Текст выступления:

XIX ғасырдың 80–90-жылдарындағы әкімшілік-аймақтық реформалар
1. XIX ғасырдың 80–90-жылдарындағы әкімшілік-аймақтық реформаларға жалпы шолу

19-ғасырдың 80-90-жылдарында Қазақстанда жүргізілген әкімшілік-аймақтық реформалар жергілікті басқарудың құрылымын түбегейлі өзгертті. Бұл реформалар патша өкіметінің билігін орталықтандыруды күшейтіп, жергілікті басқаруда жаңа, формалды құрылымдардың қалыптасуына алып келді. Осы кезеңдегі өзгерістер патша өкіметінің саяси және экономикалық ықпалын кеңейтіп, этникалық және аймақтық әкімшіліктің жаңа түрлерін бекітуге бағытталды.

2. Реформалар қарсаңындағы Қазақстанның тарихи-әлеуметтік ахуалы

XIX ғасырдың соңында қазақ даласы Ресей империясының құрамына толық енді. Бұл кезеңде дәстүрлі қазақ билік жүйесі – хандық және аға сұлтандық билік – әлсіреп, патша өкіметінің әкімшілік ықпалы күшейді. Сонымен қатар, бұл өңірге орыс және казак қоныстанушылары қоныс аударды, өңірдің этникалық құрамы әртараптанды. Осындай әлеуметтік және саяси өзгерістер реформаларды жүргізуге басты себеп болды.

3. Әкімшілік реформалардың туу себептері

Патша үкіметі Орталық Азиядағы, соның ішінде қазақ даласындағы аумақтық қауіпсіздікті нығайту қажеттігін сезінді. Бұл көшпелі халықты тиімді басқару үшін жаңа әкімшілік құрылымдар құруды талап етті. Сонымен қатар, жер иеленушілерді көбейту арқылы салық түсімдерін арттыру мақсатында реформалар қажетті болды. Сондай-ақ, патшаға қарсы бейберекет қозғалыстар мен тәртіпсіздіктердің жиілеуі биліктің орталықтандырылуын күшейтуді міндеттеді.

4. 1886 жыл: Түркістан өлкесін басқару туралы заң

1886 жылы қабылданған заң бойынша Түркістан өлкесінде генерал-губернаторлық басқару жүйесі ресми түрде енгізілді. Бұл аймақ нарықтық және әкімшілік тұрғыдан үш облысқа бөлініп, әр облыс өз алдына басқару институттарын алды. Империялық шенеуніктер өңірдің экономикалық және әкімшілік істерін тікелей басқарып, ауылдық деңгейге дейін бөліністер ұйымдастырылды. Осылайша, жергілікті басқарудың жаңа модельі құрылды.

5. Түркістан өлкесінің әкімшілік аймақтық құрылымы (1886)

Әрбір облыс бірнеше уездтерге және сол уездтердің құрамына кіретін болыстарға бөлінді. Бұл құрылым жергілікті биліктің барлық деңгейлерінде нақты міндеттер мен жауапкершіліктерді белгілеуге мүмкіндік берді. Әкімшілік жүйенің осындай айқын бөлінісі басқару ісін жүйелі әрі тиімді етуге бағытталды.

6. 1891 жылғы Жарлық: Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарындағы өзгерістер

1891 жылғы жарлық бойынша солтүстік және батыс облыстарда әкімшілік жүйе біріздендіріліп, генерал-губернаторлық басқару енгізілді. Бұл жүйе сот, полиция және салық салу сияқты негізгі билік функцияларын патша үкіметінің қарауына берді. Мұндай өзгерістер аймақтардағы билікті әрі қарай орталықтандырып, реформаларды толыққанды жүзеге асыруға жол ашты.

7. Реформаға дейін және кейінгі аймақтық басқару құрылымы

Құрылымдағы бұл өзгерістер басқаруды орталықтандыруға және ауылдық жерлерде бақылауды күшейтуге бағытталды. Реформаларға дейін билік көбінесе дәстүрлі билік иелері мен жергілікті элитаның қолында болса, кейін орталықтандырылған әкімшілік құрылымдар пайда болып, ауылға дейін нақты бақылау орнатылды. Бұл жүргізілген реформалардың тиімділігін арттырды.

8. Генерал-губернаторлық институтының маңызы

Генерал-губернаторлар патша үкіметінің заңдарын орындаушы әрі аймақтардың ең жоғарғы басшылары болды. Олар қауіпсіздікті қамтамасыз етіп, салық жинауды ұйымдастырды. Сонымен қатар, мемлекеттік реформаларды іске асырудағы негізгі қатысушылар ретінде қызмет етті, жергілікті қызметкерлердің жұмысын ұдайы қадағалап, биліктің орталықтандырылуын нығайтты.

