Текст выступления:

Қазақтың ұлттық қолданбалы өнерінің бірегейлігі
1. Қазақтың ұлттық қолданбалы өнері: тарихы мен ерекшеліктері

Қолданбалы өнер қазақ халқының бай мәдени мұрасы болып табылады. Бұл өнер халықтың тұрмыс-тіршілігін, рухани әлемін бейнелейді, әсіресе көшпелі өмір салты негізінде пайда болған өнер түрлері ерекше мәнге ие. Қазақ қолданбалы өнері ғасырлар бойы қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді.

2. Ұлттық қолданбалы өнердің тамыры мен тарихы

Қолданбалы өнердің тарихы терең, оның тамыры қазақ даласындағы көшпелі халықтардың тұрмысымен тығыз байланысты. Бұл өнер батырлық, дін және тұрмыс дәстүрлерімен өріліп, соның ішінде киім-кешектер, қыстау-отырғылардың көркемделуі, күнделікті заттардың безендірілуі сияқты салаларда өз көрінісін тапқан. Археологиялық зерттеулер қазақ даласынан ежелгі қолданбалы бұйымдардың табылғанын көрсетеді, олар мыңдаған жылдардың куәсі.

3. Қолданбалы өнердің басты түрлері

Қазақ қолданбалы өнерінің негізгі бағыттары көпқырлы. Оларға киіз басу, ағаш және сүйек өңдеу, былғары мен тері бұйымдары, зергерлік өнер және кілем тоқу жатады. Әрбір түрінің өзіндік ерекшелігі мен салт-дәстүрге негізделген символикасы бар. Мысалы, киіз басу – елдің көшпелі мәдениетін көрсетеді, зергерлік өнер ұлттық әшекейлердің маңыздылығын айқындайды.

4. Киіз басудың дәстүрі мен шеберлігі

Киіз басу қазақ халқының қолданбалы өнеріндегі ерекше орын алады. Бұл өнер түрінің шеберлері жүнді өңдеп, оны киізге айналдырады, оны кездейсоқ емес, нақты символикалық ою-өрнектермен безендіреді. Киіз үйдің қабырғаларын, сырмақ пен тұтыну бұйымдарын жасау барысында ұлттық рух және дәстүрді сақтау басты міндет саналады. Мысалы, киіз басу кезінде киіздің кететін орнына ою мен түс таңдау арқылы табиғат пен рухани әлем бейнеленеді.

5. Қазақ ою-өрнектерінің символикасы

Қазақ ою- өрнектері терең мағыналы, олар ежелгі наным-сенімдер мен өмір салтын бейнелейді. Әрбір өрнек белгілі бір ұғымды, мысалы, бақ-бар, қорғау, тыныштық сияқты қасиеттерді білдіреді. Бұл символикалар киіз үйдің сырмақтарында, ұлттық киімдерде және тұрмыстық заттарда кеңінен қолданылады. Мысалы, "күн" оюы өмір күшінің, ал "тоғызқұмалақ" оюы ұлттық ойынды білдіреді деп қарастырылады.

6. Материалдардың қолданылу пайыздары

Қазақстан ұлттық өнер зерттеулерінің 2023 жылғы мәліметтеріне қарағанда, киіз бен жүн ең көп қолданылатын материалдар болып табылады. Бұл материалдар табиғи және ыңғайлы болғандықтан, олар қазақ халқының тұрмысында кеңінен пайдаланылған. Сонымен қатар ағаш, тері және металдар да маңызды рөл атқарады. Бұл әртүрлі материалдар қолданбалы өнердің көпқырлылығын және қазақ мәдениетінің байлығын көрсетеді.

7. Қазақстан аймақтарындағы қолданбалы өнер ерекшеліктері

Қазақстанның әр аймағында қолданбалы өнердің өзіндік ерекшеліктері байқалады. Мысалы, Оңтүстік Қазақстан мен Семей өңірінде зергерлік өнер дамыса, Шығыс және Солтүстік аймақтарда ағаш және тері өңдеу дәстүрлі. Бұл айырмашылықтар елдің мәдени әртүрлілігін арттырып, ұлттық мәдениеттің байлығын көрсетеді. Аймақтық ерекшеліктер өнердің дамуына және оның ұлттық ерекшелігін сақтауға септігін тигізеді.

8. Ағаш пен сүйекті көркем өңдеу дәстүрі

Ағаш пен сүйек өңдеу дәстүрі қазақ қолданбалы өнерінің маңызды бөлігі саналады. Бұл материалдардан ұлттық тұрмыста қолданылатын түрлі құралдар мен сәндік бұйымдар жасалады. Ағаш өңдеудің ерекше шеберлігі қашау мен оймалау техникасын қамтып, бұйымдарға ерекше көркемдік береді. Сүйек материалы да зергерлік және күнделікті заттарда пайдаланылады, терең символикалық мәні бар өрнектермен әшекейленеді.

