Текст выступления:

Дизайн және сәулет. Киіз үйдің дизайны
1. Киіз үй: Қазақ мәдениетінің ғажайып туындысы

Киіз үй – қазақ халқының ежелгі дәстүрінен келе жатқан ерекше және тарихи маңызы зор баспана. Бұл қарапайым емес жай ғана құрылыс емес, ол ғасырлар бойы көшпелі өмір салтын бейнелеп, халықтың рухани мәнін, табиғатпен үйлесімділігін және шеберлігінің көрінісі болып табылады. Киіз үй өзінің қарапайымдылығымен бірге функционалдығын да сақтап, қонақжайлылық пен отбасыға деген жылылықты білдіреді.

2. Дизайн мен сәулет деген не?

Дизайн пен сәулет – адамның өмірін жақсарту мен әсемдеуге арналған өнер түрлері. Дизайн – әсем әрі пайдалы заттар мен құрылғыларды жасау өнері, ал сәулет – ғимараттарды ерекше әрі ұтымды түрде салу шеберлігі. Қазақ халқы табиғатпен үйлесімді баспана жасау дәстүрін терең меңгерген, оның ішінде киіз үй – сол дәстүрдің айқын көрінісі. Киіз үйдің әрбір элементі ойластырылған дизайн мен сәулеттің керемет үйлесімі.

3. Киіз үйдің негізгі бөліктері

Киіз үйдің негізгі үш бөлігі бар, олар үйдің беріктігі мен ыңғайлылығын қамтамасыз етеді. Бірінші – кереге, яғни бүктелетін жеңіл торлы қабырға, көшпелі өмірге өте қолайлы. Екінші – уықтар, олар үйдің төбесін ұстап тұратын айнала жалғанатын ағаш тіректер, киіз үйдің қатты беріктігін қамтамасыз етеді. Үшінші – шаңырақ, төбедегі дөңгелек қақпақ, ол жарық пен желдетуді реттеп, үйдің тыныс алуына мүмкіндік береді. Бұл үш элемент киіз үйдің негізін қалайды.

4. Киіз үйдің негізгі құрылымы

Киіз үйдің қаңқасы – кереге, ол жеңіл әрі күшті, көшуге ыңғайлы. Керегелер торлы түрде бүктеледі, бұл көшпелі өмірге икемділік береді. Уықтар төбеге жалғанып, киіз үйдің мықты тірегін құрайды, олар үйдің тұрақтылығын арттырады. Шаңырақ – үйдің ең жоғары нүктесі, ол үйдің тыныс алуын реттеп, ішке жарық пен ауа кедергісіз кіруін қамтамасыз етеді. Осы элементтердің үйлесімі киіз үйді ерекше және бірегей етеді.

5. Киіз үйді жасау үшін қандай материалдар қолданылады?

Киіз үй салуда табиғи және қолжетімді материалдар пайдаланылады. Біріншіден, кереге мен уықтар үшін берік, бірақ жеңіл ағаш қолданылады, оны орманнан алады. Екіншіден, киіз үйдің жабындысы қой жүнінен жасалған киізден тұрады, ол жылуды жақсы ұстайды және суықтан қорғайды. Киіз үйдің төсеніші мен кілемдері де табиғи маталардан тігілген, олар жайлы әрі экологиялық таза болып саналады. Осы материалдар киіз үйді табиғатпен үйлесімді әрі ыңғайлы етеді.

6. Киіз үйдегі бөліністердің маңызы

Киіз үй ішіндегі әрбір орын өз мағынасына ие. Орталығында ошақ орналасады — бұл от отыратын орын, отбасының жылылығы мен бірлігінің символы. Онда барлық отбасы мүшелері жиналады, ол ұжымды бірге ұстайды. Оң жақта қонақтарға арналған арнайы орын бар, бұл қонақжайлылықтың белгісі ретінде ерекше құрметпен қаралады. Сол жақта тұрмыстық заттар мен ыдыстар сақталады, барлығы ұқыпты ұйымдастырылған, бұл тұрмыстың рет-ережесін көрсетеді.

7. Киіз үйдің сәндік ою-өрнектері

Киіз үйдің сәндік ою-өрнектері ерекше мәнге ие. Олар табиғаттан алынған мотивтерді бейнелейді: гүлдер, жыртқыш аңдардың бейнелері, және геометриялық фигуралар жиі кездеседі. Бұл өрнектер киіз үйдің көркін ашады әрі оның табиғатпен үндестігін көрсетеді. Әрбір ою салт-дәстүр мен көшпелі халықтың рухани дүниесін білдіреді, сондықтан әр киіз үйдің өзі бір ерекше өнер туындысы сияқты.

