұғымдар мен оның қоғамдағы маңызы. Мұрагерлік – адам өміріндегі маңызды құқықтық институт, онда бір адам қайтыс болғаннан кейін оның мүлкі мен құқықтары басқаларға өтеді. Бұл құбылыс мемлекеттің қаржылық тұрақтылығын және жеке меншік құқықтарының сақталуын қамтамасыз етеді, сондай-ақ қоғамдағы отбасылық және әлеуметтік байланыстарды нығайтады.

2. Мұрагерліктің құқықтық және тарихи негіздері

Мұрагерлік құқық – азаматтық құқықтың негіздерінің бірі, ол қоғамда мүліктің заңды түрде өту механизмін реттейді. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі мұрагерлікке қатысты нақты ережелерді қамтиды, бұл құқықтық қатынастарды тұрақтандыруға бағытталған. Мұрагерлік дәстүрі тарихи тұрғыда отбасылық құндылықтармен және ұлттық салт-дәстүрлермен тығыз байланысты болып, елдің әлеуметтік дамуындағы маңызды рөл атқарады. Халықаралық құқықтық тәжірибе де мұрагерліктің өзекті мәселелерін зерттеп, азаматтық құқықтық жүйеге үлесін қосуда.

3. Өсиет бойынша мұрагерлік: ұғымы және маңызы

Өсиет – адамның өз еркімен қайтыс болғаннан кейін мүлкін кімге қалдыратынын жазбаша түрде көрсетуі. Бұл жеке ерік актісі ретінде мүлік бөлуге мүмкіндік береді. Өсиеттің нотариустың қатысуымен рәсімделуі және заң талаптарына сай болуы оның құқықтық күшін қамтамасыз етеді, бұл өсиеттің заңдылығын бекітеді. Өсиет арқылы мұрагердің тізімін иесі өз еркіне сәйкес белгілеп, мүліктің берілетін иесін нақтылай алады, бұл мұрагерлік құқықтың икемді әрі әділетті басқарылуына мүмкіндік туғызады.

4. Заң бойынша мұрагерлік: анықтама және қолданылуы

Заң бойынша мұрагерлік – бұл өсиет болмаған немесе оның заңсыз деп танылған жағдайларда қолданысқа енгізілетін механизм. Осы жүйе мұрагерлердің құқықтық тәртібін анықтап, қоғамдағы мүліктік қатынастарды реттейді. Заңда мұраға бірінші кезекте жұбайы, балалары, ата-анасы сияқты ең жақын туыстар ие болады және олардың құқықтары заңда нақты белгіленген. Бұл тәртіп Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 6-бөлімінде егжей-тегжейлі сипатталған. Осы арқылы заң қоғамдағы мүліктің әділ және реттелген үлестірілуін қамтамасыз етеді.

5. Өсиет және заң бойынша мұрагерліктің айырмашылықтары

Өсиет негізінде мұрагерлерді мұра қалдырушы өзінің жеке еркімен анықтайды, бұл кез келген азамат немесе ұйым болуы мүмкін және иесі қалағандай өзгертуге құқылы. Бұл жеке шешім оның мүлкін қалай және кімге берілетінін түбегейлі басқарады. Ал заң бойынша мұрагерлік туыстық немесе заңдық қатынасқа негізделіп, мұрагерлік құқықтар нақты заңда көрсетілген тәртіппен жүзеге асады. Заңдық мұрагерлік қоғамдағы жалпы құқықтық тәртіпті сақтайды және мүлік бөлінісінің объективті критерийлерін белгілейді.

6. Өсиет жасау тәртібі мен заңдық талаптар

Өсиетті тек әрекет қабілеті толы адам жасай алады, ол нотариустың қатысуымен және жазбаша түрде рәсімделуі тиіс, осылайша өсиеттің заңдылығы күшейеді. Қазақстан заңнамасында өсиеттің жарамсыздығының себептері қатарында алдау, қысым көрсету және психикалық жағдайы нашар адам қатысуы бар. Бұл талаптар оның шынайылығын және адал өкілдікке негізделуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, өсиет кез келген уақытта өзгертілуі немесе жойылуы мүмкін, бұл оның иесіне толық бақылау құқығын береді және еңбек мұрагерлік қатынастарының икемділігін көрсетеді.

