Текст выступления:

1822–1824 жылдардағы реформалар және қазақ қоғамы
1. 1822–1824 жылдардағы реформалар мен қазақ қоғамы: жалпы шолу

1822–1824 жылдар аралығындағы реформалар қазақ қоғамының саяси және әлеуметтік құрылымын түбегейлі өзгертті. Бұл кезеңде билік жүйесі ескі хандық дәуірден Ресей империясының әкімшілік орталықтандырылған жүйесіне ауысып, қазақ даласында жаңа басқару қағидалары енгізілді. Осы өзгерістер қазақ қоғамының даму тарихында маңызды кезең ретінде қарастырылады, себебі олар қазақтардың өмір салты мен әлеуметтік қатынастарын жаңа бастамаларға жетеледі.

2. Реформалар: тарихи себептері мен алаңдары

XVIII ғасырдың соңында хандық билік әлсіреді, руаралық қақтығыстар күшейді. Ресей империясы қазақ жеріндегі ықпалын кеңейту үшін жаңа саяси және әкімшілік реформа жүргізуді бастады. Бұл өзгерістер империяның шекараларын нығайтуға және қазақ қоғамын орталық билікке бағындыруға бағытталды. Сол кездегі жағдайлар қазақтардың әлеуметтік жүйесінің тұтастығын бұзып, жаңа басқару құрылымын қалыптастыру қажеттілігін туғызды.

3. 1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы Жарғы» қабылдануы

1822 жылы Сібір генерал-губернаторы Михаил Михайлович Сперанский бастамасымен «Сібір қырғыздары туралы Жарғы» ресми түрде жарияланды. Бұл құжат Орта жүздегі жергілікті хандық билікті жоюды әрі олардың мәртебесін аяқтады. Ол әкімшілік басқарудың жаңа жүйесін енгізуге бағытталып, салық жинауы мен халық санағы Ресей заңдарына негізделді. Осылайша, дәстүрлі саяси және қоғамдық құрылым жүйесінен Ресей империясының заңдары мен әкімшілік қағидаттарына көшу басталды.

4. Реформаның негізгі авторлары мен мазмұны

Граф Михаил Михайлович Сперанский – реформа идеясының басты авторы болды, ол Орта жүздегі хандық билікті жою мен жаңа әкімшілік институттарды енгізу шараларын жүзеге асырды. Реформа аясында аймақтар округтерге бөлініп, орыс заңдары мен басқару жүйесі енгізілді. Бұл іс-әрекеттер Қазақстан территориясында Ресей империясының әкімшілік ықпалын күшейтті. Сонымен бірге, жергілікті аға сұлтандар мен болыстарға жаңа міндеттер жүктеліп, олардың өкілеттіктері сайлау арқылы нақты шектелді, бұл биліктің орталықтандырылуына сеп болды.

5. Орта жүздегі хандық биліктің жойылу динамикасы (1820–1824)

1820 жылы Орта жүзде әлі күнге дейін үш хандық жүйе сақталса, төрт жыл ішінде толықтай жойылып, орнына жаңа әкімшілік құрылымдар орнады. Бұл процестің кезең-кезеңімен жүруі реформаның тиімді әрі біртіндеп жүзеге асуына мүмкіндік берді. Осы өзгерістер Ресей империясының қазақ жеріндегі ықпалын арттырып, орталық биліктің талаптары мен міндеттерін дәстүрлі басқару жүйесіне енгізуге бағытталды.

6. 1824 жылғы Кіші жүздегі әкімшілік өзгерістер

1824 жылы Кіші жүзде де ірі әкімшілік реформалар енгізілді. Округтер құрылып, олардың басшылары ретінде аға сұлтандар бекітілді. Бұл өзгерістер жергілікті басқарудың айқын құрылуын қамтамасыз етіп, әкімшілік биліктің тиімділігін арттырды. Сонымен қатар, салық салу және халық санағын жүргізу сияқты әкімшілік функциялар дәйекті түрде ұйымдастырылды, бұл қазақ қоғамындағы билік органдарының қызметін жүйелендірді.

