Текст выступления:

«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» заманы
1. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» кезеңіне жалпы шолу

XVIII ғасыр басында қазақ халқы салған ауыр тарихын еске алғанда, «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» кезеңі ерекше орын алады. Бұл уақытта қазақ даласы үлкен соғыс пен сұрапыл зардаптарға ұшырап, халық кеңінен орын ауыстыруға мәжбүр болды. Осылайша, мемлекеттің болашағы келісім мен күрес арасындағы күрделі кезеңде қалыптасты.

2. Тарихи фон мен алғышарттар

XVII-XVIII ғасырларда Қазақ хандығы ішкі дағдарысқа ұшырап, билік жүйесіндегі әлсіздік пен бірлік мәселелері туындады. Осындай жағдайларда Жоңғар хандығының күшеюі қазақ халқы алдында өзекті қауіпке айналды. Елдің қорғаныс қабілеті төмендеді, және сыртқы зорлық-зомбылықтың әсері күшейе түсті.

3. Жоңғар хандығының күшеюі мен қауіптері

Жоңғарлар аймақта билікке ие болу үшін күресу барысында қазақ жерлеріне бірнеше рет шапқыншылық жасады. Бұл жорықтар халықтың тұрмысын қиратты, ауылдарды өртендіріп, көптеген адам қырғынға ұшырады. Соғыстың нәтижесінде қазақ рулары өз жерінен қоныс аударуға мәжбүр болды, осылайша ол кездегі геосаяси жағдай тым күрделі сипат алды.

4. 1723 жылғы жоңғар шапқыншылығының басталуы

1723 жылдың жаз мезгілінде жоңғар әскері қазақ даласына басып кіріп, көптеген өңірді жаулап алды. Бұл кезеңде қазақтар өз территорияларын қорғау үшін қарулы төтеп беруге тырысты, алайда қақтығыстар ауыр шығындарға әкелді. Осындай шабуылдар қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымына да ауыр соққы болды.

5. Босқын халықтың көші-қон бағыттары (диаграмма)

Қазақ халқы қудаланудан аман қалу үшін негізгі көші-қон бағыттарын таңдады, олар негізінен Қытайдың оңтүстік батысы мен Орта Азия аймақтарына бағытталды. Бұл аймақтар халыққа жаңа тыныс тапқанымен, жергілікті жағдайларда ауданаралық татулықтың бұзылуына себеп болды. Көші-қонның танымал бағыттары халықтың өмір сүруін сақтауға тырысуымен сипатталады.

6. «Ақтабан шұбырынды» атауының мәні

"Ақтабан шұбырынды" атауы қазақ халқының ауыр жағдайдағы қасіретін және ауыз толтырып айтуға әзірше бейілді күйзелістерін бейнелейді. Бұл атау жаяу қалған жандардың қиналуы мен қауіпсіздік іздеуі туралы тарихи трагедияны көрсетеді. Сонымен қатар, ол қазақтар үшін шыдамдылық пен қайғының символына айналған.

7. Алқакөл сұлама оқиғасы

Халықтың көпшілігі ауыр аштық пен ауруға шалдыққан Алқакөл маңында паналай отырып, өмір сүру күресін жалғастырды. Жүйелі жұт пен инфекциялық аурулар нәтижесінде мыңдаған адам қайтыс болды. «Алқакөл сұлама» термині осы қайғылы оқиғаларды ұлт жадында сақтап, мәдениеттердегі есте сақтау дәстүрінде сақталды.

8. Қоғамдық және экономикалық зардаптар

Мал шаруашылығының қирауы қазақтардың негізгі тіршілік көзіне ауыр соққы болды. Ауыл шаруашылық пен көшпелі өмір салтының бұзылуы экономика мен мәдениетке теріс ықпал етті. Әлеуметтік құрылым да әлсіреді, рулық сенім мен ынтымақ азайды. Бұл оқиғалар халықтың өмір сүру деңгейінің төмендеуіне және экономикасының бәсеңдеуіне әкелді.

9. Зардап шеккен ру-тайпалар мен шығындар

XVIII ғасырда бірнеше ру-тайпа әсіресе көп зардап көрді, олардың халық саны күрт төмендеді. Кейбір руларының жойылу қаупі туындап, ұлттық құндылықтар мен дәстүрлер жоғалуға жақын болды. Бұл түрткі тарихи халықтың тағдыры мен генетикалық қорына кері әсерін тигізді.

