Текст выступления:

Сәндік-қолданбалы өнер. Қазақ кілемдері
1. Сәндік-қолданбалы өнер және қазақ кілемдері: негізгі тақырыптар

Қазақ халқының сәндік-қолданбалы өнерінің ішінде кілем өнерінің орны ерекше. Кілем — бұл тек сәндік бұйым ғана емес, сонымен бірге қазақтың тұрмыстық мәдениетінің айнасы, ұлттық тарих пен салт-дәстүрдің тасымалдаушысы. Бүгін біз қазақ кілемдерінің бай рухани, этнографиялық және көркемдік мәнін тереңінен талқылаймыз.

2. Сәндік-қолданбалы өнер және қазақ халқының тарихы

Сәндік-қолданбалы өнер мыңдаған жылдар бойы қазақ даласында дамып, жетілді. Бұл өнер мал шаруашылығымен біте қайнасқан, себебі киіз үй, кілем, қолөнер бұйымдары қазақтың көшпелі мәдениетінің ажырамас бөлігі болды. Кілемдер ұлттық кейіпте, түс пен өрнек арқылы халқымыздың өмір сүру мәні мен рухын айқындап берді.

3. Сәндік-қолданбалы өнердің негізгі бұйымдары

Қазақ сәндік-қолданбалы өнерінің маңызды элементтеріне кілем, киіз үй элементтері, бұйымдар мен өрнек салынған тұрмыстық заттар жатады. Мәселен, қазақ кілемдері көне заманнан бері ауыл мен шаңырақ сәнін аша отырып, халқымыздың дүниетанымын символдық тілмен жеткізеді. Бұл бұйымдар ұрпақтан ұрпаққа өтіп, мәдени мұра болып келеді.

4. Қазақ халқының кілемге қатысты дәстүрлері

Кілем қазақтың киіз үйінен бастап, отбасы құрылысына дейін сән-құндылықтың бөлігі саналады. Ол күнделікті өмірде және маңызды мерекелерде ерекше мәнге ие. Мысалы, жаңа өмірге қадам басқан балаға кілем сыйлау – құрмет пен батаның белгісі. Кілем арқылы қазақ халқы өздерінің қонақжайлылығы мен ілтипатын білдіреді.

5. Кілем тоқу өнерінің ерекшеліктері

Қазақ кілемдерін көбінесе қой мен ешкі жүнінен қолмен тоқиды, кейде жібек жіптер пайдаланылады. Әр аймақтың өзіндік өрнегі мен түс палитрасы бар, бұл өңірлердің мәдени ерекшелігін көрсетеді. Бұл өнер шыдамдылық пен дәлдік талап етеді, өйткені әр кілемде өзінің тарихы мен мағнасы жатыр, олар ұрпақтан-ұрпаққа жалғасады.

6. Қазақ кілемдерінің негізгі түрлері

Қазақ өнерінде тұскиіз, түкті кілем, тақыр кілем және алаша сияқты түрлі кілем түрлері бар. Әрқайсысының өз ерекшелігі, мақсаты мен көркемдік мәні бар. Мысалы, тұскиіз – қабырғаға іліп, үйді сәндеу үшін; түкті кілем – жылы әрі жұмсақ; ал тақыр кілем жазда салқын, қыста жылы ұстайды.

7. Тұскиіз – қазақ үйінің сәні

Тұскиіз кілемі айрықша түсті және мол өрнектермен безендірілген, ол қазақ үйінің сәнін ашып, қабырғаға ілініп, салтанатты құрмет нышаны ретінде қызмет етеді. Мерекелік жағдайларда тұскиіз ерекше маңызға ие, ол қонақтардың назарын аударатын ұлттық көркемдік үлгі болып табылады.

8. Түкті кілемнің ерекшеліктері

Түкті кілем беті өте жұмсақ әрі қалың, ол үйге жылы әрі жайлы көңіл күй береді. Әр түрлі түсті жіптер өрнектерді сәндеп, дәстүрлі ұлттық мәнерді көрсетеді. Мұндай кілем кешкі асхана мен қонақ бөлмелердің сәні саналады және ұзақ уақыт бойы қызмет етеді.