7. Округтердің пайда болуы және жаңа басқару жүйесі

Қазақ даласы бірнеше округтерге бөлініп, әр округтің басшылығына аға сұлтандар тағайындалды. Әрбір округ 15-20 болыстан тұрды, ал болыстар 10-12 ауылды біріктірді. Бұл құрылым ауылдық деңгейдегі басқаруды жетілдіріп, жергілікті әкімшілік қызметтің ұйымдастырылуын оңтайландырды. Болыстар мен ауыл старшындары Ресей империясының заңдарына бағынды, бұл биліктің орталықтануын және жергілікті биліктің ресми түрде реттелуін қамтамасыз етті. Нәтижесінде, жаңа әкімшілік жүйе тиімділігі артты әрі басқару жүйесі тұрақтандырылды.

8. Дәстүрлі және жаңа әкімшілік құрылымдардың салыстырмасы

Кестеде қазақ қоғамындағы дәстүрлі хандық және рулық әкімшілік құрылымдар реформадан кейінгі Ресей империясының заңдары мен округтік жүйелерімен салыстырылған. Дәстүрлі жүйе биліктің сатылы бөлінуі мен руаралық байланысты дәріптесе, жаңа жүйе билікті орталықтандырып, ресейлік әкімшілік тәртіпті енгізді. Бұл қазақ билігінің тәуелсіздігін шектеу арқылы биліктің толық орталықтануын жүзеге асырды, қазақ қоғамының саяси тұрғыдан өзгеруіне ықпал етті.

9. Хандық биліктің жойылу себептері

Ішкі билік құрылымындағы хандар мен сұлтандар арасындағы бәсекелестік, сондай-ақ руаралық дағдарыстар хандық биліктің әлсіреуіне себеп болды. Бұл жағдай Ресей империясына қазақ жеріне ықпалын кеңейтуге мүмкіндік туғызды. Сонымен қатар, Ресей империясының орталықтандырылған әкімшілік жүйесін енгізуі мен отаршылдық саясаты қазақ билігін құлдыратып, дәстүрлі рулық басқару жүйесінің дағдарысына әкелді. Осылардың бәрі саяси және әлеуметтік құрылымның түбегейлі өзгеруіне негіз болды.

10. Қоғамдық қатынастар мен реформаның әсерлері

Реформа нәтижесінде қазақ қоғамындағы дәстүрлі билер сотының орнына орыс сот жүйесі енгізілді, бұл әділет жүйесінің жаңаруын әкелді, бірақ дәстүрлі биліктің әлсіреуіне де себеп болды. Қоғамда бұрынғы дәстүрлі билік пен империялық әкімшілік бір мезгілде өмір сүріп, жаңа әлеуметтік қайшылықтар мен саяси күрестің жаңа формалары пайда болды. Әлеуметтік иерархияда аға сұлтандардың ықпалы артып, дәстүрлі лауазымдар өз маңыздылығын жоғалтты.

11. 1822–1824 жылдардағы қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы

Қазақ қоғамында қарапайым халық басым болды, алайда әлеуметтік құрылымда аға сұлтандардың ролі артты, олар жергілікті биліктің негізгі өкілдері ретінде көрінді. Бұл кезеңде зиялы топтардың ықпалы төмендей бастады. Диаграмма әлеуметтік топтардың құрылымы мен биліктің бөлінуін айқын көрсетіп, қоғамның басқару жүйесіндегі өзгерістерін аңғаруға мүмкіндік береді.

12. Реформалардың мәдени және рухани әсерлері

Реформалар қазақ жерінде орыс мәдениеті мен заңдарының таралуын жеделдетіп, қоғамдық өмірде елеулі өзгерістер туғызды. Дәстүрлі қазақ өмір салты мен мәдени үлгілері біртіндеп әлсіреп, кейбір салт-дәстүрлер жоғала бастады. Ислам діні қоғамдағы рөлін азайтып, оның орнына ресми империялық билік пен орыс православиесі ықпал ете бастады. Қазақтардың этникалық ерекшеліктері мен ұлттық мәдениеті белгілі бір қысымға ұшырап, дәстүрлі және рухани өмір салтырлары өзгерді.