10. Билер мен көсемдердің тарихи рөлі

Осы ауыр заманда билер мен көсемдер халықты біріктіруде және зиянды құбылыстарға қарсы тұруда басшы рөлін атқарды. Олар әділдік пен тәртіпті сақтауға, келісім жасауға ұмтылды. Бұл көшбасшылардың батылдығы мен даналығы қазақтардың қиын дағдарыс кезеңінен өтуіне септігін тигізді.

11. Әли, Абылай, Әбілқайыр хандардың қадамдары

Әли, Абылай және Әбілқайыр хандар билікке келіп, мемлекетті нығайтуға тырысты. Олар ішкі саяси тұрақтылықты орнатуға және сыртқы жауларға қарсы күресті жүйелендіруге бастама жасады. Осындай бастамалар қазақ мемлекетінің ұлтжандылық пен қорғаныс қабілетін арттыру жолында маңызды болды.

12. Қазақ халқы санының өзгеруі (1710-1740)

1710-1740 жылдар аралығында қазақ халқы ауыр демографиялық дағдарысты бастан өткерді. Аштық пен қанқұйлы қақтығыстар салдарынан халық саны айтарлықтай төмендеп, 30-35 пайызға дейін кеміді. Бұл кезең халықтың өмір сүру жағдайының ауырлығын және ұзаққа созылған соғыс салдарын көрсетеді.

13. Жоңғар шапқыншылығына қарсы көтеріліс

Қазақ рулары жоңғарлардың қастандығына қарсы тұру үшін алғашқы рет бүкіл халықтық әскери одақ құруға бел буды. Қару-жарақ пен әскери дайындық қарқынды жүргізілді. Сонымен қатар, ерлермен бірге әйелдер мен жастар да әскери әрекеттерге қолдау көрсетті, бұл халықтың бірлігі мен төзімділігінің белгісі болды.

14. Ордабасы жиыны — ұлы бірліктің бастауы

Ордабасы жиыны қазақ руларының ортақ мүдде жолында бірігуіне және жау қауіпіне қарсы тұруға бағытталған маңызды оқиға. Бұл жиында ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүз өкілдері бас қосып, ортақ шешім қабылдады. Жиын қазақтардың ұлттық бірлігін нығайтып, елдің тірегі ретінде тарихта қалды.

15. Қарсы шаралар кезеңі

Тарихи деректерге негізделген процестер қазақ қоғамының қиындықтарға жауап ретінде ұйымдасқан әрекеттерін сипаттайды. Қарсы шаралар кезеңінде халық бірлесе отырып, қорғаныс жүйелерін құрып, әлеуметтік және әскери стратегиялар әзірледі. Бұл кезең елдің қайта орнығуы мен тұрақты дамуының бастамасы болды.

16. Бұланты және Анракай шайқастарының шешуші маңызы

Енді 1728 жылғы Бұланты шайқасына назар аударайық. Бұл шайқас қазақ халқы үшін үлкен мәртебе болды, өйткені алғаш рет жоңғар ұлысының әскерлері айтарлықтай жеңіліске ұшырады. Мұнай мұндай жеңіс халықтың рухын көтеріп, төзімділігін арттырды. Бұл жерде халықтың ортақ мақсаты – тәуелсіздік пен бірлік үшін күресу сезімі нығая түсті. Бұл дәуірдің сыналған батырлары мен қолбасшылары халыққа үміт пен жігер сыйлады.

1729-1730 жылдары өткен Анракай шайқасы қазақтың әскери күшінің шыңдалу кезеңін көрсетті. Сол шайқаста жоңғарлардың негізгі күштері түгелдей талқандалды, бұл ұрыс барысын түбегейлі өзгертті. Әскери стратегия мен тактика саласында да маңызды тәжірибе алынды. Бұл соғыс халқымыздың ерлік дәстүрін жалғастырып, ұлттың тәуелсіздікке деген тікелей ұмтылысын символдады.

