Текст выступления:

Дизайн және сәулет. Сандық жасау
1. Дизайн және сәулет: Сандық әлеміне саяхат

Қазақ мәдениетінің сан қилы жәдігерлері арасында сандық ерекше орын алады. Бұл – тек жиһаз ғана емес, ғасырлар бойы атадан балаға жалғасқан өнер туындысы, шеберлік пен дәстүр символы. Сандық – қазақ өнерінің ерекше мұрасы, ол ұлттық рух пен өзіндік стилдің айғағы. Осындай жанды жәдігер арқылы біз өткеннің терең тарихына және ұлттық өнердің ғажайып әлеміне сапар жасаймыз.

2. Сандық — отбасының қазынасы

Сандық – қазақ халқының тұрмысында киім-кешек пен түрлі заттарды сақтағанда пайдаланылған көне жиһаз. Ол отбасы тарихының айнасы, әр ұрпаққа мұра болып өтіп, қазақ үйінің сәнін ерекше бейнелейді. Сандық ауыл өмірінің үйлесімді тұтастығы мен ұлттық дәстүрлердің тірегі ретінде саналады.

3. Сандықтың тарихы туралы қызықты деректер

Сандықтың шығу тарихы ежелгі қазақ қауымдарына байланысты. Бұрынғы уақытта әр үйде сандықта нәзік қолөнер бұйымдары, киім-кешекпен қатар, ерекше мәнге ие отбасылық құндылықтар сақталатын. Ғалымдар зерттеулерінде сандықтың тек қолдан келмейтін айнасы ғана емес, әлеуметтік мәртебе мен отбасының материалдық жағдайын білдіретін элемент болғанын көрсетті. Кейбір сандықтарда әзіліне немесе ерекше сипатына қарағанда өз жолын айқындайтын таңбалар әшекейленген.

4. Сандықтың негізгі қолдану мақсаты

Сандықтың ішкі кеңістігі киім-кешек пен көрпе-төсек сияқты көне дәстүрдегі тұрмыстық заттарды сақтауға арналған. Бұл отбасының маңызды жәдігерлерінің қауіпсіз ұясы ретінде саналады, үй ішіне жылы әрі жайлы атмосфера сыйлайды. Сонымен қатар, зергерлік бұйымдар мен аса құнды заттар да сандықтың ішінде жинақталады. Сол арқылы сандық қазақ үйінің құпиялы әрі қасиетті заты ретінде ерекше орын алып, ұлттық мәдениеттің символына айналды.

5. Сандықтың құрылымы мен ерекшеліктері

Қоршауы мен ішкі бөлігі: Сандықтың рамасы көбінесе қатты ағаштан жасалады, бұл оның беріктігін қамтамасыз етеді. Қақпағы мен түбі қалың тақтайлармен мықтап бекітіледі. Ішіне заттарды оңай орналастыру үшін арнайы бөлімдер жасалады, бұл пайдаланудың ыңғайлылығын арттырады.

Әшекейлері мен биіктігі: Кейбір сандықтардың бүйір бөліктері темір немесе күміспен қапталуы мүмкін, бұл оның сәндік қасиетін күшейтеді. Биіктігі әртүрлі – биік және аласа түрлері кездеседі, олардың әрқайсысы өзінің қызметіне қарай таңдалады.

6. Сандық жасау құралдары мен материалдары

Қазақ шеберлері сандық жасау үшін тек табиғи ағаш түрлерін пайдаланған, мысалы, қайың және бұталар жиі қолданылған. Ағаштарды арнайы құрал–кескіштермен, балталармен өңдеп, ұқыпты оюлар жасаған. Сонымен қатар, темір және күміс секілді металдардан әсем безендіру элементтері қосылған. Мұндай дәстүрлі тәсілдер сандыққа ерекше сән қосып, оның беріктігі мен әсемдігін арттырған.

7. Ою-өрнек – сандықтың ұлттық сәні

Сандықтың бетіне өсімдік және жануарлар мотивтері негізінде өрнектер салынады, әрі бұл өрнектер қазақ халқының ұлттық дәстүрін айқындайды. Қошқармүйіз, гүл тәрізді оюлар отбасының берекесі мен бақытын бейнелейді. Әрбір ою ерекше мағына қаруланып, жақсы тілектер мен отбасының тыныштығын білдіреді. Сонымен қатар, геометриялық пішіндер мен сызықтар жиі қолданылып, композиция жағынан үйлесімділік туғызады.

8. Сандықтың негізгі түрлері

Қазақстанның әр өңірінде сандықтың өзіндік ерекшелігі мен түрлері бар. Мысалы, батыс аймақтарында биік әрі кең сандықтар жиі кездеседі, олар үлкен көлемді киім-кешек пен жабдықты сақтауға тиімді. Ал солтүстік облыстарда — аласа, сәндік өрнегі мол сандықтар басым. Олардың әрқайсысы өңірлік дәстүр мен халықтың тұрмыс-салтын көрсетеді. Қосымша, кейбір сандық түрлерінде кеңістік және құрал-саймандарды ұйымдастыруға арналған ерекше бөлімдер болады.

