Текст выступления:

Мүсін. Жағымды және жағымсыз кейіпкер
1. Мүсін: жағымды және жағымсыз кейіпкерлердің әлемі

Мүсін өнері түрлі кейіпкерлерді өмірге әкеледі. Олар біздің көз алдымызда қалай пайда болады, қандай түстермен боялып, қандай сезімдерді оятады? Мүсін — статикалығымен бірге өмірдің әртүрлі бейнелерін жеткізудің таңғажайып құралы. Осы арқылы біз жақсы мен жаман, батырлық пен зұлымдық арасындағы айырмашылықтарды көре аламыз.

2. Мүсін өнерінің негіздері

Мүсін — бұл үш өлшемді өнер, ол саз, ағаш және тастан жасалады. Адамдардың, жан-жануарлардың, кейде фантастикалық кейіпкерлердің бейнелерін ұштастырады. Ежелгі адамзат тарихында-ақ мүсін өнері зор мәнге ие болды: үңгірлердің қабырғаларынан табылған алғашқы мүсіндер мыңдаған жылдар бойы жойылмай сақталып келеді. Бұл өнер әр дәуір мен мәдениетте өзінше дамыды.

3. Мүсіннің шығу тарихы туралы қызықты деректер

Мүсін өнері тарихта ежелгі дәуірлерден басталады. Мысалы, Еуропада табылған Венера мүсіндері әйелдің сұлулығы мен ана табиғатының символы болды. Одан тыс, Ежелгі Египетте мүсіндерден патшалар мен құдайлар бейнеленді. Қола дәуірінде адамдар батырларды, аңдарды жаппай мүсіндеуге көшті, бұл олардың өмір салты мен дүниетанымын айқындады. Осылайша мүсін — тарихтың айнасы іспетті.

4. Мүсіннің мәні мен қажеттілігі

Мүсіндер бізге өткеннің сырын айтады, кейіпкерлердің батырлығын еске салады. Олар халықтың құндылықтарын насихаттауда, мәдени мұраны сақтауда маңызды рөл атқарады. Қоғамда достық пен батырлық сияқты жоғары идеяларды мүсіндер арқылы жеткізу адамдарды біріктіреді және ойға салатын мағлұмат береді. Сондықтан мүсіндер біз үшін – тек әдемі зат емес, сонымен бірге тәрбие құралдарының бірі.

5. Жағымды кейіпкер: анықтамасы мен рөлі

Жағымды кейіпкерлер – бұл әділдік пен мейірімділік символдары, олар балалардың бойында әдептілік пен ізгілікті қалыптастырады. Көптеген ертегілердің басты кейіпкерлері — батыл және сенімді адамдар немесе фантастикалық кейіпкерлер. Олар достық пен адалдықты дәріптейді, сондықтан балалармен бірге өскенде олардың сана-сезімін және жүрегін тәрбиелейді. Бұл кейіпкерлердің мүсіндері біздің қоғамымызда үлгі ретінде тұрады.

6. Жағымсыз кейіпкер дегеніміз не?

Жағымсыз кейіпкерлер, яғни зұлым кейіпкерлер — көбінесе қулық, қатігездік және әділетсіздіктің бейнесі. Олар әдетте оқиғалардың теріс кейіпкерлері ретінде әрекет етеді. Мұндай мүсіндер балаларға қауіп-қатер мен ауыртпашылықты білдіретіндей жасалады. Мысалы, ертегілердегі жаман сиқыршылар немесе айлакер аңдардың суреттері терең мән-мағынамен жасалып, тәрбиелік мәні зор. Олар балаларды жауапты әрі дұрыс шешім қабылдауға үйретеді.

7. Жағымды кейіпкерлердің мүсіндері

Жағымды кейіпкерлердің мүсіндері көбінесе ашық, батыл және ақылды болып бейнеленеді. Олар балаларға жақсылық пен достық идеясын еске салады. Қазақстан мәдениетінде танымал Алдар көсе мен басқа ертегі кейіпкерлерінің мүсіндері әр қаланың көркін ашады. Бұл мүсіндер балалардың қиялын дамытып, ұлттық тарих пен дәстүрді насихаттауға әсер етеді.

8. Жағымсыз кейіпкерлердің мүсіндері

Жағымсыз кейіпкерлердің мүсіндері қатал және қорқынышты болып жасалады. Олар көбінесе балаларға қауіпсіздік пен сақтық туралы ескерту ретінде қызмет етеді. Мысалы, айлакер мысық пен жалмауыз кемпірдің бейнелері әлемге кең танымал. Бұл мүсіндер балаларға жамандыққа қарсы тұруға және дұрыс таңдау жасауға көмектеседі. Олар теріс мінез-құлықтардың зардаптарын түсіндіріп, тәрбиелік маңызға ие.

