Текст выступления:

XVIII ғасырдың басына дейінгі қазақ-орыс қатынастары. Ресейдің отарлау әрекеттерінің басталуы
1. XVIII ғасырдың басына дейінгі қазақ-орыс қатынастарына жалпы шолу

XVIII ғасырдың басынан бұрын қазақ пен орыс арасындағы қарым-қатынастар негізінен сауда және дипломатияға негізделді. Бұл кезеңде қазақ даласының бай табиғи ресурстары мен көшпелі қоғамының ерекшеліктері Ресейдің экономикалық және саяси мүдделерін өзіне тартты. Он бірінші-он сегізінші ғасырларда көршілес мемлекеттер арасында дипломатиялық хат алмасулар жиі болды, ал сауда арқылы бір-біріне қажетті тауарлар жеткізіліп отырды.

Бұл қатынастар екі халықтың өзара түсіністік пен келісімге ұмтылуымен ерекшеленді, қазіргі Қазақстан мен Ресей арасындағы тарихтың маңызды бастауларын қалыптастырды.

2. XVIII ғасыр басындағы геосаяси ахуал

XVIII ғасырдың басында Еуразия құрлығында мемлекеттер арасындағы қатынастар күрделене түсті. Қазақ хандығы өз көршілерімен, әсіресе жоңғарлармен және Ресей империясымен тығыз қарым-қатынаста болды. Осы кезеңде Ресейдің Орта Азияға деген қызығушылығы артты, ол өз ықпалын кеңейтуді мақсат етті. Қазақ қоғамында ішкі алауыздықтар мен хандық билігіндегі күштердің арасындағы шиеленістер байқалды, бұл жағдай елдің ішкі тұрақтылығына кері әсерін тигізді. Осы ахуал жаһандық және аймақтық күштердің сәйкестігін айқындап, қазақ-орыс қарым-қатынастарының дамуын айқын бағыттады.

3. Қазақ хандығының құрылуы мәліметтері

Қазақ хандығының құрылу тарихы XV ғасырдың аяғы мен XVI ғасырдың басына жатады. Бұл кезеңде Алтын Орданың ыдырауы және Орта Азиядағы саяси өзгерістер қазақ руларының бірігуіне себепкер болды. Тарихи деректер бойынша, 1465 жылы Жәнібек пен Керей сұлтандардың бастамасымен қазақ хандығы ресми түрде құрылды, ол өзінің тәуелсіз саяси құрылымын жасады. Хандықтың қалыптасуы көшпелі қазақ қоғамын біріктіріп, аймақтық билікке жаңа жүйені енгізді. Осылайша, Қазақ хандығы аса маңызды геосаяси ойыншыға айналды, ол көрші мемлекеттермен дипломатиялық және экономикалық қатынастар орната бастады.

4. Қазақ-орыс қатынастарының алғашқы кезеңдері

Қазақ пен орыс арасындағы алғашқы байланыстар XV–XVI ғасырларда пайда болды. Ресей Ресейдің шығыс шекарасын нығайтып, қазақ даласымен сауда қатынастарын орнатуға тырысты. Алғашқы дипломатиялық байланыстар хандық пен Ресей арасындағы келіссөздер негізінде құрылды. Сауда жолдары арқылы мал, тері және түйе жүндері Ресейге жеткізіліп, оның ішінде орыс тауарлары қазақ даласына еніп отырды. Бұл кезеңде екі халық арасындағы қарым-қатынас бейтарап және өзара тиімділікке негізделген еді.

5. Ресейдің Орта Азияға қызығушылығы туралы

Ресей империясы XVII ғасырдан бастап Орта Азияға үлкен қызығушылық танытты. Біріншіден, бұл аймақ өзінің стратегиялық маңыздылығымен, Қытай мен Еуропа арасындағы сауда жолдарын бақылау мүмкіндігімен ерекшеленді. Екіншіден, Орта Азиядағы табиғи ресурстар мен халықтардың саны Ресейдің экономикалық және әскери амбицияларына сәйкес келді. Ресей өз ықпалын кеңейту үшін әскери бекіністер салды және дипломатиялық қатынастар орнатты. Осы саясаттың арқасында Ресей Орта Азиядағы беделін арттыра бастады, бұл қазақ-орыс қатынастарының дамуына да әсер етті.