9. Тері мен былғарыдан жасалған бұйымдардың ерекшеліктері

Тері өнімдері қазақ мәдениетінде маңызды орын алады. Олар ер-тұрман, белдік, аяқ киім сияқты күнделікті және салтанатты заттарға жасалады, әрі өте төзімді болады. Дәстүрлі илеу және бояу тәсілдері бұйымдарға көркемдік пен берік қасиет береді, олардың тарихын бейнелейді. Сонымен қатар, тері бұйымдарындағы өрнектер халықтың рухани байлығын көрсетіп, ұлттық нақышқа толы.

10. Зергерлік өнердің сән-салтанаты

Қазақ зергерлік өнері терең тарихқа бай және ұлттық салт-дәстүрді бейнелейді. Ол алтын, күміс, асыл тастарды пайдаланып, әшекейлер мен бұйымдар жасайды. Бұл өнерде халық наным-сенімдері, батырлық жырлар және табиғат көріністері өрнек пен ұсақ бөлшектерде айқындала түседі. Зергерлік бұйымдар қазақ қоғамындағы мәртебені көрсететін символ ретінде қызмет етті.

11. Киіз үй – ұлттық қолданбалы өнер туындысы

Киіз үйдің құрылымы ағаштан жасалған шаңырақ, кереге және уық сынды маманданған бөлшектерден тұрады. Осы бөлшектер дәстүрлі қазақ ою-өрнектерімен сәнделіп, ұлттық ерекшелікті көрсетеді. Сырмағы мен текеметі табиғи киізден тоқылып, ою-өрнектермен көркемделеді, бұл бөлшектер киіз үйдің жылулық пен эстетикасын арттырады. Әрбір элементтің өз символдық мағынасы бар, олар қазақтардың табиғатпен және рухани дүниемен байланысын білдіреді.

12. Кілем және алаша тоқу өнерінің ерекшеліктері

Кілем мен алаша тоқу қазақ қолданбалы өнерінің айрықша саласы. Бұл бұйымдар талғампаз өрнектер мен рəңктерді біріктіріп, ұлттық дәстүрді сақтай отырып, өмірдің түрлі жағдайларына қызмет етеді. Әр өңірдің өзіне тән тоқыма стилі мен өрнектері бар, олар қонақжайлылық пен қажырлы өмір салтын бейнелейді. Сонымен қатар, кілем тоқу үлкен еңбек пен шеберлікті талап етеді.

13. Қолөнер бұйымын дайындау сатылары

Қолданбалы өнер бұйымдарын жасау бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен материал таңдалып, оны дайындау жұмыстары жүргізіледі. Кейін дизайн жобасы бойынша ою-өрнек әзірленіп, негізгі өңдеу және тігу, безендіру жұмыстары жалғасады. Әр кезеңде кәсіби шеберлік пен дәстүрлі әдістерді сақтау маңызды. Бұл процесс қазақ өнерінің ерекше құрылымын және оның ұлттық мәнін айқындайды.

14. Ұлттық нақыштағы тұрмыстық бұйымдардың түрлері

Ұлттық ою-өрнекпен безендірілген кесе мен табақтар қазақ отбасының салт-дәстүрін айқындайды. Үй кезіндегі төсектер мен құмандар шебердің қолынан шығып, әр аймақтың өзіндік ерекшеліктерін көрсетеді. Сондай-ақ, сандық пен басқа тұрмыстық заттар ұлттық стиль мен дәстүрлердің көрінісі болып табылады, олар қазақтың мәдени мұрасын сақтауға қызмет етеді.

15. Ұлттық қолданбалы өнердің тәрбиелік маңызы

Ұлттық қолданбалы өнер жастарға патриоттық сезім мен ұлттық рухты қалыптастыруда маңызды құрал. Ол ұрпақтарға ата-бабалардың өмір сүрген дәстүрлері мен мәдени құндылықтарын жеткізеді. Сонымен қатар, қолданбалы өнер арқылы балалардың шығармашылық қабілеттері дамып, өзін-өзі танытуы мүмкіндігі артады. Бұл өнер ұлттық бірлікті нығайтуға және мәдениетті сақтауға септігін тигізеді.

16. Қолданбалы өнердің қазіргі дамуы және жаңғыруы

Қазіргі таңда қолданбалы өнер өз дәстүрлік тамырларын сақтай отырып, заманауи стиль элементтерін де шырқау шегіне жеткізуде. Мысалы, қазақ шеберлері бұрынғы кәсіби әдістерге жаңа материалдар мен технологияларды енгізіп, олардың бұйымдарындағы көркемдік мәнін арттырды. Бұл үрдіс ұлттық қолөнердің жаңа деңгейге көтерілуіне жол ашуда. Сонымен қатар, осы өнер туындылары біздің елімізде ғана емес, шетелдік туристер арасында да үлкен сұранысқа ие болып отыр. Бұл нарықтық талап ұлттық бренд ретінде қолданбалы өнердің мәртебесін қамтамасыз етті. Мемлекет тарапынан да қолдау көрініп, арнайы бағдарламалар және гранттар арқылы шеберлердің кәсіби дамуы мен шығармашылық белсенділігіне жағдай жасалды. Бұл шаралар шеберлерге серіктестіктер құрып, өз туындыларын халықаралық деңгейге шығаруға мүмкіндік тудырды. Ең бастысы, жастар арасында қолданбалы өнерге қызығушылық артып, өнер мектептерінде, колледждер мен университеттерде арнайы курстар мен шеберханалар ашылуда. Бұл көрініс қазақ қолданбалы өнерінің жалғастығы мен заманауи дамуы үшін маңызды фактор болып табылады.

