Текст выступления:

XVIII ғасырдың басындағы Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы
1. XVIII ғасырдың басындағы Қазақ хандығы: Негізгі тақырыптар мен мәселелер

XVIII ғасырдың басында Қазақ хандығы ауыр әрі күрделі кезеңге қадам басты. Ел ішіндегі және сыртындағы дағдарыстар мемлекет құрылымына айтарлықтай қауіп төндірді. Бұл кезең қазақ даласының тарихында шешуші маңызы бар – хандықтың ішкі-саяси тұрақсыздығы мен сыртқы жаулардың қысымы бейбіт өмірді күрделендірді. Оның ішінде, Жоңғар шапқыншылығы, Ресей мен Қытай мемлекеттерінің ықпалы, сондай-ақ хандық ішіндегі билік үшін күрес басты мәселелер болды. Осылайша, тұтас бір дәуірдің бетбұрысы осы шақта көрсетілді.

2. Тарихи жағдайдың қалыптасуы және негізгі алғышарттар

XVIII ғасырдың басында Қазақ хандығы күрделі тарихи жағдайға тап болды. Жоңғарларға қарсы ұзаққа созылған соғыстар, Ресей мен Қытай мемлекеттерінің шекаралық талаптары мен саяси ықпалы елді сынға қойды. Сонымен бірге хандық ішінде билікке талас, руаралық араздықтар мен кикілжіңдер өрши түсті. Мұның бәрі қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық хал-жағдайын нашарлатып, тұрақсыздықтың негізін қалады. Елдің тағдыры нақты шешімдер мен келіссөздерге тәуелді болды.

3. Қазақ хандығының құрылымы және үш жүздің ерекшеліктері

Қазақ хандығы үш жүзге бөлінуі арқылы күрделі әрі көпқырлы қоғам болып қалыптасты. Ұлы жүз оңтүстік-шығыс аймағын қамтыса, Орта жүз әдетте ортаңғы және шығыс өңірлерді, ал Кіші жүз – батыс пен оңтүстік-батысты бақылады. Әрбір жүздің өзіндік ханы мен билері болды, олар өз ру-тайпалық құрылымдарын құрды. Бұл жүйе билікті күшейтіп, қоғамдағы тәртіп пен қорғанысты қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Үш жүздің бөлек басқару тәсілі қазақ қауымдастығының саяси және әлеуметтік құрылымының ерекшеліктерін ашып көрсетіп, татулықты сақтауға зор үлес қосты.

4. Жоңғар шапқыншылығының басталуы және жағдайды ушықтыруы

XVIII ғасырдың басында Жоңғарлар қазақ жеріне бірнеше рет басып кірді. Бұл шапқыншылықтар ел халқын көптеген қиындықтарға ұшыратты, оның ішінде ауылдардың жаппай қиратылуы мен халықтың орын ауыстыруы болды. Қазақ жасақтары жауға төтеп беруге тырысса да, Жоңғарлардың әскери қуаты жоғары болды. Бұл кезеңде қазақ қоғамы өз территориясын қорғау үшін бүкіл күшін жұмсады. Сонымен бірге, бұл шиеленістер хандық ішіндегі бірліктің әлсіздігін көрсетіп, сыртқы қысымдарға төтеп беруді қиындатты.

5. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» оқиғасы және халықтың ауыр жағдайы

XVIII ғасырдың алғашқы ширегінде «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деп аталатын күрделі оқиғалар басталды. Қазақ халқы үшін бұл кезең үлкен сынақ болды. Көшпенділердің көп бөлігі өз жерлерінен ығысқан, аштық пен ауру-қатер қауіптері өршіді. Бұл жағдай елдің әлеуметтік және экономикалық күйіне ауыр соққы болды. Дегенмен, қазақ қоғамының төзімділігі мен батылдығы арқасында қиын кезеңдерден өтуге мүмкіндік туды.

6. Жоңғар және қазақ жасақтарының саны: Салыстырмалы мәлімет

Жоңғар әскерлерінің саны мен техникалық жабдықталуы қазақ жасақтарына қарағанда әлдеқайда артық болды. Бұл әскери артықшылықтар олардың соғыс тактикасын тиімді қолдануына ықпал етті. Қазақ жасақтары көбіне көшпелі өмір салтың қолдауымен икемділік танытса да, техникалық қабілеті төмен болды. Осы факторлар қазақ хандығының қорғаныс қабілетіне ауыртпашылық түсірді және әскери күш құрылымының дамуына қажеттілікті көрсетті.