9. Тақыр кілем

Тақыр кілемнің беті тегіс және түгі жоқ, бұл оның өрнектерін анық әрі айқын көрсетеді. Оның жеңілдігі мен тегістігі оны төсеніш ретінде ыңғайлы етеді. Қысқа тілдік еткізушілігі арқасында жазда салқын, қыста жылы болып, қазақ отбасыларының тұрмысында айрықша қолданылады.

10. Алаша мен сырмақ: үйдің жылылығын сақтайтын кілемдер

Алаша мен сырмақ — қалың және жылытушы қасиеті жоғары кілемдер. Олар қазақтың көшпелі өмірінде үйдің ішін жылытып, сонымен бірге сәнді әрі көркемдік рөл атқарған. Әрқайсысы өз аймағының ерекшеліктерін, өрнектерін және түстерін сақтап, мәдени мұра ретінде бағаланады.

11. Кілемдегі ою-өрнектер мағынасы

Қазақ кілемдерінің ою-өрнектері — қошқар мүйізі, құстар, гүлдер сынды табиғаттан алынған символдар. Әрбір өрнек адамның жүрегі, отбасы және табиғатпен байланысын білдіреді. Бұл өрнектер халық дүниетанымының, сенімінің көрінісі болып табылады, олар арқылы әр кілем өзіндік тарихын жеткізеді.

12. Табиғи бояулар: жүн мен түстер

Кілем тоқуда қолданылатын жүн көбінесе қой мен түйеден алынған, ол мықтылығы мен жылуы үшін бағаланады. Жүннің боялуында өсімдік түстері пайдаланылады: қызыл, көк, жасыл және сары сияқтылар табиғи көздерден — гүлдер мен бұтаулардан алынады, бұл дәстүрлі кілемдердің табиғилығын, сұлулығын арттырады.

13. Кілем тоқудың құралдары мен әдістері

Қолөнершілер арнайы станок, айыр, сызғыш секілді құралдарды пайдалана отырып, өрнектерді дәл және сапалы тоқиды. Жіптерді түрлі тығыздықта тоқу көмегімен ерекше текстура мен көркемдік элементтер жасалады. Әр өңірдің тоқу техникасы өзіндік ерекшелігімен танымал.

14. Кілем тоқу жайлы қызықты деректер

Кілем тоқу бірнеше аптадан айларға созылатын күрделі процесс. Әр сегізінші жіп ерекше өрнекпен белгіленеді, бұл шеберлік пен ерекше мағынаның белгісі. Кейбір қазақ кілемдері ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енген, бұл олардың ұлттық және жаһандық маңызын көрсетеді.

15. Кілемнің күнделікті өмірдегі қызметі

Кілем үйді жылытып, сән мен тазалық береді, жанға жайлылық сыйлайды. Ол отбасылық өмірде маңызды рөл атқарады: дастарқан астында пайдаланудан бөлек, қыз жасауында киімдей бөлініп, балаларға ойнау орны болады. Осылайша, кілем қазақ отбасының ұмытылмас дәстүрін сақтап қалған.

16. Кілем сыйлау мен қадірлеу дәстүрі

Қазақ халқы үшін кілем тек сәндік бұйым ғана емес, ол — ұрпақтан ұрпаққа берілетін киелі мұра. Ата-бабаларымыз кілемді сыйлау мен қадірлеу арқылы салт-дәстүрін жаңғыртып, әр ою-өрнекте терең философия мен тарихи мән жатыр еді. Мысалы, кезінде жас нәрестеге алғашта ерекше өрнекті кілем сыйлап, оның өмірлік белестерін бағындыруға ниет білдірген. Бұл дәстүр қазақ қоғамындағы кілемнің тек сән емес, рухани құндылық екенін айқындайды. Сондай-ақ, қонақ келсе, оған сыйлаған кілем — құрмет пен мейірімділіктің белгісі болатын. Бұл ұлттық өнердің қадірін ұғынудың бір жарқын мысалы.