9. Ертегі әлеміндегі жағымды кейіпкерлер

Ертегілердегі жағымды кейіпкерлер — батырлық пен мейірімділіктің символы. Олар қиындықтарға қарсы тұрып, жанашырлық пен әділдікті насихаттайды. Мысал ретінде, қазақ ертегілеріндегі Ер Төстік пен Алдар көсе өмірлік сабақтар береді. Осы кейіпкерлердің мүсіндері балаларға ұлы идеяларды түсіндіреді, жамандықтан аулақ болуға баулиды әрі достық пен қайырымдылықтың маңызын көрсетеді.

10. Ертегі әлеміндегі жағымсыз кейіпкерлер

Айдаһар мен жалмауыз кемпір — ертегілердегі зұлым кейіпкерлер. Олар тек оқиғаның қарама-қайшылығын көрсету емес, сонымен бірге жамандықтан қалай құтылу керектігі туралы сабақ береді. Бұл кейіпкерлер балаларға батылдық пен әділдікке үйретеді, жаман әрекеттердің салдары қандай болатынын анық көрсетеді. Осылайша, олардың суреттері мен мүсіндері тәрбиелік мақсатта кеңінен қолданылады.

11. Балаларға арналған мүсіндер: ұнамды кейіпкерлер

Балаларға арналған мүсіндердің арасында танымал ертегі кейіпкерлері бар. Олар балаларға ұнауға арналған әрі тәрбиелік мәнге ие. Бұл мүсіндер ертегі әлемінің қызығушылығын арттырып, балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға көмектеседі. Мысалы, Алдар көсе мен Ер Төстіктің мүсіндері балалардың ұлттық мәдениетін түсінуіне кедергі болмай, керісінше қолдау болады.

12. Қазақ ертегілеріндегі кейіпкерлердің мүсіндері

Алдар көсе мен Ер Төстік сияқты халық кейіпкерлерінің мүсіндері балаларға батылдық пен тапқырлықтың үлгісін көрсетеді. Бұл бейнелер ұлттық мәдениетті сақтап, жас ұрпаққа қазақ ертегілерінің маңызын жеткізеді. Сонымен қатар Қожанасырдың мүсіні әзіл мен даналықты, өмірлік тәжірибені білдіреді, бұл балалардың дүниетанымын кеңейтіп, ұлттық құндылықтарды түсінуге септігін тигізеді.

13. Жағымды кейіпкерлердің мүсіндерімен естелік сәттер

Балалар сүйікті кейіпкерлерінің мүсіндерімен бірге суретке түсу арқылы ерекше естеліктер жинайды. Бұл тәжірибе олардың шығармашылық қабілеттерін дамытып, достық сезімін нығайтады. Сонымен қатар, мүсін жанындағы қуанышты сәттер баланың эмоционалды дүниесін байытып, шығармашылыққа ынталандырушылық береді. Мұндай сәттер баланың өмірін толығырақ етеді.

14. Жағымсыз кейіпкерлер арқылы үйрену

Жағымсыз кейіпкерлердің мүсіндері балаларға өмірдік сабақ береді. Олар арқылы балалар зиянды қылықтардың зардабын түсініп, дұрыс таңдау жасауды үйренеді. Мысалы, мысықтың айлакерлігі немесе кемпірдің жалмауыздығы мүсіндердің көмегімен айқын бейнеленеді. Бұл балаларға қатерден сақтануды және жолдан таймауды үйретеді.

15. Мүсін және қиял әлемі

Балалар саз немесе пластилиннен өз қиялындағы кейіпкерлерді жасап, жарату өнерін меңгереді. Бұл процесс олардың шығармашылық ойлауын дамытуға әрі қиялын кеңейтуге ықпал етеді. Сонымен бірге, топ болып мүсін жасаған кезде олар бірге жұмыс істеуді үйренеді, бұл достық пен бірлікті нығайтып, топтық шығармашылықтың құндылығын түсінуге септігін тигізеді. Мұндай тәжірибе балаларға өмір бойы қажет дағдыларды береді.

16. Мүсін жасаудың негізгі кезеңдері

Мүсін жасау өнеріндегі алғашқы қадам – ойды нақтылау мен қағазға эскиз сызу болып табылады. Бұл кезеңде суретші өз идеясының бастапқы бейнесін қағаз бетінде өмірге әкеледі. Кейін қажетті материалдар таңдап алынып, мүсіннің негізгі формасы қалыптастырылады. Мысалы, балша, мәрмәр немесе метал сияқты әртүрлі материалдар қолданылады. Екінші кезеңде құрылысты толық аяқтап, мүсіннің барлық детальдарына мұқият көңіл бөлінеді. Бұл бөлшектер мүсіннің көркемдік мәнін күшейтіп, тазалауды, бояуды және тегістеуді қамтиды. Осындай жұмыстың нәтижесінде мүсін нақтылығын және эстетикалық әсемдігін ашады, оған өз өмірі мен жан дүниесі кіреді.