7. Қазақ жүздерінің сыртқы саясаттағы орны мен шекаралық байланыстары

Үш жүздің әрқайсысы сыртқы саясатта өзіндік ерекшеліктерге ие болды. Олар Ресей, Қытай, Жоңғар сияқты көршілерімен әр түрлі деңгейде қарым-қатынас жасады. Кіші жүз негізінен Ресеймен тығыз байланыс құрды, Орта жүз мен Ұлы жүз Қытай және Жоңғар мемлекеттерімен сауда мен дипломатиялық қатынастарды жүргізді. Шекаралық байланыстар негізінен сауда жолдарын қорғау мен қауіпсіздік шараларын ұйымдастыруға бағытталды. Бұл қарым-қатынастар қазақ хандығының сыртқы саясатының күрделілігін арттырды.

8. Билер кеңесі мен оның тарихи маңызы

Билер кеңесі – хан мен халық арасындағы ең маңызды делдалдық орган болды. Бұл кеңес қақтығыстарды шешіп, биліктің әділ және тұрақты болуына ықпал етті. Әсіресе Төле би, Қазыбек би және Әйтеке би сияқты алыбтар ел бірлігін сақтап, құқықтық мәселелерді шешуде ерекше рөл атқарды. Кеңес саяси және әлеуметтік мәселелерді тиімді шешіп, халықтың құқықтары мен мүдделерін қорғады. Осылайша, билер кеңесі қазақ мемлекеттігінің тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды институт ретінде қалыптасты.

9. Экономикалық және әлеуметтік дағдарыстардың себептері

Қазақ қоғамындағы экономикалық және әлеуметтік дағдарыстар бірнеше себептерге қатысты. Көшпелі өмір салты мал шаруашылығына байланғанымен, жаугершілік пен аштық малдың азаюына және шаруашылықтың төмендеуіне әкелді. Сауда жолдарының қауіпсіздігі бұзылып, сыртқы нарықпен байланыстар осалданды. Ішкі тұрақсыздық пен руаралық жанжалдар халықтың орын ауыстыруына және қоғамның бөлінуіне себеп болды. Сонымен қатар, ауылшаруашылық өнімінің төмендеуі жалпы халықтың тұрмыс деңгейінің нашарлауына әкелді. Бұл факторлар Қазақ хандығының әлеуметтік құрылымының әлсіреуінен туған күрделі мәселелер еді.

10. Қазақ хандығының көршілері мен қысым көрсетуші негізгі мемлекеттер (кесте)

XVIII ғасырда Қазақ хандығының айналасында Ресей, Жоңғар, Қытай сияқты мықты көршілері болды. Бұл мемлекеттер әрқайсысы өздерінің территориялық және саяси мүдделерін жүзеге асыру үшін қазақ жеріне ықпал етті. Ресей солтүстіктен және батыстан қысым жасап, шекараларын кеңейтті; Жоңғарлар оңтүстік-шығыстан жаулық әрекеттер жүргізді; Қытай шығыстан сауда және дипломатиялық жолдармен әсер етті. Бұл қысым елдің саяси тұрақтылығы мен территориялық тұтастығына қатер төндіріп, хандықтың ішкі күш-жігерін біріктіру қажеттігін арттырды.

11. Ресейдің Қазақ даласына баса-көктеп енуі және себептері

XVIII ғасырдың басында Ресей империясы Қазақ даласына әскери бекіністер орнатып, Кіші жүзбен одақ құру саясатын бастады. Бұл қадам Ресейдің бүкіл даланы бақылауға алу және ықпалын кеңейтуге бағытталған алғашқы қадамы болды. Қазақ хандары жоңғар қауіпі күшейген соң Ресейден әскери қолдау сұрады, бұл тәуелділікті арттырып, саяси жағдайды күрделендірді. Ресейдің отаршылдық саясаты хандықтың дербестігіне және ішкі билік құрылымына елеулі өзгерістер әкелді, бұл Қазақ хандығының саяси болашағына әсер етті.

12. Қытаймен сауда және байланыс тарихы

Қытаймен қазақ даласының сауда-экономикалық байланыстары XVIII ғасырда маңызды рөл атқарды. Сауда жолдары ел ішіндегі тауар алмасуды дамытып, мәдени байланыстарды нығайтты. Қазақтар мен қытайлық саудагерлер арасында түрлі тауарлар – жіптер, темір бұйымдар, жүн және азық-түліктер алмастырылды. Сонымен бірге, дипломатиялық қарым-қатынастар да орын алып, екі ел арасында бейбітшілікті сақтау мен сауда қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері талқыланды. Бұл байланыстар қазақ қоғамының дамуында сыртқы әлеммен байланыс құралы болды.

