Текст выступления:

XIX ғасырдың екінші жартысындағы білім беру мен ағарту ісі
1. XIX ғасырдың екінші жартысындағы білім беру мен ағарту ісінің негізгі тақырыптары

XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда білім беру мен ағарту саласында түбегейлі өзгерістер орын алды. Бұл кезеңде дәстүрлі және жаңа жүйелер қатар дамып, елдің рухани және мәдени дамуында маңызды белестер бағындырды. Қазақстанның тарихи жағдайы мен сыртқы әсерлер білім мен ағартудың жаңа бағыттарын қалыптастыруға жол ашты.

2. Тарихи жағдай мен өзгерістер кезеңі

XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстан Ресей империясының құрамында болды. Бұл сыртқы ықпал қазақ қоғамын әлеуметтік-саяси реформалар мен жаңару үрдістеріне итермеледі. Ұлт зиялылары пайда болып, олар білім мен ағарту арқылы ұлтты жаңғыртуға күш салды. Осы кезеңде қазақ жастары жаңа білім мен идеяларға тартыла бастады.

3. XIX ғасырдағы білім беру жүйесінің жалпы сипаттамасы

Сол кезеңде дәстүрлі діни медреселер мен молдалар мектебі білімнің негізгі қайнар көзі ретінде қызмет етті. Олар ислам негіздерін үйретіп, ұлттық мәдениетті сақтауда маңызды рөл атқарды. Сонымен бірге, орыс тілінде оқытатын гимназиялар мен жаңа мектептер ашылып, олардың оқу бағдарламаларына математика, тарих және шет тілдері кірді. Мұндай өзгерістер оқушылар санының өсуіне және білім сапасының жақсаруына ықпал етті.

4. Орыс-түзем мектептерінің ашылуы мен рөлі

1861 жылдан бастап орыс-түзем мектептері ашылып, онда қазақ және орыс тілдерінде білім берілді. Бұл мектептер оқушыларға екі мәдениетті меңгеруге мүмкіндік беріп, олардың әлемдік білім кеңістігіне кіруін қамтамасыз етті. Орыс тілінде білім алатын балалардың пайда болуы қоғамда жаңа әлеуметтік топтардың қалыптасуына, сондай-ақ ақпараттық алмасудың жеделдеуі мен қоғамдағы интеграцияның нығаюына себепкер болды.

5. 1860-1890 жылдары мектептер санының өсуі

1860 жылдан 1890 жылға дейінгі кезеңде мектептер саны едәуір ұлғайды, бұл қазақ қоғамындағы білімге деген қызығушылық пен ағартушылықтың өсіп келе жатқанын білдіреді. Архивтік мәліметтер бойынша, 1867 жылдан бастап мектептердің саны алты есеге дейін артқан. Бұл өсім ауылдық жерлерде де білім беру мүмкіндіктерінің кеңеюіне серпін берді.

6. Діни оқу орындарының орны мен ықпалы

Ауылдық жерлерде медреселер мен молдалар мектептері білімнің негізгі орталығы болды, онда көшпелі дәстүрлер арқылы ұрпақ тәрбиеленді. Оқу бағдарламалары араб әліпбиімен жүргізіліп, ислам діні мен Құран оқуға басымдық берілді. Бұл діни оқу орындары ұлттық және рухани құндылықтарды сақтап, халықтың рухани бірлігін нығайтуда маңызды рөл атқарды.

7. Жаңа мектеп типтері – уездік және приходтық мектептер

Уездік мектептер негізінен орыс тілінде бастауыш білім берумен айналысқан, олар мемлекеттік білім беру жүйесінің құрамдас бөлігі болды және оқушыларды кең білімге дайындады. Ал приходтық мектептер шіркеу маңында орналасып, балаларға қосымша білім берумен қатар, аймақтық мәдениетті дамытты. Оларда география мен арифметика пәндері оқытылып, баланың жан-жақты дамуына жағдай жасалды.