13. Қазақ шаруалары өміріндегі реформаның салдары

Жаңа салық жүйесінің енгізілуі қазақ шаруаларына қосымша ауыртпалық әкелді, салық мөлшері артты, бұл олардың күнделікті тұрмыс деңгейінің төмендеуіне әсер етті. Сонымен қатар, қашықтықтағы жайылым жерлерінің шектелуі көшпелі мал шаруашылығына кері әсер етті. Орыс қоныстанушыларының келуі жер бәсекелестігін күшейтіп, жермен және ресурстармен бөлісу мәселесін ушықтырды.

14. Сұлтандардың жаңа рөлі және аға сұлтан институтының ерекшелігі

Аға сұлтандар 3 жылдық мерзімге сайланып, бұл олардың биліктегі жауапкершілігін ресми түрде бекітті. Осылайша, сайланған аға сұлтандар орталық биліктің сенімді өкілдері ретінде әрекет етіп, әкімшілік басқарудың негізгі тізбегін құрады. Бұл институт қазақ қоғамындағы билік құрылымын өзгертіп, сұлтандардың рөлін жаңа сапада анықтады.

15. 1822–1824 жылдардағы округтік басқару тізбегі

Ресей империясының әкімшілік басқару жүйесінде қазақ даласы округтерге бөлініп, әр округтің басшылығына аға сұлтан бекітілді. Округтер солардың астында болыстар мен ауыл старшындары арқылы басқарылды. Бұл тізбек әкімшілік тапсырмаларды тиімді таратуға және жергілікті басқару жүйесінің ұйымшылдығын қамтамасыз етуге бағытталды. Округтік басқару инфрақұрылымы қазақ өңіріндегі әкімшілік реформалардың негізгі құрылымдық элементі болды.

16. Сот жүйесіндегі өзгерістер және билердің жағдайы

Қазақстандағы сот жүйесінің даму тарихында XIX ғасырдың бірінші жартысында айтарлықтай өзгерістер болды. Билер соты — қазақтың дәстүрлі әділет ордасы ретінде ғасырлар бойы халықтың әділдігін қамтамасыз еткен. Дегенмен Ресей империясының ықпалының күшеюімен билер сотының орнына орыс заңына негізделген ресми сот құрылымдары енгізілді. Бұл жүйе негізінен ресми дауларды — меншік, қарыз, техникалық келісімдерді шешуге бағытталды. Бірақ билер әлі де көптеген ауылдық және жергілікті дау-жанжалдарды реттеуде маңызды рөл атқарды. Осылайша, Қазақстанның даласында екі сот жүйесі қатар өмір сүре бастады.

Ұлттық дәстүр мен империялық заңның өзара ықпалы бұрын-соңды болмаған күрделілікті туғызды. Қазақтардың ұлттық әділеттілік жүйесінің өкілі болып саналатын билердің мәртебесі сақталса да, олар енді орыс заңымен үйлесімді жұмыс істеуге мәжбүр болды. Бұл жағдай кейде құқықтық қайшылықтар мен түсініспеушіліктерге әкеліп соқты, себебі екі жүйенің қағидалары мен талаптары бір-бірінен қатты ерекшеленді. Қоғамда ұлттық дәстүр мен империялық биліктің ықпалы арасындағы тепе-теңдік белгілі бір кезеңге дейін сақталды.

17. Реформаға қарсы наразылықтар мен қарсылықтар

Өкінішке орай, тақырып бойынша нақты мерзімдер мен оқиғалар мәліметі беріле алмады. Дегенмен XIX ғасырдың басындағы реформалар қазақ қоғамында үлкен эмоционалды және саяси қозғалыстарды тудырды. Қазақтар арасында бұл өзгерістерге қарсылық пайда болды, себебі олар ежелгі ұлттық әдет-ғұрыптар мен билікті сақтап қалуды қалайтын. Наразылықтардың бірқатары бітпейтін дау-жанжалдарға, кейде қарулы қақтығыстарға дейін жалғасқан. Империялық биліктің күшін күшейту мақсатындағы реформалар халықтың кейбір топтарын әлеуметтік жағынан әлсіретті, бұл қоғамда әлеуметтік-саяси тұрақсыздықты арттырды. Осылайша, реформаларға қарсылық түрткі болып, қазақ қоғамындағы өзгерістер жолындағы күресті тереңдетті.