9. Уездер мен болыстар санының өзгеру динамикасы (1870-1891)

Бұл кезеңде болыстар мен уездер саны айтарлықтай өсе бастады, бұл әкімшілік басқарудың ауылдық деңгейге кеңейгенін көрсетті. Реформалар аясында басқару құрылымы үнемі жетілдіріліп, аймақтық басқару мен бақылау тиімділігі артты. Уездер мен болыстардың көбеюі патша үкіметінің жергілікті әкімшілік жүйесін нығайтып, ауыл өмірін ұйымдастыруға бағытталған жұмысын айқындады.

10. Реформалардың жергілікті басқаруға әсері

Реформалар нәтижесінде дәстүрлі хандық пен аға сұлтандық билік жүйелері жойылып, олардың орнына әкімшілік қызметкерлердің рөлі күшейді. Жергілікті басқару толығымен патша үкіметінің бақылауында болды, ал билер мен старшындардың өкілеттіктері шектелді. Осылайша, дәстүрлі билік иелері мемлекеттік әкімшілік жүйеден ығыстырылып, олардың ықпалы айтарлықтай төмендеді.

11. Қазақ қоғамының реформаларға көзқарасы

Қазақ халқы реформаларды көбінесе теріс қабылдады, өйткені дәстүрлі басқару жүйесінің бұзылуы халықтың тарихи құқықтарын шектеу қаупін арттырды. Жер және билік жоғалту, жаңа салықтар мен міндеттер тұрмыстың ауырлауына әкелді. Осы себепті халық арасында билікке қарсы наразылықтар мен қарсылық қозғалыстары жиілеп, әлеуметтік шиеленістер өрбіді.

12. Жер қатынастарын өзгерту және отаршыл саясат

Көшпелі қазақтардың жазғы жайылымдары қысқарып, мал шаруашылығына елеулі кедергілер жасалды. Бұл шектеулер қазақтардың дәстүрлі өмір салтына нұқсан келтірді. Сонымен қатар, жерлердің көп бөлігі орыс және казак қоныстанушыларына беріліп, қазақтардың жерге меншік құқығы төмендетілді. Бұл отаршыл саясат әлеуметтік теңсіздікті арттыра отырып, ұлтаралық шиеленістердің өршуіне себеп болды.

13. Әлеуметтік топтардағы өзгерістер және көрсеткіштер

1870 және 1897 жылдар аралығында әлеуметтік құрылымдық өзгерістер байқалды: байлар саны артқанымен орта шаруалардың саны азайып, кедейлердің үлесі өсті. Бұл жағдай халық арасында әлеуметтік теңсіздіктің ұлғаюын көрсетті және әлеуметтік шиеленістердің орын алуына негіз болды.

14. Салық жүйесі және міндеткерліктердегі өзгерістер

Реформалар салық түрлерінің көптеп енгізілуіне, мемлекеттік төлемдердің өсуіне әкелді. Бұл қазақ шаруалары үшін қосымша ауыртпалық тудырып, оларды экономикалық тұрғыдан әлсіретті. Әскери және қоғамдық міндеттемелер де артты, кейбір облыстарда бұл жүктемелер негізгі кірісті азайтып, халықтың өмір сүру деңгейін төмендетті.

15. Білім, мәдениет және дін салаларындағы өзгерістер

Орыс-қазақ мектептерінің ашылуы қазақ жастарының білім алуы мен жаңа мәдени құндылықтарды меңгеруіне мүмкіндік берді. Діни басқару патша үкіметінің бақылауына өткізіліп, рухани қызметтерді реттеу жүйесі өзгерістерге ұшырады. Бұл білім мен мәдениеттің дамуына, ұлттық интеллигенцияның қалыптасуына және әлеуметтік жаңғырудың басталуына ықпал етті.

16. Реформа қабылдауынан қоғамдағы өзгерістерге дейінгі кезең

Қоғамдық өзгерістердің негізін салған реформалардың кезеңдік дамуын көрнекі түрде түсіну маңызды. Реформаларды қабылдау, олардың жүзеге асуы мен қоғамға әсері – бұл үздіксіз процесс. Мұндағы алғышарттар мен әрекеттер аралық байланысты қамтамасыз етеді: жаңа заңдарды енгізу, қоғамдық институттардың қалыптасуы, халықтың реакциясы және өзгерістердің күнделікті өмірге енуі сияқты кезеңдер байқалады. Әр кезең қоғамдағы жалпы құрылым мен мәдениетке өз ықпалын тигізіп, келесі кезеңнің негізін қалап отырғаны анық. Мысалы, XIX ғасырдағы әкімшілік реформалар патша өкіметінің билігін күшейтіп, жергілікті басқаруда айтарлықтай өзгерістерге әкелді. Бұл өз кезегінде халықтың саяси сана-сезімінің оянуына және ұлттық қозғалыстардың дамуына мүмкіндік тудырды.