6. XVI-XVII ғасырлардағы негізгі хандықтар мен мемлекеттер кестесі

XVI-XVII ғасырларда Қазақ хандығы аймақтағы ең ықпалды саяси құрылымдардың бірі болды. Басқа түркі мемлекеттерімен салыстырғанда, қазақ хандығының аумағы кең әрі саяси ықпалы күшті болды. Мысалы, оның территориясы Алтайдан Батыс Қазақстанға дейін созылып, бұл оның геосаяси мәнін арттырды. Сондай-ақ, хандықтың басқару жүйесі көшпелі өмір салты мен руаралық қатынастарға бейімделген. Басқа мемлекеттер арасында Бұқара, Хива және Қашқар сынды хандықтар кездессе, қазақ хандығы өз ерекшеліктерімен аймақтағы көшбасшыға айналды.

7. Қазақ даласындағы саяси тұрақсыздық себептері

Қазақ даласында саяси тұрақсыздықтың бірнеше негізгі себебі болды. Біріншіден, ішкі алауыздықтар мен руаралық жанжалдар хандықтың орталық билігін әлсіретті, бұл мемлекеттің басқару жүйесіне үлкен кедергі келтірді. Екіншіден, жоңғар шапқыншылығы қазақтардың үстемдігін сынап, ел аумағында хаос тудырды. Бұл сыртқы қауіптің қатерлі екенін көрсетті және халықты тұрақты қауіп-қатерде ұстады. Үшіншіден, әскер мен экономикадағы ресурстардың төмендеуі хандықтың қарсы тұру қабілетін әлсіретті, бұл дағдарыс ел ішінде шиеленісті күшейтті және мемлекеттің саяси тұрақтылығын бұзды.

8. XVII ғасырдағы қазақ-орыс сауда қатынастары туралы

XVII ғасырда қазақ пен орыс арасындағы сауда байланыстары қарқынды дамыды. Қазақтар Ресейге мал өнімдері, жүн және тері сияқты тауарларды жеткізді, ал Ресей тарапынан орыс қалаларынан жібек, темір бұйымдары мен басқа да тауарлар көшпелілер нарығына кірді. Бұл сауда қатынастары екі халық арасындағы экономикалық тәуелділікті туғызды және қарым-қатынастың дамуына серпін берді. Сонымен қатар, сауда жолдары Ресейдің қазақ даласына әсерін кеңейту үшін маңызды арна болды.

9. Ресейдің қазақ даласындағы әскери бекіністері

Ресей XVIII ғасырда қазақ даласында өз әскери ықпалын нығайту мақсатында бірнеше бекіністер салды. Омбы бекінісі Ресейдің солтүстік шекарасын қорғау үшін құрылып, қазақ жеріне ықпалдың күшеюіне ықпал етті. Орынбор бекінісі сауда және әскери бақылау орталығы ретінде маңызды рөл атқарды және аймақтың саяси жағдайын бақылауға мүмкіндік берді. Семей бекінісі жоңғарларға қарсы бағытталған әскери база болды, ол қазақтардың қорғанысын күшейтті. Сонымен қатар, Тобыл және Троицк бекіністерінің құрылуы Ресейдің қазақ даласындағы ықпалын одан әрі кеңейтіп, әскерлердің орналасуын нығайтты.

10. Жоңғар шапқыншылығы және оның салдары

Жоңғар шапқыншылықтары қазақ хандығы үшін ауыр сынақ болды. Бұл шабуылдар қазақтардың көп бөлігін қоныс аударуға мәжбүр етіп, халық саны айтарлықтай төмендеді. Әлеуметтік құрылым бұзылып, экономикалық жағдай нашарлады. Елдің қауіпсіздігі мен тұрақты өмірі қатты зардап шекті. Жоңғар шапқыншылығы қазақ мемлекетінің саяси және экономикалық қабілетін әлсіретіп, мемлекеттің сыртқы қауіптерге қарсы тұру мүмкіндігін төмендетті. Бұл кезең қазақ тарихындағы ең қиын кезеңдердің бірі ретінде есте қалды.

11. XVII ғасырдағы қазақ халқының демографиялық өзгерістері

XVII ғасырда қазақ халқы жоңғар шапқыншылықтарының және табиғи ауыртпалықтардың әсерінен айтарлықтай демографиялық дағдарысты бастан кешірді. Халық саны күрт төмендеп, бұл әлеуметтік құрылымға теріс әсер етті. Сонымен қатар, халықтың көші-қоны мен экономикалық белсенділігі әлсіреді, бұл мемлекеттің тұрақтылығына қатер төндірді. Осындай демографиялық өзгерістер қазақ қоғамының ішкі және сыртқы жағдайларына байланысты күрделі қиындықтарды көрсетеді, олардың шешімі ұзақ уақытты талап етті.

