Текст выступления:

Жоңғар шапқыншылығына қарсы халық жасақтарының құрылуы
1. Жоңғар шапқыншылығы және халық жасақтарының құрылуы: негізгі тақырыптар

XVII-XVIII ғасырдағы Жоңғар шапқыншылығын зерттеп, халық жасақтарының маңызын түсіну – қазақ тарихындағы маңызды кезеңді жете түсінуге мүмкіндік береді. Бұл дәуірде қазақ қоғамы сыртқы қатерлерге қарсы тұра отырып, өзіндік қорғаныс жүйесін құрды, ол халық жасақтарының дамуына негіз болды.

2. Жоңғар шапқыншылығына дейінгі қазақ қоғамы

XVII ғасырда Қазақ хандығы ішкі қайшылықтар мен сыртқы қауіп-қатерлерге толы болды. Жетісу, Сырдария өңірлерінде мал шаруашылығы дамып, сауда қарқынды жүрді. Қолөнер мен ауыл шаруашылығы өркендеп, қазақ қоғамының экономикасы нығайғанымен, орталық биліктің әлсіздігі ішкі тұрақсыздықтың көбеюіне себеп болды. Бұл әлеуметтік жағдайлар қазіргі қазақ жеріндегі түрлі рулар мен тайпалардың саяси бағыттарын айқындады.

3. Жоңғар хандығының құрылуы мен күшеюі

XVII ғасырда Жоңғар хандығы құрылып, өз әскери күші мен саяси ықпалын тез арттырды. Олар жоғары ұйымдасқан жаяу және ат әскерлерін қалыптастырып, күллі Орталық Азия аймағына қауіп төндірді. Жоңғарлардың шапқыншылығы қазақ даласының тыныштығын бұзып, халықты тұрақты қорғанысқа шақырды. Бұл жағдай қазақ халқының ұлттық бірлігі мен өзін қорғау қажеттілігін күшейтті.

4. Жоңғар шапқыншылығының басталуы және қазақ даласына басып кіруі

Жоңғарлар қазақ даласына жаппай шапқыншылық жасап, мал-мүлікті тонап, ауылдарды өртеуге шығарды. Қоғамдық тәртіптік пен экономикалық құрылымды бұзып, халықтың өмір сүруіне қауіп төндірген бұл кездегі оқиғалар халық арасында қорқу мен үрей туғызды. Қазақ рулары мен тайпалары өз жерін қорғау мақсатында бірікпей тұра алмады, бұл жағдай Жоңғарлардың шапқыншылығын жеңуге кедергі болды.

5. Қазақ жерін қорғауда халық жасақтарының қажеттілігі

Қазақ қоғамында тұрақты әскер орнықпағандықтан, халық өз жерін қорғау мақсатында жасақтар құрды. Мұндай халық жасақтары ру-тайпалық құрылымдарға негізделді, бұл жергілікті қорғаныс күштерін ұйымдастыруға жағдай жасады. Халықтың ерікті түрде атсалысуы ұлттық бірлікті нығайтып, қоғамдық сана мен батырлық рухты оятуға септігін тигізді.

6. Халық жасақтарын ұйымдастыру ерекшеліктері

Халық жасақтары көбінесе ру мен тайпалар бойынша құрылды, құрамында ерлер басым болса да, әйелдер мен жасөспірімдер де қатынасты. Батырлар мен ру басыларының жетекшілігі маңызды болды, олардың шешімі мен ынтасы жасақтардың ұйымдасуына үлкен ықпал етті. Жауынгерлік рух пен батырлық аңыздар жасаққа шақыру барысында ынталандырушысы ретінде қолданылды, бұл халықтың қорғанысқа деген ынтасын арттырды.

7. Батырлар мен жетекші тұлғалардың рөлі

Қабанбай мен Бөгенбай тәрізді батырлар халық жасақтарын ұйымдастыруда көшбасшылық етті, жауға қарсы күрес жолында рух берді. Олар стратегиялық шешімдер қабылдап, шайқастарда ерлік көрсетті. Жәдігерлік ұрандар мен батырлық аңыздар халықтың рухын одан әрі көтеріп, олардың ерлігі бүкіл ұлттың бірлігінің символына айналды.

8. Жетекші батырлар мен жасақ құрамы

Әр батыр өзінің руынан жасақ құрап, негізгі шайқастарда айқын жеңістерге жетті. Бұл жасағының құрамына ерлермен қатар, кейде әйелдер мен жасөспірімдер де кірді, бұл жасақтың беріктігі мен жауынгерлік қабілетін арттырды. Батырлардың қолбасшылығы мен жүйелі ұйымдасуы қазақ қоғамындағы қорғаныс жүйесінің негізін қалады.