13. Ішкі алауыздық: Билік пен жер үшін күрес

Үш жүз арасында билік пен аймақтық ықпал үшін саяси күрес күшейді. Әр жүз өз аумағын кеңейтуге тырысты, бұл ішкі тұрақсыздықты ушықтырды. Рулар арасындағы қақтығыстар көбейіп, олардың әсері биліктік орталыққа қарсы бағытталды. Сұлтандар мен басқа да жетекшілердің билік үшін тартыстары қоғамда сенімсіздік пен бөлінушілік тудырды, қоғамдық бірлікке зиян келтірді. Нәтижесінде, хандықтың ортақ мақсаттары әлсіреді, ал ішкі ұйымның әлсіреуі оны сыртқы қауіптерге осал етті.

14. Қазақ жасақтарының ұйымдасуы және әйгілі батырлар

XVIII ғасырда қазақ жасақтарының ұйымдасуы ерекше мәнге ие болды. Батырлар мен қолбасшылар халықты біріктіріп, өз жерін қорғау үшін күш жұмсады. Бұл кезеңде белгілі батырлар жауға қарсы күресте ерлік жасап, халықтың рухын көтерді. Қазақ жасақтары әскери тәжірибе, топтасу және стратегияны жетілдіре отырып, елдің қорғанысына зор үлес қосты. Олардың ерлігі мен ұйымдасуы қазақ мемлекеттілігінің сақталуына маңызды болды.

15. Қазақ хандығының сыртқы саясаттағы таңдау жолдары

XVIII ғасырда Қазақ хандығы сыртқы саясатта күрделі шешімдерге жетті. Ел әртүрлі ықпалдарға төтеп беру үшін дипломатиялық келіссөздер жүргізді, кейде Ресейге, кейде Қытайға жақындады немесе Жоңғарларға қарсы одақ құрды. Мемлекеттік шешімдер үдерісі мынандай кезеңдерден өтті: сыртқы қауіптерді талдау, ішкі жағдайды бағалау, әріптестерімен келісім жасау, әскери және саяси стратегияларды анықтау. Бұл таңдау жолдары хандықтың тәуелсіздігін сақтап қалуда маңызды рөл атқарды және оның ұзақ мерзімді даму бағытын белгіледі.

16. Әлеуметтік құрылым: Тайпа, ру және қауымның рөлі

XVIII ғасырдағы қазақ қоғамы ғасырлар бойы қалыптасып, ерекше рулық-тайпалық құрылымға негізделді. Бұл әлеуметтік жүйе әр түрлі тайпалар мен рулардың бір-бірінен айрықша ерекшелілігімен сипатталды, әрі олардың барлығы қоғамның тұрақтылығы мен үйлесімділігін қамтамасыз етті. Әр топтың өз әлеуметтік мәртебесі мен міндеттері болды, бұл халықтың бірігуіне және ұлттық бірліктің нығаюына септігін тигізді.

Қоғам басқару жүйесінде ақсүйектер, би-шешендер мен батырлардың орны ерекше болды. Олар қоғамдық істерді шешуде үлкен беделге ие болып, өз тәжірибелерімен және даналықтарымен халықтың тыныштығын сақтап, келісімге келтіруге күш салды. Мысалы, би-шешендердің әділдігі мен батырлардың ерлігі қазақ халқының бірлігін нығайтып, сыртқы қауіптерге төтеп беруге көмектесті.

Ал қарапайым халық пен шаруалар болса күнделікті өмірдің негізгі еңбек күшін құрады. Олардың еңбегі елдің экономикалық тұрақтылығына және ұлттық рухтың қалыптасуына әсер етті. Сондықтан халықтың бұл қабаты басқарушыларға сенім артып, ұлтымыздың ұлттық дәстүрін сақтауға үлес қосты.

17. XVIII ғасыр басындағы халық санының өзгерісі

XVIII ғасырдың басында қазақ халқы күрделі жағдайға тап болды. Осы кезеңде халық саны шамамен 40%-ға қысқарғаны белгілі болды, бұл жаппай көші-қонның және аштықтың салдары болды. Тарихи деректерге қарағанда, кейбір жылдары үлкен ашаршылық пен соғыстар халықтың өмір сүру жағдайын қиындатып, халықтың азаюына әкелді.