17. Мүсіншінің құралдары мен материалдары

Мүсін өнерінде қолданылатын құралдар мен материалдардың әртүрлілігі бұл шығармашылықты байытады. Қарапайым құралдардан бастап, мысалы, кескіш пышақтар, кескіш балғалардан бастап, заманауи құралдарға дейін әрбір мүсінші өз жұмысын жеңілдетіп, әсемдікке жетуге мүмкіндік алады. Материалдарды таңдауда өнерпаздар балшық, тас, ағаш, металл, гипс және тіпті балқу металдарды қолданады. Әр материалдың өз ерекшелігі мен қасиеті бар, мысалы, мәрмәр мүсінге салмақтылық пен салтанат береді, ал ағаш жылы және табиғи көрініс ұсынады. Құралдар мен материалдардың үйлесімі - мүсіннің жан-дүниесін ашатын маңызды шарт.

18. Әлемге әйгілі қызықты мүсіндер

Рио-де-Жанейродағы Христос Құтқарушы мүсіні әлемге белгілі және ол 1931 жылы ашылғаннан бері мейірім мен үміт символы ретінде танылды. Бұл алып мүсін Бразилияның рухани мұрасының бір бөлігі ғана емес, сонымен қатар туристердің қызығушылығын тудырып, елдің белгісі ретінде танымал болды. Ал Париждегі Роденнің «Ойшыл» мүсіні адамның азапты әрі терең ойлауын керемет бейнелейді. Бұл еңбек әлемнің түкпір-түкпірінен келген адамдардың рухани байланысын нығайтады және оларды шығармашылық шабытқа бөлейді. Осы екі мүсін – өнердің адамзат санасында қандай терең әсер қалдыра алатынын дәлелдейді.

19. Мүсіндегі достық пен ынтымақ көрінісі

Мүсін өнеріндегі жағымды кейіпкерлер балаларға шынайы достықтың маңыздылығын түсіндіруге көмектеседі. Олар өзара сыйластық пен бірлік сезімін қалыптастыруға шақырылады, бұл әр жас ұрпақтың жүрегінде ізгілік пен мейірімділік жеткізуге септігін тигізеді. Сонымен қатар, мұндай мүсіндер балаларды ортақ ойындар мен мерекелерге белсенді қатысуға ынталандырады. Осылайша, ынтымақтастық пен түсіністік сезімдері дамиды және бірлесе жұмыс істеу дағдылары нығаяды. Мүсін өнері – достық пен ынтымақтың жарқын көрінісі, ол балаларға ғана емес, қоғамның бүкіл мүшелеріне бағалы сабақ береді.

20. Мүсін өнері: балалар тәрбиесі мен қиялының тұғыры

Мүсін өнері балалардың ой-өрісін, қиялын дамытып, жақсы мен жаманды айыру қабілетін қалыптастырады. Осы шығармашылық процесс арқылы олар достық пен әділдік сияқты адамгершілік құндылықтарды меңгереді. Осының нәтижесінде, бала рухани тұрғыдан байып, шығармашылық бағытта өсуге мүмкіншілік табады. Атақты суретші Пабло Пикассо айтқандай: «Өнер - бұл баланың жан дүниесін ашатын ғажайып тіл». Сондықтан мүсін өнері – баланың тәрбиесінде қажетті, маңызды сабақтардың бастауы.

Дереккөздер

Гончаров В.М. История скульптуры. М., Искусство, 1980.

Султанов Ж. Қазақтың дәстүрлі мүсін өнері. Алматы, 2015.

Петрова Н.Н. Детское восприятие и развитие через искусство. СПб, 2017.

Ким Л.В. Мифы и герои в народном искусстве. М., 2011.

Дарьянова А.А. Образование и воспитание на национальных традициях. Казань, 2019.

Галимова, Н.Р. Мүсін өнерінің тарихы және дамуы. Алматы: Өнер Академиясы, 2018.

Иванов, В.А. Замечательные скульптуры мира. Москва: Искусство, 2016.

Сергеева, Е.В. Творческие методики в детском художественном воспитании. Санкт-Петербург: Педагогика, 2019.

Дьяков, А.И. Мастерство лепки: от идеи до воплощения. Новосибирск: Наука, 2020.