9. Сандықтың әшекейлеу әдістері

Түсті бояулар мен алтын өрнектер: Қазақ шеберлері сандық бетіне түрлі-түсті бояу жағу арқылы оның көркемдік мәнін арттырады. Алтын түсті өрнектер салу – ұлттық нақыш пен сән-салтанаттың белгісі болып табылады. Бұл әдіс арқылы сандық тек қолданыс құралы ғана емес, өнердің айнасына айналады.

Металл мен моншақтар қолдану: Сандықтарды күміс, мыс және түрлі моншақтармен безендіру де кең таралған. Мұндай әшекейлер бұйымға бірегейлік пен ұқыпты көрініс береді. Бұл тәсілдер халық қолөнерінің даралығын әшкерелейді.

10. Сандықтың қорғаныс қызметі

Сандықтарда құпияларды сақтау үшін құлыптар мен кілттер қолданылады, бұл маңызды заттардың қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Құлыптардың дизайны мен пішіні қазақ өнеріне тән ерекше шеберлікпен орындалады.

Кей сандық түрлерінде жасырын орындар жобаланған, олар құпия заттарды ұрылардан қорғау амалдары ретінде жасалған. Мұндай құрылымдар отбасылық құндылықтарды сақтау мақсатында жасалған ерекше өнер бұйымдары ретінде де бағаланады.

11. Сандықтағы отбасылық қазыналар

Сандықта сақталатын заттар отбасының тарихы мен өмір салтын бейнелейді. Бұл жерде нәзік қолөнер бұйымдары, алтын және күміс әшекейлер, киім тігудегі ұлттық нақыштар сақталады. Әр зат – маңызды оқиғаның куәсі, ата-баба қолынан келген асыл мұра. Сандықтағы бұйымдар отбасы бірлігінің, ұлттық құндылықтардың символы ретінде бағаланады.

12. Шеберлер мен атақты сандықтар

Қабылан Есенов пен Нұрмағанбет Сатқанов – қазақ қолөнерінің шеберлері, олардың туындылары ұлттық дәстүрдің асқақ көрінісі. Бұл шеберлердің жасаған сандықтары ұлттық стиль мен нақышты шебер үйлесімділікпен көрсетеді.

Олардың туындылары Алматы мен Астана қаласындағы мұражайларда сақталып, қазақ мәдениетінің байлығын танытуда. Бұл сандықтар әрбір бөлек тарих айтып, өнердің ең таңдаулы үлгісі болып саналады.

13. Сандықтың қазіргі өмірде қолданылуы

Сәндік бұйым ретінде: Қазіргі уақыттағы сандықтар интерьерге ерекше сән-дизайн береді, бұл ұлттық мәдениетті қазіргі тұрмыста жаңғыртуға мүмкіндік береді. Олар ұлттық рухты үйлерге әкелетін архитектуралық элементке айналды.

Жаңа үлгілер мен технологиялар: Заманауи дизайнерлер дәстүрді сақтай отырып, жаңа материалдар мен шығармашылық тәсілдерді енгізуде. Бұл сандықтың жаңғыруына және жастардың ұлттық өнерге деген қызығушылығын арттыруға септігін тигізеді.

14. Сандық дизайнындағы өзіңнің идеяларың

Түрлі-түсті қағаздар мен маталарды пайдалану арқылы өзіңе тән ерекше сандық макетін жасауға болады. Әр түрлі түстер мен өрнектер өзіңнің дара өнеріңді білдіруге мүмкіндік береді.

Стикерлер мен бояуларды пайдаланып, жеке шығармашылығыңды көрсет. Өз таңдауыңа сүйікті ұлттық өрнекті немесе жақсы тілектерді қосу арқылы дизайныңды толықтырып, ерекше туындылар жасай аласың.

15. Сандыққа арналған қызықты тапсырма

Бұл бөлімде бала шығармашылық қабілетін дамытуға арналған тапсырмалар ұсынылған. Берілген идеялар арқылы әр бала өз қолымен ерекше сандық макетін жобалап, ұлттық өнерді жандандыруға атсалыса алады. Мұндай тапсырмалар балалардың ұлттық мәдениетке деген қызығушылығын арттыра отырып, шығармашылық ойлауын дамытады.

16. Сандыққа арналған әдет-ғұрыптар

Қазақ халқының дәстүрлі мəдениетінде сандық ерекше орын алады. Қыз ұзату мен келін түсіру сияқты маңызды отбасылық мерекелерде сандық — жас жұбайлардың киім-кешегі мен зергерлік бұйымдарын сақтайтын қасиетті зат. Бұл дәстүр ғасырлар бойы жалғасты және әр отбасының абыройлы мүшесі ретінде қалыптасты. Сандықтағы заттар тек заттық құндылықты ғана емес, сол отбасылық тарих пен махаббаттың символы болып табылады.