8. Қазақ зиялылары мен ағартушылық идеялары

Абай Құнанбайұлы оқыту мен білімнің маңыздылығын насихаттап, әдебиет пен философия арқылы жаңа көзқарастарды қалыптастырды. Ыбырай Алтынсарин білім реформаларына атсалысып, екі тілде оқыту жүйесін қолдап, көпшілікке қолжетімді мектептер ашты. Ал Шоқан Уәлиханов ғылыми зерттеулері арқылы қазақ мәдениеті мен тарихының терең түсінігін қалыптастырды, ұлттың рухани жаңғыруына үлес қосты.

9. Ыбырай Алтынсарин – оқу-ағарту ісінің реформаторы

1864 жылы Ыбырай Алтынсарин алғашқы орыс-қазақ мектебін ашып, оқулықтар жазды және кириллица негізінде оқыту жүйесін енгізді. Бұл оқыту әдісі оқу процесін оңайлатып, білімге қолжетімділікті арттырды. Сонымен қатар, ол қыз балаларға арналған мектептер ашып, мектептерде гендерлік теңдікті насихаттауға алғашқы қадам жасады, бұл қазақ қоғамында жаңашылдықтың белгісі болды.

10. 1880 жылғы білім беру орындары және оқушылар саны

1880 жылғы мәліметтерге сәйкес, әртүрлі білім беру мекемелерінде оқушы саны тұрақты өсуін көрсетті. Орыс-түзем мектептерінде оқитын балалар саны басым болды, бұл жаңа білім беру жүйесінің танымалдылығын дәлелдейді. Жалпы, білім беру орындарының дамуы мектептердің саны мен оқушылардың қарқынды өсуін айқындады, бұл қоғамдағы білімнің маңыздылығын арттырды.

11. Гимназиялар мен ер балалар училищелерінің үлесі

Гимназияларда орыс тілі мен гуманитарлық пәндер оқытылып, оқушыларға кең білім беру ұсынылды. Бұл білім беру мекемелері ұлттық кадрларды даярлауда маңызды рөл атқарды. Ер балалар училищелері күнделікті өмірдегі техникалық және кәсіби мамандарды дайындап, индустрия мен әкімшілік салаларының дамуына үлес қосты. Осы оқу орындарының түлектері мемлекеттік қызметте және өндірістік салаларда табысты еңбек етті.

12. Қыз балалардың білім алуындағы жаңа мүмкіндіктер

XIX ғасырдың екінші жартысында қыз балаларға білім беру саласында да жаңа өзгерістер болды. Бірқатар мектептерде қыз балаларға арналған сыныптар ашылып, оларға оқу мен тәрбие беру мүмкіндіктері кеңейтілді. Бұл жаңа бастамалар әйелдердің білім алуын қолдап және қоғамдағы гендерлік теңдік мәселесін алға шығарды.

13. Оқу әдістері мен оқулықтар жаңартылуы

Жаңа авторлық оқулықтар қазақ тілінде және кириллицада жарық көріп, оқушылардың білім алуын жеңілдетті. Оқу процесінде көрнекі құралдар мен иллюстрациялар кеңінен қолданылып, материалды қабылдау мен түсінуді арттырды. Қазақ педагогтары мен жазушылар ұлт тарихы мен мәдениетін ескере отырып, оқулықтардың мазмұнын байытып, білім беру сапасын жақсартуға мол үлес қосты.

14. Ұлттық тіл мен дәстүрді сақтау мәселелері

Орыс тілінде оқытудың кеңеюі қазақ тілінің қолданылуына және дәстүрлі білімнің берілуіне белгілі бір кедергілер туғызды. Бұл жағдай ұлттық мәдениеттің болашағына қауіп төндірді. Сол себепті ағартушылар, соның ішінде Абай мен Ыбырай сияқты зиялылар, ұлттық тіл мен дәстүрді қорғау, білім жүйесін жаңғырту және ағартушылықты дамыту қажеттігін ерекше атап көрсетіп, осы бағыттағы жұмысты күшейтті.