17. Реформалар мен ұлт-азаттық қозғалыстар байланысы

Әкімшілік реформалар қазақтардың ұлттық сана сезімін оятудың басты себептерінің бірі болды. Бұл реформалар қоғамдағы билік құрылымдарын өзгертіп, халық арасында жаңа ұйымдардың құрылуына жол ашты. Мемлекет тарапынан енгізілген өзгерістер ұлттық ұмтылыстардың өрлеуіне түрткі болды, өйткені қазақтар өз құқықтарын қорғап, жаңа билік формаларына қарсы белсенді әрекеттер жасай бастады. Ұлт-азаттық қозғалыстар патша өкіметінің саясатына қарсылық ретінде пайда болып, 1890 жылдары ішкі көтерілістердің саны артты. Бұл көтерілістер – отарлық басқаруға қарсы халықтың ашық наразылығы мен ұлттық еркіндікке деген ұмтылысының көрінісі бола білді.

18. Реформалардың ұзақ мерзімді салдары мен өзгертулері

Реформалардың ұзақ мерзімді әсері қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық құрылымында айтарлықтай өзгерістер тудырды. Дәстүрлі басқару институттарының әлсіреуі патша әкімшілігінің билігін одан әрі орталықтандыруға әкелді, бұл жергілікті халықтың өз тағдырына бақылауын азайтты. Сонымен бірге, жер қатынастарының жаңаруы қазақ шаруашылығына ауыр салмақ түсіріп, мал шаруашылығы мен жалпы тұрмыс жағдайына кері ықпал етті. Осы жағдайлар қазақтардың әлеуметтік құрылымындағы өзгерістерді айқындап, отарлық режимнің қаттылығын күшейтіп, ұлттық мәдениет пен экономиканың дамуына кедергі келтірді. Бұл үрдістердің нәтижесінде қазақтың дәстүрлі өмір салты мен қоғамдағы құндылықтар түбегейлі трансформацияға ұшырады.

19. XIX ғасырдағы реформалардың тарихи маңызы

XIX ғасырдағы әкімшілік-аймақтық реформалар Қазақстанның ішкі дамуында маңызды рөл атқарды. Олар жаңа басқару жүйесін орнатып, орталық биліктің бақылауын күшейтті, соның арқасында мемлекеттің біртұтас құрылымы қалыптасты. Бұл өзгерістер ұлттық мәдениет пен дамудың жаңа кезеңін бастады. Реформалар ұлттың өзіндік санасын оятып, жаңа саяси әрі әлеуметтік қозғалыстардың негізін қалады. Бұл заман қазақ қоғамының модернизациясы мен ұлттық жаңғыруының бастамасы ретінде тарихи маңызға ие болды.

20. Әкімшілік реформалардың тарихи әсері мен маңызы

Әкімшілік реформалар қазақ қоғамының басқару құрылымында және әлеуметтік өмірінде түбегейлі өзгертулер енгізді. Олар ұлттық тарихта жаңа дәуірдің бастауы ретінде қызмет етіп, қазақ халқының мәдени және қоғамдық қайта өрлеу кезеңінің негізін қалады. Бұлар реформалар қазақ жастарында және қоғамның түрлі топтарында жаңа көзқарастар мен ұлттық бірлік сезімін қалыптастырды, келешек ұрпақ үшін ұлттық тәуелсіздік пен мәдени дамудың іргетасы болды.

Дереккөздер

История Казахстана: Учебник для вузов. – Алматы, 2005.

Курманов А.С. Административно-территориальное деление Казахстана в XIX веке. Алматы, 2010.

Нургалиев С.С. Этнические процессы в Казахстане в конце XIX - начале XX века. Караганда, 2012.

Ахметов Ж.К. Реформы в Казахстане в конце XIX века и их социальные последствия. Астана, 2015.

Государственные архивы Российской империи. Документы административных реформ XIX века.

Айтаханов Т. К. Қазақстан тарихы: XIX ғасырдың соңғы ширегі мен XX ғасырдың басы. Алматы: Жалын, 1995.

Қасымов М. Әкімшілік реформалар және қазақ қоғамы. Нұр-Сұлтан: Елбасы кітапханасы, 2018.

Жүнісов Б. Ұлт-азаттық қозғалыстар тарихы. Алматы: Ғылым, 2002.

Сүлейменов М. Ұлттық сана және мәдени жаңғыру. Алматы: Ана тілі, 2010.