7. Мұрагерлердің негізгі топтары

Өсиет бойынша мұрагерлер кез келген жеке тұлға, заңды ұйым немесе мемлекеттік мекеме болуы мүмкін, бұл мұра қалдырушының еркіндігін дәлелдейді және оның мүлкін қалай басқаруға болатынын көрсетеді. Заң бойынша мұрагерлерге бірінші кезекте жұбайы, балалары және ата-анасы жатады, ал екінші деңгейдегі туыстар ретінде бауырлар мен отбасы мүшелері қарастырылады. Бұл топтардың құқықтары заң арқылы қорғалып, мұрагерлік қатынастардың әділдігін қамтамасыз етеді.

8. Қазақстандық мұрагерлік кезектілік кестесі

Мұрагерлік кезектілік Қазақстанда үш деңгейге бөлініп, туыстық дәрежесіне сәйкес анықталған. Алғашқы деңгейге ең жақын туыстар кіреді, олар мұрагерлікке басым құқыққа ие. Бұл кесте Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде бекітілген және тұлғалардың құқықтарының әділ бөлінуін, сондай-ақ мүліктік қатынастардың реттелуін көздейді. Қоғамдағы дәстүрлі отбасылық құрылым мен құндылықтар мұрагерлік жүйесінің негізінде жатыр.

9. Міндетті үлес құқығы

Кәмелетке толмаған және еңбекке қабілетсіз балалар, сондай-ақ жұбайы мен ата-анасы мүлік көлемінің жартысына дейінгі үлесі міндетті үлес ретінде беріле алады. Бұл олардың құқықтық қорғалуын қамтамасыз ететін маңызды механизм. Мұндай құқықтар Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде нақты бекітілген және олар отбасындағы әлсіз топтардың әділ дәрежеде қамтамасыз етілуін көздейді.

10. Мұрагерлік рәсімі: негізгі кезеңдер

Мұрагерлік рәсімі бірнеше кезеңнен тұрады және әрбір қадам заңмен нақты реттеледі. Ең алдымен, мұра ашылатын орын анықталады, содан соң өсиет немесе заң бойынша мұрагерлердің құжаттары жинақталады. Кейін нотариустың қатысуымен мұрагерлікті қабылдау рәсімі өлшемделеді. Бұл процесс мүлік пен құқықтардың заңды түрде ауысуынан тұрады және әр кезең мұрагерлік құқықтың рәсімдік талаптарын сақтай отырып жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының заңнамасы мұны тұрақты түрде қадағалап отырады.

11. Өсиеттің жарамсыздығының себептері

Өсиет жарамсыз деп танылуы мүмкін егер оны әрекет қабілеті жоқ тұлға жасаған болса немесе заңда белгіленген рәсімдер сақталмаса, бұл оның құқықтық күші жоқ екенін білдіреді. Алдау немесе қысым көрсету жағдайлары да өсиеттің жарамсыздығының негізі болып табылады. Мысалы, психикалық жағдайы нашар адам жасаған өсиет заңды күшіне енбейді, ал нотариуссыз рәсімделген өсиет те ешқандай құқықтық негізге ие болмайды. Осы талаптар өсиеттің әділ және заңды құжат ретінде қарастырылуын қамтамасыз етеді.

12. Мұра ашылатын орын және оның анықталуы

Мұра ашылатын орын – қайтыс болған адамның соңғы тұрақты тұратын жері ретінде анықталады, мұрагерлік істердің қаралуы осы орын бойынша жүргізіледі. Егер соңғы мекенжайы белгісіз болса, мұра ашылатын орын ретінде негізгі мүліктің орналасқан аумағы таңдалады, бұл Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексімен бекітілген. Бұл ереже мұрагерлік құқықтарды нақты және әділ орындауға, сондай-ақ мүліктің заңды айналымын қолдауға бағытталған.

