Текст выступления:

XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы реформалар
1. XIX ғасырдағы Қазақстан реформаларының жалпы шолуы

XIX ғасырда Қазақстанда маңызды өзгерістер кезеңі басталды. Бұл уақыттың негізгі сипаты — әкімшілік басқару, жер және білім беру жүйелеріндегі ауқымды реформалар болды. Осы күрделі және көпқырлы өзгерістер қазақ халқының өмір салты мен мемлекеттілік құрылымына терең әсер етті. Реформалар патша өкіметінің қазақ жеріне ықпалын күшейтуді мақсат етті әрі қоғам құрылымын жаңа тәсілдермен басқаруға ұмтылды.

2. Реформалардың тарихи негіздері мен себептері

XIX ғасырдың ортасына қарай Ресей империясы қазақ жерін тиімді әрі тұрақты басқаруды қажет деп санады. Халық санының артуы, әлеуметтік және экономикалық өзгерістер дәстүрлі хандық басқару әдістерін жаңартуды талап етті. Осының нәтижесінде патша үкіметі қазақ жерінде орталықтандырылған әкімшілік жүйе енгізуге бел буды, бұл өзгерістер империяның саяси және әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталды.

3. 1867–1868 жылдардағы әкімшілік реформалардың кезеңдері

1867–1868 жылдары Қазақстанда жүргізілген әкімшілік реформалар көлемді әрі сатылап жүзеге асты. Бұл реформалардың мақсаты — жергілікті хандық билікті жою және оның орнына патша әкімшілігінің толыққанды құрылымын қою болды. Бірінші кезеңде Түркістан, Батыс Сібір және Орынбор генерал-губернаторлықтары құрылып, олардың құрамына облыстар бөлінген еді. Екінші кезеңде басқару жүйесінің құрылымы нақты бекітілді, жер және сот құқықтары патша үкіметінің бақылауына толық берілді.

4. Жаңа әкімшілік жүйе және оның негіздері

Бұл кезеңде Қазақстанда үш үлкен генерал-губернаторлық құрылды: Түркістан, Батыс Сібір және Орынбор. Әрқайсысы бірнеше облысты басқарып, осылайша билік орталықтандырылды. Әкімшілік бөлімшелерде нақты иерархия орнатылды: облысты губернатор, уезді уезд бастығы басқарды, ал ең аз бөлімше ретінде болыс тағайындалды. Дәстүрлі рулық және хандық институттар жаңа әкімшілік құрылымдардың орнына едәуір ығыстырылды, бұл патша үкіметінің қазақ жеріндегі ықпалын арттырды.

5. Сот жүйесіндегі өзгерістер

Реформалар барысында патша әкімшілігі қазақ жерінде өз сот жүйесін енгізді. Уездік және округтік соттар құрылып, бұл қазақтардың өз дәстүрлі сот рәсімдерін жүргізуге шектеу қойды. Халықтың әдет-ғұрып бойынша дауларды шешу құқығы қысқарды, ол жергілікті қоғамдағы әділеттілік пен өзара қатынасқа әсер етті. Жаңа сот жүйесі патшалық биліктің құқықтық бақылауын күшейтіп, әлсіз әлеуметтік топтардың жағдайын күрделендірді.

6. Жер қатынастарының жаңа тәртібі

Барлық жерлер ресми түрде патша үкіметінің меншігі саналды. Қазақтардың жер иелену дәстүрі бұзылып, жерлер шекаралас орыс қоныстанушыларына ашылды. Бұл өзгеріс қазақтардың өмір салтына терең әсер етті, олардың дәстүрлі қыстақ, ауыл шаруашылығы саласында үлкен кедергілер туды. Жердің тарылуы әлеуметтік шиеленістер мен қақтығыстардың себепшісі болды.

7. Қазақстан облыстары мен уездері (1870 ж.)

1870 жылы Қазақстан үш генерал-губернаторлыққа және алты облысқа бөлінді. Бұл әкімшілік құрылым патшалық өкіметтің жергілікті билікті күшейтуіне және басқару тиімділігін артыуына бағытталды. Әр облыс пен уезд нақты мәртебеге ие болып, зиялы да патша өкіметімен тығыз байланыста жұмыс атқарды. Осылайша, әкімшілік жүйе территориялық және саяси тұрғыдан белгілі бір тәртіпке келтірілді.

8. 1868 жылғы «Уақытша ереженің» мақсаты

Патшалық билік бұл құжат арқылы қазақ даласында өз өкілеттіктерін орталықтандырылған түрде максималды кеңейтуге ұмтылды. Ол қазақ жерін Ресей империясының әкімшілік жүйесіне толықтай енгізуді көздеді. Нәтижесінде реформалар отарлау процесін жеделдетіп, басқару құрылымдарын қайта ұйымдастыру арқылы халықты тиімді бақылауға алды.