Сондай-ақ, сандыққа сыйланған тортқылар мен көрпелер отбасының амандығы мен бірлігін білдіретін маңызды элементтер ретінде саналады. Бұл әрбір жақын туыс пен көршілер арасындағы құрметтің белгісі ғана емес, сонымен бірге олардың мекенжайын, яғни ата-бабалардың дәстүрлі тіршілік ету салатын орнын көрсетеді. Осы әдет-ғұрыптар арқылы қазақ халқының отбасылық құндылықтары мен ұлттық бірегейлігі айқын көрінеді.

17. Сандық туралы қазақ мақалдары

Қазақ мақалы — халықтың даналығы мен өмірлік тәжірибесінің қысқа, нұсқа көрінісі. Мысалы, «Сандықта сыр бар, көкіректе қыр бар» деген мақалда сандықтың тек заттар жинайтын орын ғана емес, көпқырлы мағыналар мен құпияларға толы екені айтылады. Бұл мақал қазақ халқының әдет-ғұрыптарына деген құрмет пен олардың мәнін терең түсінуді дәріптейді.

Тағы бір мақалда: «Сыр сандықтың кілтін тап!» деген тіркес кездеседі. Бұл сөздер тапқырлық пен білімнің қажеттілігін еске салады. Сандықтың кілтін табу — бұл қиын мәселелерді шешудің, құпияларды ашудың символы. Осылайша, мақалдар жас ұрпаққа ізденуге, білім алуға және өз мәдениетін терең түсінуге үндейді.

18. Сандық тақырыбындағы жұмбақтар

Жұмбақтар — балалар үшін ұлттық мәдениетті түсінудің қызықты жолы болып табылады. «Іші – толы қазына, сырты – көркем дүние, не?» деген жұмбақтың жауабы сандық екені анық. Бұл жұмбақ арқылы балалар заттардың сыртқы көрінісі мен ішкі мәнін ажыратып үйренеді, танымдық қабілеттері артады.

Жұмбақтарды шешу — ойлау барысын дамытып, сөздік қорын молайтады. Бұл процесс балалардың жаңа нәрселерге қызығушылығын арттырып қана қоймай, олардың байқағыштық қабілетін де жетілдіреді. Ақылды жұмбақтар мен оның шешімдері ұлттық өнер мен дәстүрді танып-білуге жол ашады.

19. Сандық бейнесі өнерде

Сандықтың бейнесі қазақтың көркем шығармашылығында ерекше орын алады. Ол халық суретшілерінің туындыларында жиі көрініс табады және ұлттық мәдениеттің символы ретінде ұсынылады. Мысалы, кейбір суреттерде сандықтың өрнектері мен безендірулері қазақтың әр өңірінің өзіндік ерекшелігін паш етеді.

Сондай-ақ, әдебиет пен музыкада да сандықтың бейнесі жиі кездеседі. Ол өмірдің құпиясы мен өткел символы ретінде сипатталады. Осындай шығармалар ұлттық рухты, дәстүрлерді сақтап қана қоймай, жас өрендердің ұлт тарихына деген қызығушылығын арттырады.

20. Сандық — мәдени мұрамыздың алтын арқасы

Сандық — қазақ халқының тарихы мен салт-дәстүрін сақтаушы маңызды мәдени мұра. Оның арқасында ұрпақтарымыз ата-бабаларымыздың өмір салтын, өнерін және өмірлік құндылықтарын білуге мүмкіндік алады. Сандықтың маңызы тек заттық құндылықта ғана емес, ұлттық шығармашылық пен тарихи танымның дамуына да зор үлес қосады.

Дереккөздер

Абдиманапов Н. Қазақ ұлттық мәдениеті және дәстүрлер // Алматы, 2018.

Көшербаев М. Қазақ қолөнері тарихы. – Астана, 2020.

Жолдасов А. Қазақтың көне жиһаздары. – Алматы, 2017.

Есенов Қ., Сатқанов Н. Қазақ шеберлігі // Қазақ мәдениеті журналы, 2019, №2.

Нұртазина Ж. Сандықтың ұлттық нақыштары мен қолданылуы // Қазақстан мәдениеті, 2021.

Әділбек Е., "Қазақтың ұлттық мәдениеті", Алматы, 2018.

Смайылов Ғ., "Қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрыптары", Нұр-Сұлтан, 2020.

Нұрғали С., "Жұмбақтар мен мақал-мәтелдер", Алматы, 2017.

Кәрім М., "Қазақ өнері және ұлттық символика", Шымкент, 2019.