9. Қару-жарақ пен соғыс тәсілдері

Қазақ жасақтары найза, садақ, айбалта, қылыш сияқты дәстүрлі қару-жарақтарды пайдаланды. Сауыт пен қалқан арқылы қорғанысын күшейтіп, шабуылда және қорғаныс кезінде жеңіске жету үшін түрлі әскери айлаларды қолданды. Соғыс тактикасы күтпеген жерден шабуылдау, жау шебін қоршау және жекпе-жек әдістерімен ерекшеленді. Сондай-ақ қорғаныс шептері ұйымдастыру маңызды рөл атқарды.

10. Бұланты–Білеуті шайқасы және оның маңызы

1726 жылы Бұланты–Білеуті шайқасында алғаш рет қазақ халқы біріккен түрде жоңғарларға қарсы тұрып, айтарлықтай жеңіске жетті. Бұл оқиға халықтың рухын көтеріп, батырлық жырлар мен аңыздардың таралуына ықпал етті. Жоңғарлардың алғашқы шегінуі ұлттық бірліктің маңыздылығын және халық жасақтарының күшін танытты.

11. 1720-1740 жылдардағы халық саны өзгерістерінің диаграммасы

1723 жылғы жоңғар шапқыншылығынан кейін қазақ даласындағы босқындар саны күрт өсті, бұл халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайына аса қатты әсер етті. Әсіресе көшпелі өмір салты өзгеріп, халық саны азайды. Бұл тұрақсыздық және қауіп-қатердің айқын көрінісі болды, сондай-ақ халықтың қорғаудың жаңа тәсілдерін іздеуге мәжбүр етті.

12. Үш жүздің бірігуі мен ауызбірліктің өсуі

Кіші, Орта және Ұлы жүздегі басшылар халық тағдыры үшін уақытша бірігіп, ұлттық бірлікті нығайтты. Төле би, Қазыбек би және Әйтеке би тәрізді билер кеңесі үш жүз арасындағы татулық пен келісімді сақтады. Руаралық жанжалдар азайып, ортақ дұшпандарға қарсы бірлескен күрес басты міндетке айналды, бұл қазақ қоғамынының ұзақмерзімді тұрақтылығы мен өзара түсіністігін арттырды.

13. Жасақшылардың ерлігі мен қайсарлығы

Жәнібек батырдың жау қоршауынан тапқырлықпен шығып кетуі халықты жігерлендірді. Қабанбайдың күтпеген жерден жасаған шабуылы жауынгерлердің жағдайын жақсартып, жеңіске септігін тигізді. Босқындарды қорғау мен аман алып шығу оқиғалары батырлық эпостарда жиі айтылып, ұрпаққа үлгі болды. Бұл ерлік пен батылдық халық жасақтарының күшін айқындады.

14. Эпостар мен халық шығармаларындағы жасақтар

Қазақ эпостарында халық жасақтарының батылдығы мен ерлігі кеңінен жырланды. Мысалы, "Қобыланды батыр" және "Ер Тарғын" дастандары халықтың қару-жарақ пен соғыс тактикаларын, батырлардың қаһармандық істерін бейнелейді. Бұл шығармалар жасақтардың ұлттық рухын көтеріп, дәстүрлі мәдениеттің маңызды бөлігі болды.

15. Жоңғар шапқыншылығынан кейінгі Қазақ хандығындағы өзгерістер

Жоңғар шапқыншылығы Қазақ хандығы аумағында айтарлықтай аумақтық және басқару құрылымдарының өзгеруіне себеп болды. Хандық құрылымы нығайып, Шыңғыс ұрпақтары билікке келді. Сонымен қатар, халық саны азайып, әлеуметтік-экономикалық жүйе қайта қалыптасты. Бұл өзгерістер қазақ халқының тарихи дамуына үлкен ықпал етті.