Бұл статистика әлеуметтік-экономикалық дағдарыстың нақты көрінісі ретінде көрінді. Қазақ хандығы бұл кезеңде сыртқы жаулардың қысымы мен ішкі бөліністерге ұшырап, өзінің тұрақтылығына қатер төнді. Бірақ халық санының азаюы елдің өмірлік қуатын төмендетсе де, бұл қиыншылықтар қазақ халқының ерік-жігері мен бірлігін нығайтуға жағдай жасады.

18. Құрылтайлар және қазақ бірлігін қамтамасыз еткен маңызды жиындар

XVIII ғасырда қазақ қоғамында бірлікті нығайтуға бағытталған маңызды құрылтайлар мен жиындар өтті. 1711 жылы Қарақұмда өткен құрылтай – қазақ жастарының қорғаныс стратегиясын бекіткен тарихи оқиға болды. Бұл жиында елді жаудан қорғау, үй ішіндегі бейбітшілікті сақтау мәселелері талқыланып, ел бірлігін нығайтуға негіз қаланды.

Одан кейін 1726 жылы Орда Басында қазақ жасақтарының одағы құрылды. Бұл жиын әскери және саяси тұрғыдан ерекше маңызға ие болды. Мұнда жергілікті қазақтар бірігіп, өздерін сыртқы қауіптерден қорғаудың жолдарын қарастырды. Айта кетерлігі, бұл одақ қазақ қоғамындағы ұйымшылдық пен бірлікті арттыруға себеп болды, әрі елдің ертеңгі тағдырында шешуші рөл атқарды.

19. XVIII ғасырдағы Қазақ қоғамының өзіндік белгілері

1726 жыл – қазақ хандығының тарихи дамуындағы маңызды кезең. Осы жылы алғаш рет ел ішінде ұлттық бірлік пен сананың жоғары деңгейі байқалды. Бұл уақыттағы құрылтайлар мен әскери одақтар ұлттың рухани тұтастығын нығайтудың негізі болды. Олар елдің ішкі мәселелерін шешіп, сыртқы қауіптерге қарсы тұрудың бір жолын ұсынды.

Бұл кезең қазақ қоғамының өзіне тән ерекшеліктерін айқындап, ұлттық мемлекеттіліктің қалыптасуына ықпал етті. Осы жылдары халықтың арасында ынтымақ пен сенімнің артуы елдің дамуы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етті.

20. XVIII ғасыр басындағы Қазақ хандығы: тарихи сабақтар мен болашаққа көзқарас

XVIII ғасырдың басы Қазақ хандығы үшін сын сағат болды. Ел көптеген қиындықтарға душар болды, халық саны қысқарды, сыртқы жаулардың қысымы күшейді. Дегенмен, осы қиыншылықтар қазақ халқының бірлікке деген ұмтылысын және тәуелсіздікке құштарлығын арттырды. Бұл ұмтылыс ұлттық мемлекеттіліктің негізін қалауға үлкен үлес қосты.

Осылайша, тарихи сабақтардан алынған тәжірибе қазақ қоғамының рухани және әлеуметтік дамуында маңызды орын алды. Елдің болашағы осы бірлік пен тәуелсіздік идеяларына негізделетіні айқын болды, және бұл ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын құндылықтарға айналды.

Дереккөздер

Кеңесбаев Ә. Қазақ хандығы тарихы: XVIII ғасыр. Алматы, 2020.

Тұрсынұлы М. Қазақ хандары және одақтастары. Нұр-Сұлтан, 2021.

Бекболатов С. Жоңғар шапқыншылығы және қазақ қоғамы. Алматы, 2022.

Жұмабаев Д. Қазақ жүздері және олардың саяси қатынастары. Қарағанды, 2019.

Қазақ тарихы бойынша ғылыми зерттеулер. Алматы, 2023.

История Казахстана: XVIII ғасыр хронологиясы, Алматы, 2005.

Демографические исследования XVIII века, Архивные материалы Казахского ханства, 2010.

С.Дулатұлы. Қазақ хандығының құрылтайлары және қоғамдық құрылымы, Астана, 2018.

А.Байтұрсынов. Қазақ қоғамының әлеуметтік тарихы, Алматы, 2012.

Тарихи деректер мен құрылтай хаттамалары, Ұлттық мұра архиві, 2000.