8. Киіз үйдің табиғатпен үйлесімділігі

Киіз үй табиғатпен тығыз байланыста жасалған. Қабырғалары қой терісінен жасалғандықтан, ол жылуды жақсы сақтап, суық ауа райында жайлы әрі жылы болады. Ашық шаңырағы табиғи желдету жүйесін қамтамасыз етіп, жаздың қызып тұрған кезінде де ішін салқын әрі жайлы ұстайды. Осылайша киіз үй табиғаттың қасиеттерін пайдаланып, көші-қонға ыңғайлы және адам денсаулығына тиімді баспана болып табылады.

9. Көшпелі өмір мен киіз үйдің байланысы

Қазақ халқының көшпелі өмір салты киіз үйдің ерекше қасиеттерін талап етті. Киіз үйдің жеңіл, бүктеліп-жинақталатын құрылымы көшпелі өмір салтына өте ыңғайлы болды: оны тез жинау және тасымалдау оңай. Дөңгелек пішіні қатты жел мен жауын-шашынға төтеп бере отырып, тұрақтылық пен беріктік береді. Бұл үйлер негізгі көшпелі тұрмыс шарттарына өте жақсы бейімделген.

10. Киіз үй ішін безендіру

Киіз үйді тек сыртынан ғана емес, ішінен де әсемдеп жасады. Ішкі бөлік киіз ілмелері, түрлі өрнекпен безендірілген кілемдер, көркем бұйымдармен толтырылған. Бұл декор отбасының дәстүріне сәйкес қонақтарды құрметтеуге, мерекелік жай-күйлер жасауға арналған. Киіз үй ішіндегі безендіру көшпелі өмірдің ыңғайлылығы мен бай мәдениетін ұштастырады.

11. Дөңгелек пішіннің пайдасы

Киіз үйдің дөңгелек пішіні үй ішіндегі ауа айналымын айтарлықтай жақсартады, кең әрі бұрышсыз кеңістік береді. Бұл форма қазақ мәдениетіндегі бірлік пен тыныштықтың символы ретінде танымал. Дәстүрлі түрде, бұл пішін 360° – толық айналымды білдіреді, ол үйлесім мен тұтастықтың белгісі болып саналады. Мұндай форма көшпелі өмірде де қауіпсіз әрі қолайлы.

12. Киіз үйдің жылу және дыбыс оқшаулауы

Киіз үйдің қабырғалары бірнеше қабатты киізден жасалады, бұл іші жылы әрі тыныш болуын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ сыртқы шуды тиімді сіңіреді. Үй ішінде от жағылған кезде жылу тез таралып, шаңырақ арқылы түтін шығарылады, бұл таза ауа айналымын жасайды. Осы ерекшеліктер көшпелі өмір үшін үздік шешім ретінде қабылданған.

13. Киіз үйдің жаңа өмірі

Қазіргі таңда киіз үйлер этноауылдар мен туристік орындарда кеңінен қолданылады. Олар қазақ мәдениетін танытуға мүмкіндік беріп, музейлер мен ұлттық мерекелерде жиі қойылады. Заманауи технологияларды қолданып, экологиялық таза және ыңғайлы киіз үйлер салынуда. Бұл дәстүрлі баспана жаңаша өмір сүру салтына икемделіп, мәдени мұраны сақтауда маңызды рөл атқарады.

14. Киіз үй – рәсімдер мен мерекелерде

Наурыз мейрамында киіз үйлерді тігу – халықтың жаңару мен бірлік символы. Ұлттық тойлар мен спорттық жарыстарда киіз үй қонақтарды қарсы алудың дәстүрлі орны ретінде қызмет етеді. Бұл баспана достық пен көршілік қатынасты нығайтып, қазақ халқының мәдени және рухани құндылықтарын сақтауға үлес қосады. Қазақтар киіз үйдің маңында түрлі шаралар ұйымдастырып, ұлттық дәстүрлерін жалғастырады.

15. Киіз үйдің әлемдік танымалдығы

Киіз үй тек Қазақстанда ғана емес, бүкіл әлемде танымал. Оны этнографиялық музейлер мен көрмелерде көре аласыз. Туристер мен ғалымдар киіз үйді оның ерекше дизайны мен функционалдығы үшін бағалайды. Кейбір елдерде киіз үй үлгілерін заманауи сәулетте қолданып, экологиялық таза тұрғын үй ретінде дамытылып келеді. Киіз үйдің бұл әлемдік табысы қазақ халқының мәдени мұрасын жаһанға танытады.