13. Мұрадан бас тарту тәртібі мен салдары

Мұрагер мұрадан бас тарту үшін нотариусқа немесе сотқа ресми өтініш береді, бұл рәсім еркін құқықтарды басқару және яғни мұрагердің өз шешімін жүзеге асыру құқығын растайды. Бас тарту нәтижесінде оның мұра үлесі басқа мұрагерлерге таралады немесе заңнамаға сәйкес келесі кезектегі мұрагерлерге өтеді. Мұрадан бас тарту қайтымсыз болып саналады және тек сот шешімі арқылы ерекше жағдайларда ғана қайта қаралуы мүмкін. Бұл механизм мұрагерлік қатынастардың адал және тұрақты болуын қамтамасыз етеді.

14. Қазақстанда мұрагерлік бойынша 2022 жылғы статистика

2022 жылы Қазақстанда мұрагерлік істерде үлкен қалаларда өсиетпен мұрагерлік істері жиірек кездессе, ауылдық аудандарда заң бойынша мұра бөлінісі басым болды. Бұл себептердің бірі – қаладағы азаматтардың құқықтық сауаттылығы және нотариустық қызметтерге қолжетімділігі жоғары. Сонымен қатар, заң бойынша мұрагерлік доминанта болуы отбасының құрылымы мен дәстүрлеріне тікелей байланысты екенін көрсетеді. Бұл заңның қоғамдағы орны мен оның тарихи даму жолын жақсы сипаттайды.

15. Өсиет бойынша мұрагерлікті қабылдау рәсімі

Өсиетте көрсетілген мұрагер нотариусқа 6 ай ішінде өтініш жасап, қажетті құжаттарды ұсынуы тиіс. Өтініш берілмеген жағдайда, оның мұрагерлік құқығы автоматты түрде жойылады және мұра басқа мұрагерлерге беріледі. Кейбір ерекше жағдайларда, мысалы, табиғи апат немесе ауыр сырқаттық себептерімен өтініш беру мерзімі сот шешімімен ұзартылуы мүмкін. Мұндай рәсімдердің заңдық талабы мұрагердің құқықтарын қорғауға кепілдік береді және құқықтық даулардың алдын алады.

16. Ерекше субъектілер: ұйымдар мен шетел азаматтарының мұрагерлігі

Мұрагерлік мәселелерінде ерекше субъектілер маңызды орын алады, соның ішінде ұйымдар мен шетел азаматтары туралы айта кету керек. Ұйымдардың мұрагерлік құқықтары олардың құқықтық мәртебесіне және тіркелген елдің заңдарына сәйкес реттеледі. Бір жағынан, ұйымдардың мұрасы заңды тұлғалардың тұрақтылығын қамтамасыз етеді және экономикалық дамуға негіз болады. Екінші жағынан, шетел азаматтарының мұрагерлік құқықтары халықаралық құқық нормаларымен және екіжақты келісімдермен үйлестіріледі. Бұл елдің мүлкіндегі құқықтардың теңдігін сақтап, шетелдік инвесторлар мен азаматтарға әділ қатынас қамтамасыз етеді. Бұл салада құқықтық айырмашылықтар мен халықаралық тәжірибелердің үйлесімі маңыздылығын арттырады. Сол себепті, Қазақстан мұрагерлік құқықтық жүйесіне ерекше субъектілердің құқықтарын толығырақ еніп, заңнаманы сәйкестендіру жұмыстарын жүргізуде.

17. Мұрагерлік даулары және сот практикасы

Мұрагерлік даулары көбінесе отбасылық қатынастар мен мүліктік құқықтарды реттеу барысында туындайды. Мысалы, бір отбасының ішінде мұраға қатысты түсініспеушіліктер кейде бірнеше жылға созылған сот процестеріне әкеліп соғады. Мұндай даулардың шешімі сот тәжірибесінде күрделі құқықтық нормаларды дұрыс қолданудың маңыздылығын көрсетеді. Өз кезегінде, соттар алдын ала нақты заң процестерін және халықтың мүддесін есепке ала отырып шешім қабылдайды. Сонымен қатар, жас отбасылар мен кәмелетке толмаған балалардың құқықтарын қорғау сот талқылауларының негізгі бөлігін құрайды. Бұл тәжірибе мұрагерлік құқықтың дамуына және әділ сот шешімдерінің қалыптасуына жол ашады.