15. Қоғамдық ұйымдар мен мектептерді қолдау

Қазақ кәсіпкерлері мен қоғам белсенділері мектептерді қаржылық және материалдық жағынан қолдап отырды. Жаңа оқу орындарын ашу және оларды жабдықтау үшін қаржы көздері құрылды. Сонымен бірге, білім беру қоғамдары ұйымдастырылып, қайырымдылық шаралары арқылы білім саласының дамуына халықтың қатысуы артты. Мұғалімдер мен мектептер қажетті құрал-жабдықтармен қамтамасыз етіліп, оқу-тәрбие жұмыстары қарқынды жүргізілді.

16. 1890 жылғы мектептердегі оқушылар этникалық құрамы

XIX ғасырдың соңына қарай Қазақстандағы мектептер этникалық алуан түрлі оқушылармен толығып, бұл оқу орындарында мәдени араласудың таңғажайып кезеңін ашты. 1890 жылғы деректер бойынша, мектептерде қазақ, орыс, ұйғыр, татар және басқа халықтардың балалары оқыды. Бұл жағдай тек білім саласында ғана емес, сондай-ақ этникалық топтар арасында өзара түсіністік пен мәдениетаралық диалогқа жол ашты. Мектептердегі этникалық араласу кезеңінде балалар түрлі тілдер мен дәстүрлерді танып, көпмәдениеттілік қоғамның болашағына негіз салды. Өйткені білім – халықтарды біріктіретін және өзара құрметті арттыратын нәрсе.

{"Бұл кезеңде мектептерде әртүрлі ұлт өкілдері білім алып, ақпарат алмасу мен мәдениет араласуы кеңейді."} – деген мәлімет осы үрдістің шынайы көрінісі. Сондықтан бұл тұстағы оқу орындарының кең этникалық құрылымы ұлттар арасындағы ынтымақтастықтың жандануына ықпал етті. Оқу орындарындағы этникалық көптүрлілік жалпы білімге деген қызығушылықты арттырды және ұлттық мәдениеттердің сабақтасуына мүмкіндік берді. Осылайша мектептер Қазақстанның әр аймағындағы білім көкжиегін кеңейтіп, әлеуметтік қарым-қатынастарды нығайтты.

17. Оқуға түсу және оқу жолының кезеңдері

Қазақ халқының білім алу жолындағы маңызды кезеңдерін қарастырсақ, бастауыштан жоғарғы оқу деңгейіне дейінгі процесс нақтылы әрі бірнеше сатылардан тұрады. Әр саты – баланың білім әлемімен танысуы мен жетілуіне бастама болады. Олар дәйекті түрде мектепке түсу, алғашқы білім алу, орта білімді меңгеру және жоғары оқу орындарына өсу кезеңдерінен тұрады.

Бұл үрдіс балалардың білім алудағы табыстылыққа жетуі үшін өзін-өзі дамыту мен жүйелі оқу қабілетін дамытудың негізін қалады. Әр кезеңде оқушылардың аты-жөні, жасы мен қабілеттері ескеріліп, арнайы оқу әдістері қолданылды. Сондай-ақ оқуға түсу процесі қазақ қоғамында білім алудың маңыздылығын арттырды және жас ұрпақтың кәсіби мамандықтарды меңгеруіне жол ашты.

Бұл кезеңді зерттегенімізде білім алудың құрылымын түсінуге мүмкіндік туады және мектептегі жүйелі оқыту үрдісі қиындығын жеңуге бағытталғанын байқаймыз. Міне, осы сатылар арқылы қазақ балалары білім әлеміне қадам басып, елдің мәдениеті мен ғылымын дамытуға өз үлесін қосты.

18. Білім берудегі негізгі қиындықтар мен кедергілер

XIX ғасырдағы білім беру саласында бірқатар қиындықтар орын алды. Біріншіден, мектептердің саны жеткіліксіз болды және олардың материалдық базасы толық дамымағандықтан, білім сапасы төмен деңгейде қалып қойды. Мұндай жағдай оқу құралдары мен жағдайлардың жетіспеушілігінен туындады.

Екіншіден, жастар арасында қыз балалардың білім алуына қатысты қоғамдық көзқарастарда қатал кедергілер болды. Сол дәуірде халық арасында қалыптасқан дәстүрлі түсініктер және отбасының рөлі қызықтың мектепке баруын шектеді, бұл ондағы білімнің кең таралуына кедергі жасады.