9. Бұрынғы және жаңа билік жүйесінің салыстырмасы

Тарихи деректер бойынша қазiргi әкімшілік жүйеде биліктің күшейген орталықтандыруы айқын көрінеді. Бұрынғы хандық жүйеде халықтың басқаруға қатысу деңгейі жоғары болса, жаңа патшалық құрылымдарда бұл мүмкіндік күрт төмендеді. Бұл өзгерістер билік пен халық арасындағы қарым-қатынасты жаңа деңгейге шығарды, көбінесе биліктің халыққа басым келуіне әкелді.

10. Реформалар мен халық наразылығы себептері

Құрылымдық өзгерістер қазақ халқының дәстүрлі басқару институттарын жойып, қоғамдық еркіндіктерді шектеді. Жерден айырылу мәселесі әлеуметтік шиеленістерді күшейтті, бұл халық арасында ашу-ыза туғызды. Сонымен қатар салықтардың өсуі мен әділетсіз бөлінуі халықтың наразылығын арттырып, нәтижесінде көтерілістер мен жанжалдардың туындауына жағдай жасады.

11. Әкімшілік жүйедегі өзгерістердің қоғамға әсері

Әкімшілік жүйенің өзгертулері әлеуметтік және мәдени салада да терең әсер етті. Бірінші оқиғада, ауылдық жерлерде жергілікті биліктің жоғалуы дәстүрлі құрылымдардың ыдырауына әкелді. Екінші оқиға қазақ қоғамындағы құқықтық тәртіптің патшалық нормаларға бет бұруы, дәстүрлі әдістердің ұмытылуы арқылы көрінді. Бұл өзгерістер қазақ халқының қоғамдық өмірінің әр саласына ықпал етті.

12. Білім беру жүйесіндегі негізгі өзгерістер

Қазақстанда орыс-қазақ мектептері ашылып, оларда балалар орыс тілін үйрене бастады. Бұл жаңа білім ұйымдары білім сапасын жақсартып, заман талабына сай мамандар даярлауға жол ашты. Осының нәтижесінде ұлттық сананың жаңғыруы және ғылыми ойдың дамуы үшін негіз қалыптасты. Білім реформалары қазақ қоғамындағы мәдени және интеллектуалдық даму үрдісін жеделдетті.

13. 1897 жылғы халық санағы деректері мен оның нәтижелері

1897 жылғы халық санағы — Қазақстан мен Кеңес және Ресей империясының басқа аймақтарының әлеуметтік, экономикалық құрылымын түсінуге мүмкіндік берген маңызды дерек көздеріне жатады. Бұл санақ қазақ халқының саны, халықтың кәсібі, тұрмысы мен шаруашылық жағдайын объективті түрде көрсетіп, әкімшілік және саяси шешімдер қабылдауда негіз болды.

14. Ауыл шаруашылығындағы реформалардың негізгі аспектілері

Әкімшілік реформалар мал шаруашылығы мен егіншіліктің дамуына қолдау көрсетті, ресурстар тиімді пайдалануға бағытталды. Алайда орыс қоныстанушыларының жер игеруі қазақ шаруаларының жер тапшылығын күшейтті. Жер қатынастары өзгерісі дәстүрлі шаруашылық құрылымына кері әсер етті, экономикалық және саяси жағдай ауыл тұрғындарының тұрмысын қиындатып, әлеуметтік шиеленістерге алып келді.

15. Теміржол құрылысының экономикалық әсері

Теміржол құрылысы XIX ғасырда Қазақстанның экономикалық ландшафтын түбегейлі өзгертті. Бұл инфрақұрылым елдің алыс аймақтарын біріктіріп, сауда және көлік қозғалысын жеделдете түсті. Біріншіден, ауылшаруашылық өнімдерін нарықтарға шығару жеңілдеді. Екіншіден, еңбек миграциясы өсті, бұл өз кезегінде халықтың әлеуметтік құрылымына және мәдени араласуына себеп болды.

16. Қоныстанушылар санының өсу динамикасы (1870–1900 жж.)

1870 жылдан 1900 жылға дейінгі кезеңде қазақ жеріне қоныстанушылар саны 2,5 есе өскені тарихи деректермен расталады. 1897 жылғы империялық халық санағы көрсеткендей, бұл кезеңде ауыл шаруашылығына негізделген қазақ қоғамына сырттан келген адамдардың ықпалы артты. Бұл өсім қазақтардың дәстүрлі өмір салты мен жер иелену жүйесіне салақылық әкеліп, жер тапшылығы мен әлеуметтік шиеленістерді күшейтті. Әсіресе, қазақ шаруалары мен қоныстанушылар арасында жер үшін бәсекелестік артты, нәтижесінде қазақтардың ауыл шаруашылығындағы жағдайы өзгеріске ұшырады. Бұл статистика тек сандық өсімді ғана емес, сонымен қатар қазақ қоғамының экономикалық және әлеуметтік құрылымында орын алған түбегейлі өзгерістерді де көрсетеді.