18. Кәмелетке толмаған балалардың құқықтық мәртебесі

Кәмелетке толмағандардың мұрагерлік заңындағы құқықтары ерекше қорғалған. Олардың міндетті үлеске иелік етуі заң бойынша қамтамасыз етілген, бұл олардың әлеуметтік қауіпсіздігі мен құқықтық қорғанысын нығайтады. Мұндай міндетті үлесті өсиетте шектеуге тырысқан жағдайлар да заң жүзінде қаралып, балалардың үлесі сақталады. Осы әділеттілік қағидаты балалардың қорғалуының негізі болып табылады. Құқықтық жүйеде бұл ереже баланың мүддесін барлық жағдайда алдыңғы орында ұстауды көздейді. Нәтижесінде, балалардың құқықтары мен әлеуметтік жағдайлары нығаяды, бұл қоғамда әділдік пен тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

19. Мұрагерліктің халықаралық және азаматтық аспектілері

Қазақстанның заң жүйесінде мұрагерліктің халықаралық аспектілері ерекше маңызға ие. Халықаралық құқық нормалары Қазақстаннан тыс жерде орналасқан мүлікке мұрагерлік құқықтарын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Бұл халықаралық келісімдер мен практикаға сәйкес реттеледі, соның ішінде Ресей Федерациясы мен Германия сияқты мемлекеттермен жасалған екіжақты келісімдер ерекшеленеді. Соған сәйкес, шетел азаматтарының Қазақстандағы мүлікке иелік ету тәртібі де заңды негізде реттеледі. Мұндай үйлесімділік халықаралық қарым-қатынастарды нығайтып, құқықтық сенімділікті арттырады. Бұл бағыттағы қарама-қайшылықтардың алдын алу және келешекте толыққанды құқықтық интеграцияға жол ашу үшін маңызды.

20. Мұрагерліктің құқықтық және әлеуметтік мәні. Қорытындылар

Мұрагерлік институты отбасылық сабақтастықты сақтап, мүлік құқықтарын тұрақтандыру арқылы қоғамдағы әділдік пен тұрақтылықты қалыптастырады. Бұл құбылыс заңның өмірлік маңыздылығын арттырып, құқықтық мәдениетті дамытуға үлкен үлес қосады. Сонымен қатар, мұрагерлік жүйесі әлеуметтік қауіпсіздік пен құқықтық тәртіптің негізі болып табылады, себебі ол әр адамның құқықтарының қорғалуын қамтамасыз етеді. Қазіргі Қазақстанның даму кезеңінде мұрагерлік институты елдің құқықтық кеңістігін жетілдіріп, азаматтық қоғамның қалыптасуына ықпал етеді. Осылайша, мұрагерлік тек құқықтық механизм ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік әділеттіліктің алғы шарты болып табылады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі. — Нұр-Сұлтан, 2023.

Жұмабекова К.Т. "Азаматтық құқық: Жалпы бөлім". — Алматы: Әділет, 2020.

Әділбеков А.Б. "Мұрагерлік құқығы теориясы және практикасы". — Нұр-Сұлтан: Қазақ гуманитарлық заң университеті, 2022.

Нұрғалиева Г.С. "Заң негіздері және мұрагерлік құқық". — Алматы: ҚазҰУ баспасы, 2021.

Степанов И. В. Общая теория наследственного права.– М.: Юристъ, 2019.

Кузнецова Е.А. Международное наследственное право. – СПб.: Юридический центр Пресс, 2021.

Смирнова Т.Ю. Правовое положение несовершеннолетних в наследственном праве России и Казахстана // Журнал российского права, 2020, №3.

Мұхаметжанова, Г.Қ. Қазақстанның азаматтық құқық жүйесіндегі мұрагерлік институты // Заң және қоғам, 2022, №1.