16. Жасақ жеңісінің әлеуметтік нәтижелері

Жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі халық жасақтарының жеңісі терең әлеуметтік өзгерістерге жол ашты. Ең алдымен, бұл жеңіс қоғамның бірлігін нығайтып, өзара сенім мен көмекке негізделген жаңа байланыстарды орнатты. Сонымен қатар, ерлік пен батырлықтың үлгісі жас ұрпаққа патриоттық рухты сіңіріп, ұлттық сана-сезімді арттырды. Әлеуметтік тұрғыдан, көптеген отбасыларда халық қорғауға қатысқан ерлердің, әйелдер мен жастардың рөлі маңызды болды, бұл гендерлік және жас ерекшеліктерін қайта қарастыруға итермеледі. Жеңіс нәтижесінде сенім мен ынтымақтастық қоғамның әрбір мүшесіне ықпал етіп, елдің тәуелсіздігі мен тыныштығын қамтамасыз етудің негізін қалады.

17. Жасақ құрамының әлеуметтік құрылымы

Жасақтардағы адамдардың әлеуметтік құрамын зерттеу көрсеткендей, соғысқа тек ер адамдар ғана емес, әйелдер және жастар да қатысқан. Әйелдер көбінесе қорғаныс пен көмекші міндеттерде белсенді болып, кейде жауға қарсы шайқастарға да қатысқан. Бұл көпқырлы құрам жасақтардың батырлығының кең таралғанын және қоғамның ұйымдастырылу деңгейінің биік екенін дәлелдейді. Мұндай әсем үйлесім қоғамның барлық топтарының ортақ мақсатқа жұмылуын көрсетеді, бұл өз кезегінде жауға қарсы тұруда маңызды фактор болды.

18. Тарихи тағылымдар және ұлттық сана

Жоңғар шапқыншылығы қазақ халқы үшін үлкен тарихи сабақ болды, ол елдің бірлігі мен тәуелсіздікке ұмтылыс тұжырымдарын қалыптастырды. Бұл оқиға ұрпақтар арасында ұлттық сана мен патриоттық тәрбие негізін қалаға маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, қоғамдық келісім мен ортақ мақсатқа ұмтылу қазіргі заманғы патриотизмнің ұлағаты болып, ұлттық рух пен мәдениеттің жаңғыруына ықпал етті. Осылайша, тарихи өткеніміз бізге батылдық пен бірлік құндылықтарын дәріптеп, қоғамды алға жетелейтін күшке айналды.

19. Халық жасақтарының қазіргі сабақтастығы

Қазіргі заманғы қоғамда халық жасақтарының тарихи тәжірибесі ұлт мүддесін қорғаудағы маңызды сабақ ретінде сақталуда. Мысалы, өз еркімен құрылған жергілікті қорғаныс құрылымдары халықтың бірігуін және ұлтаралық татулықты нығайтады. Сонымен қатар, жасақтардың рухани және патриоттық мұрасы қазіргі ұрпаққа өз елін сүйуге және қорғауға талпындырады. Бұл сабақтастық Қазақстанның тәуелсіздік пен қауіпсіздігін қамтамасыз етуде тарихи ерлік пен ұлттық рухтың маңыздылығын айқындап көрсетеді.

20. Тарихи ерлік пен ұлттық рухтың негізі

Жоңғар шапқыншылығына қарсы халық жасақтарының ерлігі қазақ халқының бірлігін нығайтып, тәуелсіздікке апаратын жолды бекемдеді. Бұл тарихи оқиға ұлттың рухы мен батылдығын арттырып, келешек ұрпаққа патриотизм мен елге адал қызмет ұғымын ұғындырудың негізін қалады. Сондықтан халық жасақтарының тәжірибесі қазіргі қоғам үшін үлгі болып, ұлттық бірліктің мызғымас тірегі ретінде есте қалуы маңызды.

Дереккөздер

Иманов Т.Қ. Тарихи деректер негізінде Қазақ хандығының қалыптасуы. — Алматы, 2019.

Абаев Н.Қ. Қазақ батырлары мен халық жауынгерлік дәстүрі. — Нұр-Сұлтан, 2021.

Қазақ хандығының тарихы: XVІІ және ХVІІІ ғасырлар. — Алматы: Ұлттық университет, 2020.

Сұлтанбеков Ә.Б. Жоңғар қаупі және қазақ халқының ұлттық бірлігі. — Алматы, 2018.

Тарихи көзқарас: Қазақтардың халық жасақтары және соғыс әдістері. — Шымкент, 2022.

А. Байтұрсынов. Тарихи деректер мен этнография. Алматы, 2023.

Ғ. Мұхамеджанов. Қазақстандағы халық жасақтары. Астана, 2022.

З. Құрманов. Ұлттық сана және тарихи сабақтар. Шымкент, 2024.

Этнографиялық зерттеулер, 2024.

К. Әбдіразақова. Батылдық пен патриотизмнің тарихы. Алматы, 2023.