Осы жеңістердің арқасында халық арасында ұлы рухани көтеріліс басталды. Бұл көтеріліс – жай ғана қиыншылықтарды жеңу ғана емес, болашаққа деген сенімділік пен жігердің артқанын білдірді. Рухани бірлік пен ұлттың азаттығына деген ерекше құштарлық кең етек жайды. Бұл жолдағы ерліктер қазақтың тарихында мәңгі есте қалатын маңызды сәттер ретінде қабылданады.

17. Тарихи жыр-дастандар және халықтың рухани мұрасы

Өкінішке орай, осы слайдта нақты мақалалар туралы мәліметтер көрсетілмеген. Дегенмен, тарихи жыр-дастандар – халқымыздың рухани байлығының терең қоры. Мұндай әңгімелер қазақ халқының өткенін, батырлық ерлігін және дәстүрлерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізеді. Әрбір жыр-дастанда ұлттық қастерлі құндылықтар, ерлік пен даналық бейнеленген. Олардың арқасында ұрпақтар тарихи оқиғаларды жақсы түсініп, рухани моральдық қолдау табады. Сонымен қатар, мұндай шығармалар халықтың өткені мен бүгіні арасындағы байланысты нығайтады.

18. Тарихи кезеңнің сабақтары мен маңызы

Халықаралық деңгейде бұл кезең тарихтың қауіпті және сындарлы кезеңі ретінде мойындалды. Сарапшылар мен зерттеушілердің пікірінше, 30-35% халықтың сандық жоғалуы қоғамға ауыр соққы болды. Бұл көрсеткіш қоғамның бірлігі мен тәуелсіздікке деген ұмтылысын ерекше бағалауға мүмкіндік береді. Яғни, халықтың санының күрт азаюы оның бірігу қажеттілігін және ортақ қауіптерге қарсы тұрудың маңыздылығын тағы бір дәлелдегендей. Бұл тарихи сабақ бүгінгі таңда да өзекті болып қала береді, себебі бірлік пен тұрақтылық – кез келген мемлекеттің негізі.

19. Қазіргі Қазақстан және тарихи жады

Қазіргі заманда тәуелсіз Қазақстан ұлттық бірлік пен мемлекеттің ұлтаралық қаситеттерін басты орнына қойып келеді. Мемлекет тәуелсіздігін нығайту мен дамытудың маңызды құралдарының бірі ретінде жастарға тарихи сабақтарды меңгерту көзделеді. Осыған орай, бұлар ұлттың рухани негізін қалыптастырады. Мектептер мен қоғамдық орындарда «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» сияқты тарихи оқиғалардың маңызы кеңінен талқыланады, олар өткеннен сабақ алуға шақырады және бүгінгі ұрпаққа тың серпін береді.

20. Қорытынды: Халық тағдыры мен елдік сабақтары

Бұл тарихи кезең қазақ халқының рухани берік екендігін, бірлік пен ынтымаққа ұмтылғанын нақты түрде көрсетті. Бұл оқиғалар ұлттық сананың қалыптасуына, мемлекеттілік құндылықтардың дамуына үлкен үлес қосты. Әрбір ұрпақ үшін тарихтың мұрасы – болашаққа бағдар беретін маңызды сабақ. Өткендегі қиыншылықтар мен жеңістеріміз бүгінгі тәуелсіздігіміздің негізін құрап, елдің болашағын айқындап отыр.

Дереккөздер

Қазақ Хандығы тарихы. — Алматы, 2005.

Ерназаров К. Тарихи деректер бойынша XVIII ғасырдағы Қазақ даласы. — Астана, 2010.

Төленов С. Жоңғарлардың қазақ хандығына әсері. — Қарағанды, 2012.

Қазақ халқының демографиясы және көші-қон процесі. — Алматы, 2015.

Ордабасы жиыны: тарихи маңызы мен нәтижелері. — Шымкент, 2018.

Асанов Н. Тарихи деректер мен қазақ-қалмақ қатынасы. — Алматы: Жазушы, 2015.

Жұмабаев Ә. Қазақ хандары дәуірінің әскери тарихы. — Астана, 2018.

Сұлтанов А. Қазақ халқының рухани мұрасы: жыр-дастандар зерттеуі. — Алматы, 2020.

Тарихшылар мен демографиялық зерттеулер нәтижелері // Қазақ ұлттық университеті. — 2022.