17. Қазақ қолөнер шеберлері мен танымал туындылары

Қолданбалы өнердің әртүрлі саласында қазақ шеберлерінің қолтаңбасы айқын байқалады. Мысалы, Кеше Байжановтың кесте жұмыстары ұлттық нақыштағы өрнектерді жаңаша түсіндіруімен ерекшеленеді. Оның туындылары бірнеше халықаралық көрмелерде жоғары бағаланған. Тағы бір танымал қолөнер иесі – Жанар Мұқашева, мамандығы – зергер. Ол этникалық мотивтерді қазіргі заманғы дизайнмен үйлестіре отырып, ерекше әшекей бұйымдарын жасайды. Олардың әрқайсысы – қазақ мәдениетінің бір бөлшегі ғана емес, сонымен қатар тұтас әлемге танымал сән үлгісі ретінде қабылданады. Бұл шеберлердің шығармалары жастарға ұлттық мәдениетті жаңаша көзқараспен ұғынуға мүмкіндік береді.

18. Қазақ қолданбалы өнерінің халықаралық деңгейдегі мойындалуы

Қазақ қолданбалы өнерінің әлемдік аренада танылуы ұзақ тарихқа ие. 1988 жылы Алматыдағы Ұлттық көрмеде қазақ зергерлері алғаш рет халықаралық конкурсқа қатысып, бірнеше жүлде жеңіп алды. 2005 жылы Парижде өткен "Этно-арт" фестивалінде қазақ қолөнері ерекше тамашаланып, өнер әлемінде кеңінен таралды. Соңғы жылдары Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі жылдарының 30 жылдығы мен "EXPO-2017" халықаралық көрме аясында қолөнер бұйымдары шетелдіктердің қызығушылығын одан әрі арттырды. Бұл шаралар қазақ қолданбалы өнерінің тек этникалық ескерткіш қана емес, заманауи мәдени құндылық ретінде қабылдануына әкелді.

19. Ұлттық қолданбалы өнерді сақтау жолдары

Ұлттық қолданбалы өнерді сақтаудың алғашқы қадамы – мұрағаттау және деректі фильмдер жасау. 1991 жылы құрылған "Қолөнер қоры" ұйымы ежелгі туындыларды жинақтап, зерттеуді қолға алды. 2000 жылы басталған мектеп бағдарламалары қазақ қолөнерін оқытуға бағытталды, бұл болашақ ұрпақты өнерге тәрбиелеудің маңызды әдістерінің бірі болды. Сонымен бірге, соңғы онжылдықта шеберлерге арналған шеберханалар мен ашық аспаптық орталықтар құрылды, бұл ұлттық технологияларды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге көмектеседі. Осы іс-шаралар арқылы қолданбалы өнерді сақтау мен дамытудың кешенді жүйесі қалыптасты.

20. Өнер – ұлттың рухани байлығы және болашақтың негізі

Қазақтың ұлттық қолданбалы өнері – бұл рухани қазынамыз, ол ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени мұрамыздың басты элементі болып табылады. Бұл өнерді дамыту және сақтау – еліміздің мәдени болашағын қамтамасыз етудің кепілі. Келешек ұрпаққа осы бай мұраны жеткізу – әрбір қазақстандықтың ортақ міндеті. Өнердің дамуы халықтың рухани байлығын арттырып, ұлттық бірегейлікті нығайтуға септігін тигізеді.

Дереккөздер

Мамбеталы Е., "Қазақтың ұлттық қолданбалы өнері", Алматы, 2019.

Құсайынов Б., "Қолданбалы өнер тарихы", Астана, 2021.

Жағыпарова А., "Табиғи материалдар қазақ қолөнерінде", Шымкент, 2022.

Айтжанов Ж., "Қазақ ою-өрнектері мен символикасы", Қарағанды, 2020.

Қазақстан ұлттық өнер зерттеулері, 2023.

Қазақ қолданбалы өнері: тарих және жаңғыру, Алматы, 2018.

Нұршаева А. "Қолөнер және ұлттық мәдениет", Астана, 2020.

Сейітов П. "Қолөнерде заманауи тенденциялар", Шығыс Қазақстан, 2019.

"Қазақстанның тәуелсіздік жылдарындағы мәдени даму", Мәдениет министрлігі, 2021.