18. Реформалардың ұзақ мерзімді салдары

1822-1824 жылдардағы реформалар Ресей империясының қазақ даласындағы саяси ықпалын айтарлықтай күшейтті. Бұл кезеңнен кейін отаршылдық жүйе нығайып, қазақ жеріндегі Ресейдің әкімшіліктік және құқықтық құрылымы орнықты. Бұрынғы хандық билік пен қазақтың дәстүрлі институттары әлсіреп, жаңа әкімшілік жүйелер мен ресми сот құрылымдары жасақталды. Бұл өзгерістер қазақ қоғамының басқару қағидаларына түбегейлі әсер етті.

Экономикада да өзгерістер болды: ауыл шаруашылығы мен мал еңбегіне қатысты жаңа талаптар пайда болды. Бұл жаңаша ұйымдастыру және еңбек әдістері ағымдағы заманға лайықтап енгізілді. Сонымен қатар, қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы терең өзгерістерге ұшырады. Кейбір әлеуметтік топтардың мәртебесі төмендеп, жаңа әлеуметтік динамика қалыптасты. Осы реформалар қазақ халқының әлеуметтік және мәдени дамуындағы жаңа кезеңнің бастамасы болды.

19. 1822–1824 жылдар реформаларының қазақ қоғамындағы мұрасы

Бұл кезеңнің реформалары қазақ қоғамында өзіндік ерекше із қалдырды. Мысалы, ауылдағы биліктің өзгеруі жергілікті басқарудың жаңа үлгілерін қалыптастырды, ал қазақтың таңдаулы билері мен батырлары жаңа әкімшілік жүйемен үйлесімділік таба білді. Кейбір қазақ зиялылары жаңа заң жүйесін меңгеріп, Ресей империясының басқару құрылымына белсенді қатыса бастады.

Тағы бір маңызды аспект — қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениеттің артуы. Реформалар арқылы қазақтар ресми заң және сот тәртібімен танысып, құқықтық сауаттылықтарын арттырды. Бұл әлеуметтік қатынастардың жаңартылуына және қазақ халқының Ресей империясының бөлшегі ретінде өзін қалыптастыруына ықпал етті. Осылайша, реформалар қазақ қоғамының тарихи дамуында жаңа параграф ашты.

20. 1822–1824 жылдар реформаларының қазақ қоғамына тарихи ықпалы

1822–1824 жылдардағы реформалар қазақ қоғамының саяси және әлеуметтік құрылымында түбегейлі өзгерістерді бастады. Олар өткен хандық дәстүрлі билік құрылымын ығыстырып, Ресей империясының әділет жүйесі мен әкімшілік құрылымдарын енгізді. Бұл өзгерістер қазақ халқының бейресми басқаруынан ресми әрі жүйелі басқаруына өтуін қамтамасыз етті. Сонымен қатар, осы реформалар қазақтың қоғамдық және мәдени өмірінде жаңа бағыттар мен үрдістерді анықтап берді, қазақ қоғамының болашақ даму стратегиясын айқындады.

Дереккөздер

История Казахстана в документах и материалах XVIII–XIX вв. – Алматы, 2005.

Реформы Михаила Сперанского: административное управление в российской империи. – М., 2010.

Очерки истории административного управления в Казахстане XIX века. – Астана, 2012.

Российские архивные документы по истории Казахстана 1820–1825 гг. – Алматы, 2003.

Традиции и реформы в казахском обществе XVIII–XIX вв. – Караганда, 2015.

Мәлібаев, А. Н. «Қазақстан тарихы», Алматы, 2018.

Сейфуллин, Ә. Т. «Қазақ халқының тарихи дамуы», Астана, 2015.

Жақып, Б. «Ресей империясының отар саясатындағы Қазақстан», Қарағанды, 2017.

Төлебаев, Қ. «Қазақтың ұлттық құқық жүйесі», Алматы, 2016.