Үшіншіден, елдің алыс ауылдық аймақтарының балаларын мектепке жеткізу қиын болды. Қиын жолдар, қыстағы ауыр ауа-райы және тұрғын аудандардың десе де алыстығы білім алуға кедергі келтірді. Бұл шын мәнінде біліммен қамтамасыз етудің теңсіздігін көрсетеді.

Соңында, оқытушылар тапшылығы мен ескірген оқу бағдарламалары білім мен ағартудың толық дамуына айтарлықтай кедергі болды. Заманауи әдістер мен жаңашыл тұрғыдан оқыту жоққа шығарылды, бұл өз кезегінде оқушылардың білім деңгейін тежеуге әсер етті.

Осы барлық кедергілерге қарамастан, қазақ халқының білім саласында алға жетуге талпынысы келешек ұрпақ үшін жаңа мүмкіндіктердің бастауы болды.

19. Ағартушылықтың қоғамға әсері және мұралары

XIX ғасырда ағартушылық қозғалысы Қазақстандағы қоғам өміріне терең ықпал етті. Бұл қозғалыстың нәтижесінде білім мен ғылым дамыды, халықтың мәдени деңгейі көтерілді. Мысалы, белгілі ағартушы Ыбырай Алтынсариннің еңбектері қазақ балаларының білім алуына үлкен үлес қосты. Ол оқу-білімді кеңінен тарату арқылы халықтың рухани жағын байытуға күшті ықпал етті.

Ал, Ыбырайдың негізін қалаған қазақ мектебі білім жүйесінде жаңалық әкеліп, оқыту әдістерін жетілдірді. Бұл мектептерде балаларға ана тілінде және орыс тілінде білім беру жеңілдіктері енгізілді, бұл олардың дамуына оң жағдай жасады. Осылайша ағартушылықтың мұралары ұлттық сана-сезімді қалыптастырып, елдің қоғамдық өмірін жаңғыртуға септігін тигізді.

Ағартушылық кезеңінің маңыздылығы Қазақстанның әлеуметтік-мәдени дамуына жол ашты, ол қазақ қоғамының тарихи санасының жаңаруына ықпал етті. Бұл кезеңдегі оқушылар мен педагогтардың тәжірибесі бүгінгі күнге дейін сабақ болып келеді және олардың есімдері Қазақстан тарихында мәңгі сақталған.

20. XIX ғасырдағы білім мен ағартудың тарихи маңызы

XIX ғасырдың екінші жартысы Қазақстан үшін білім мен ағартудың дамуында айтулы кезең болды. Бұл уақытта көптеген жаңа мектептер ашылып, оқушылар мен жастар арасында білімге деген қызығушылық артты. Сондықтан бұл кезең ұлттық мәдениетті жаңғыртуға және әлеуметтік өзгерістерді жеделдетуге серпін берді.

Білім беру арқасында халық жаңа заман талаптарына сай ақпараттанды және елдің экономикалық, саяси өмірінде белсенді рөл атқарды. Сонымен қатар, ағартушылық қозғалысы ұлттық өзіндік сананы оятты, отаншылдық сезімді нығайтты. Осылардың барлығы Қазақстанды болашаққа сеніммен қадам басатын ел ретінде қалыптастырды.

Осылайша, XIX ғасырдағы білім мен ағарту ұлттық дамудың негізін қалаушы маңызды негіз болды, оның әсері бүгінгі күнге дейін ұзақ сақталып келеді.

Дереккөздер

Қазақ тарихының архивтік материалдары, Алматы, 2005.

Тәтішев К. Қазақстандағы білім беру жүйесінің даму тарихы, Нұр-Сұлтан, 2010.

Әлкей Марғауин. Қазақ ағартушылығының тарихы, Алматы, 1998.

Абайдың толық шығармалары, Алматы, 2007.

Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен қызметі, Алматы, 2015.

Қазақстан тарихының архив материалдары, 1890 жыл

Ыбырай Алтынсарин. Таңдамалы шығармалар, Алматы, 1989

Қазақ ағартуының тарихы, Алматы, 2007

Қазақстан тарихы. Әлеуметтік-мәдени даму, Алматы, 2015