17. Реформалардың ұлттық сана мен зиялы қауымға ықпалы

XIX ғасырдың соңындағы реформалар қазақ зиялыларының өмірінде маңызды белес болды. Бұл өзгерістер ұлттық рухтың оянуына себепші болып, саяси бостандық пен білімге деген ұмтылысты арттырды. Ыбырай Алтынсарин мен Шоқан Уәлиханов сияқты көрнекті тұлғалар осы реформалардың арқасында қазақ мәдениетін сақтау мен дамытуға ерекше көңіл бөлді. Олар жаңа білім жүйесін енгізу арқылы халықтың көзқарасын өзгертіп, ұлттық жаңғыруға бастайтын жолды салды. Осы кезеңде қазақ қоғамы білім мен мәдениеттің маңыздылығын түсініп, ұлт ретінде өз болмысын қайта анықтауға кірісті. Бұл үрдіс қазақ азаматтарының санасына терең еніп, тарихтағы маңызды кезеңдердің бірі болды.

18. Қазақтардың жаңа заманға бейімделуі

XIX ғасырдағы қазақтардың жаңа заманға бейімделуі — күрделі әрі көпқырлы процесс болды. Бұл кезеңде қазақтар өздерінің дәстүрлі тұрмыс-тіршілігін сақтау мен заманауи өзгерістерге үйлестіру міндетімен бетпе-бет келді. Мысалы, кейбір өңірлерде жаңа білім жүйесіне бағытталған мектептер ашылып, жастар ғылыми және инженерлік білім алуға ұмтылды. Сонымен қатар, сауда мен ауыл шаруашылығында жаңа әдістер енгізіліп, қазақтардың экономикалық дамуына ықпал етті. Осындай кезеңдерде халықтар өздерінің ұлттық ерекшелігін сақтап қалу үшін барын салды, сонымен бірге әлемдегі өзекті үрдістерге бейімделуге тырысты.

19. Негізгі реформалардың салыстырмалы талдауы

XIX ғасырдағы әкімшілік, жер, білім және сот реформалары қазақ қоғамының құрылымында түбегейлі өзгерістер әкелді. Әкімшілік реформалар билік жүйесін орталықтандыруға бағытталса, жер реформалары жерді бөлу мен пайдалануды өзгертті. Білім саласындағы жаңалықтар халықтың оқу деңгейін арттырды, ал сот жүйесінің жаңалығы әділдік пен заңтылық принциптерін нығайтты. Бұл реформалардың бәрі қазақ қоғамының дәстүрлі әлеуметтік тәртіпті қайта қарап, заманауи мемлекет құруға лайықты негіздерді қалыптастыруына ықпал етті. Осыны есепке ала отырып, реформалардың көп аспектілі сипаты қазақ қоғамын жаңа дәуірге дайындады.

20. XIX ғасырдағы реформалардың тарихи маңызы

XIX ғасырдағы реформалар қазақ қоғамын жаңа даму жолына қойғанымен, бірқатар сын-қатерлерді де әкелді. Бұл реформалар ұлттық дербестік пен мәдениеттің сақталуына кедергі келтіргенімен, Қазақстан тарихында жаңа кезеңнің басталуына себепкер болды. Реформалар қазақтардың қоғамдық-саяси санасын өзгертіп, олардың мемлекеттілік идеясын қалыптастыруына әсер етті. Осылайша, XIX ғасырдағы өзгерістер қазақ тарихында маңызды белес болумен қатар, ұлттың болашағын негіздейтін іргетасқа айналды.

Дереккөздер

Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфера Земли. М., 1990.

Китаев Е.Д. История Казахстана XIX век. Алматы, 2001.

Назарбаев Н.А. Казахстан на рубеже веков. Астана, 1998.

Сагындыков Ш.К. Административные реформы в Казахстане в XIX веке. Алматы, 2005.

Тлеубаев М.К. История казахского народа. Алматы, 2010.

ХХІV ғасырдағы Ресей империясы халық санағы бойынша статистика. — М., 1898.

Қазақ зиялыларының өмірі мен қызметі. Коллективтік жинақ. — Алматы, 2005.

XIX ғасырдағы реформалар және олардың қазақ қоғамына әсері. — Алматы, 2010.

Қазақстан тарихы: XIX ғасыр. — Алматы, 2013.