17. Қазіргі заманғы кілем тоқу дамуы

Қазақ кілем тоқу өнері бүгінгі күнге дейін сақталып қана қоймай, ол белсенді түрде жаңа шығармашылық деңгейге көтеріліп келеді. Шеберлер дәстүрлі өрнектер мен әдістерді бүгінгі заманға лайықталдыруда, оларға жаңа элементтерді қосып, өнерді жаңғыртуда. Мысалы, түстердің жарқын болуы және ерекше стильдер қазіргі кілемдерге айрықша сипат береді. Сонымен қатар, бұл өнер түрі шетел нарықтарын бағындырып, ұлттық мәдениетті кеңінен танытуға мүмкіндік тудырып отыр. Жаңа дизайндар мен стильдердің пайда болуы саланың жаһандық танымалдығын арттырып, қазақ кілемін әлемге танытады.

18. Мұражайлар мен көрмелерде қазақ кілемдері

Ұлттық мұражайлардағы киелі кілемдер Қазақстанның ең ірі ұлттық мұражайларында көрнекті қазақ кілемдері сақталады, олардың тарихи және мәдени маңызы ерекше. Мұражайларда жиі ұйымдастырылатын көрмелер арқылы халық бұл өнер нышандарымен танысып, ұлттық мұраның қадірін арттырады.

Атақты шеберлердің қолтаңбалары Кейбір экспонаттар танымал қазақ кілем шеберлерінің қолынан шыққан туындылар болып табылады. Бұл туындылар ұлттық өнердің ең жоғары деңгейін көрсетіп, ерекше құндылыққа ие. Олар көрерменге қазақ халқының шеберлігі мен шығармашылығын паш етеді.

19. Қазақ кілемдері әлем мойындаған өнер туындысы

Біріншіден, қазақ кілемдері халықаралық көрмелерде жиі таныстырылып, олар бай мәдениетіміздің ажырамас бөлігі ретінде бағаланады. Әлемнің түрлі бұрыштарындағы өнер галереялары мен жәрмеңкелерде қазақ кілемдері құрметпен орын алады, бұл біздің ұлттық өнеріміздің әлемдік сахнадағы абыройын білдіреді.

Екіншіден, бұл өнер туындылары тек көркемдік ғана емес, сондай-ақ ұлттық рух пен мәдениеттің байлығын көрсетеді. Олардың әлемдік деңгейдегі марапаттарға ие болуы – қазақ кілемінің ерекше дара жолы мен маңызын дәлелдейді.

20. Қазақ кілемі – ұлттық рухтың жарқын белгісі

Қазақ кілемі – көшпенді халықтың ғасырлар бойы сақтап келген рухани мұрасын бейнелейді. Әр ою-өрнек өзінің мағыналық тереңдігімен ерекшеленеді, бұл өнер арқылы ұрпақтар сабақтастығы мен халықтың бірлігін сезінеміз. Кілем – тек тұрмыстық зат емес, ол халықтың тарихы мен болмысын, рухы мен мәдениетін білдіретін ерекше символ.

Дереккөздер

Абдрахманов, Б. Ж., Қазақстанның нақыштарымен кілемдері. Алматы: Өнер, 2017.

Байбеков, М. К., Қазақ кілем өнері тарихы. Астана: Рухани жаңғыру, 2019.

Жұмағали, Н. Кілем тоқу мәдениеті. Алматы: Қолөнер, 2020.

Қазақ ұлттық энциклопедиясы. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014.

ЮНЕСКО материалдық емес мәдени мұралар тізімі. Париж: ЮНЕСКО, 2022.

Әбдірахманов А.Қ. Қазақтың қолөнер өнері тарихы: монография. – Алматы: Қазақ университеті, 2015.

Сәрсенова Г.Б. Кілем тоқудың мәдени мұрасы. – Астана: Ұлттық мұражай, 2018.

Құрманғалиева Д.Ш. Қазақ ою-өрнектері және олардың мағынасы. – Шымкент: Өнер баспасы, 2020.

Айдарбекова К.Т. Қазақстандағы ұлттық қолданбалы өнер дамуы. – Алматы: Мәдениет институты, 2017.