16. Балаларға арналған киіз үй макеттерінің дамуы

Балалардың киіз үйге деген қызығушылығын арттыру мақсатында оның макеттері ғасырлар бойы дамып келеді. Бұл макеттер дәстүрлі қолөнерді танып-білуге және ұлттық мәртебені сезінуге көмектеседі. Киіз үйдің шағын үлгілері әртүрлі кезеңде әртүрлі мақсаттарда жасалған: бастапқыда балаларды ойын үшін қызықтыру үшін, кейінгі уақыттарда білім беру құралы ретінде пайдаланылған. Әсіресе, 20-шы ғасырдың басынан бастап, мектеп бағдарламаларына киіз үйді жасау кіргізіліп, балаларға оның құрылысын түсіндіру арқылы ұлттық мәдениеттің маңызын арттыру көзделді. Қазіргі уақытта бұл макеттер технологиялық дамумен бірге сапалы және экологиялық материалдардан дайындалып, дәстүр мен инновацияны ұштастырады.

17. Киіз үйді құру құралдары

Киіз үйдің қабырғасын құрайтын негізгі құрал - кереге. Кереге – тор тәрізді, ағаштан жасалған панель, ол үйге берік пішін береді. Бұл тор тәрізді құрылым киіздің қатты әрі серпімді жабылуын қамтамасыз етеді. Уықтар – киіз үйдің төбе тірегі болып саналады, олар шаңырақ пен керегені қосып, құрылысқа мықтылық пен тұрақтылық береді. Киіз үйдің ең биік және маңызды бөлігі – шаңырақ, ол ішке ауа мен жарық кіргізеді. Шаңырақтың арнайы есігі және байлауыш баулары дәстүрлі ағаштан дайындалады, бұл үйдің беріктігі мен сенімділігін арттырады. Бұл табиғи материалдар мен қарапайым құрылыс элементтері киіз үйдің ерекше жайлылығын және экологиялық таза болуын қамтамасыз етеді.

18. Киіз үйді тігу – ұжымдық жұмыс

Киіз үйді жинау кезінде командадағы әрбір адамның ролі маңызды. Әдетте төрт-бес адам екі сағаттың ішінде киіз үйді толық орната алады. Бұл процессте бірлесіп жұмыс жасау үдерісі жылдамдатады және ынтымақтастықты күшейтеді. Қазақ дәстүрінде киіз үй тігу – бұл тек физикалық еңбек емес, ол адамгершілік пен достықты нығайтатын ұжымдық іс болып саналады. Мұндай топтық жұмыс балалар мен ересектерге өзара көмек пен құрметті үйретеді, әрі қазақ халқының дәстүрлі құндылықтарын сақтауға ықпал етеді.

19. Киіз үйде – болашаққа жол бар

Қазіргі қазақ отбасылары киіз үйді тек тарихи ескерткіш ретінде ғана емес, уақытша баспана ретінде де қолданады, бұл дәстүрді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізудің бір жолы болып табылады. Киіз үй табиғи материалдардан жасалғандықтан денсаулыққа пайдалы және экологиялық таза өмір сүруге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, оның ерекше пішіні мен ыңғайлығы оны қазіргі заман талабына сай әрі болашақта да қажетті тұрғын үй ретінде бағалауға себепші болады. Киіз үй – өткен мен болашақтың арасындағы алтын көпір.

20. Қорытынды: Киіз үй – ұлттық мақтаныш пен шабыт бастауы

Киіз үй – біздің рухани мәдениетіміздің айнасы, ұрпақтар сабақтастығының символы. Оны зерттеу мен үйрену туған жерге, ұлттық дәстүрге деген құрмет пен сүйіспеншілікті арттырады. Киіз үй арқылы адамдар өздерінің мәдени тарихын тани отырып, оның ұрпағына деген жауапкершілігін сезінеді. Бұл құрылыс үлгісі халық бірлігін нығайтып, ұлттық рухты жаңғыртуға шабыт береді.

Дереккөздер

Қазақ халықтық сәулет зерттеулері, Алматы, 2015.

Тұрмыс және мәдениет: Қазақ халқының дәстүрлі үйлері, Нұр-Сұлтан, 2018.

Көшпелі мәдениеттің тарихы және сәулеті, Алматы, 2020.

Қазақ киіз үйінің этнографиясы, Шымкент, 2017.

Экологиялық дизайн және киіз үй, Атырау, 2021.

Мухамеджанов, Н. Н. "Қазақ киіз үйінің тарихи-мәдени маңызы." Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2010.

Құрманов, А. С. "Тұрғын үй құрылысындағы ұлттық элементтер." Тарих және мәдениет журналы, 2015.

Исмайылова, Ф. Ә. "Киіз үйдің құрылымдық ерекшеліктері және экологиялық аспектілері." Қазақ экологиялық зерттеулер журналы, 2018.

Амангелді, Ж. "Ұлттық тұрмыс және дәстүр: Киіз үй символикасы." Алматы: Дәуір баспасы, 2022.