12. Қазақ хандары мен орыс билеушілерінің дипломатиялық байланыстары

XVII-XVIII ғасырларда қазақ хандары мен орыс патшалары арасындағы дипломатиялық байланыстар үздіксіз дамыды. Бұл қарым-қатынастар бірнеше бағытта жүзеге асты: келіссөздер арқылы сауданы реттеу, бір-бірін әскери қауіптерден қорғауға шақыру және бейбіт келісімдерге қол жеткізу. Қазақ хандары Ресеймен орталықтандырылған қарым-қатынасты орнатуға ұмтылып, дипломатиялық хат-хабар алмасу арылы байланыстарды нығайтты. Бұл – екі халықтың саяси және экономикалық қызығушылықтарын үйлестірудің маңызды құралы болды.

13. Қазақтардың Ресейге тәуелді болу процесінің кезеңдері

Қазақ халқының Ресейге тәуелділігі бірнеше кезеңнен өтті. Алдымен қазақтар Ресеймен сауда және дипломатиялық байланыстарды қалыптастырды. Кейінгі кезеңде Ресей әскери бекіністерді салып, аймақтың саяси ықпалын арттырды. Бұл үрдістің соңғы сатысында қазақ хандары Ресей билігімен тығыз қарым-қатынаста болып, ішкі саяси тұрақсыздықтар күрделенді. Осылайша, тәуелділік кезеңі кезең-кезеңімен дамып, қазақ қоғамының әлеуметтік және саяси құрылымына терең әсер етті. Бұл тарихи процесстің негіздері ғылыми зерттеулер мен тарихи құжаттарға сүйенген.

14. Ресей империясының қазақ жеріне ұзақмерзімді стратегиялық жоспары

Ресей империясы XVII–XVIII ғасырларда ұзақмерзімді стратегиялық жоспарын жүзеге асырып, Еуразияны бақылауға алу мақсатымен Волжаннан Алтайға дейінгі кең аумақты қамтыды. Бұл шеңберде қазақ даласының маңызы ерекше болды, себебі ол Қытай мен Орта Азияға өтетін транзиттік сауда жолдарын ұстауға мүмкіндік берді. Осы жолдар Ресейдің экономикалық мүдделерін қамтамасыз етті. Сонымен қатар, әскери қуатты нығайта отырып, Ресей сауданы бақылап, өз саяси ықпалын кеңейтуді көздеді. Бұл отарлау саясаты қазақ даласында Ресейдің үстемдігін нығайтудың негізі болды.

15. Ресей патшалығының отарлау саясатындағы алғашқы шаралар

XVII ғасырдың соңында Ресей қазақ жерінде жаңа әскери бекіністер салды, бұл Ресейдің аумақтағы бақылауын күшейтті. Осы бекіністер арқылы Ресей қазақ даласындағы саяси және әскери ықпалын арттырды. Сонымен қатар, қазақ рубасыларымен жеке шарттар жасалып, тұрақты әскер орналастыру қажеттілігі туындады. Мұндай институционалдық құрылымдар Ресейдің отарлау саясатының алғашқы кезеңдерін бейнеледі, олар Ресейдің қазақ мемлекетіне ықпалын жүйелі түрде арттыруға бағытталды.

16. Тәуке ханның «Жеті жарғысы» және сыртқы саясаттағы ерекшеліктер

XVII ғасырдың соңында қазақ халқының бірлігі мен заңдылық негіздерін қалыптастыруда Тәуке ханның рөлі аса маңызды болды. Оның "Жеті жарғы" атты заңдар жинағы – қазақ қоғамының ішкі тәртібін нығайтып, өзара қарым-қатынастағы әділдік пен тәртіптің сақталуына негіз болды. Бұл заңдар қоғамдық тұрақтылықты және халықтың бірлігін бекітуге бағытталған шешімдер жиынтығы ретінде қызмет етті.

Сонымен қатар, Тәуке хан сыртқы саясатта байсалды тепе-теңдік ұстанды. Ол Ресей империясымен сыпайы дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, жаулықты болдырмау жолдарын таңдады. Бұл жердегі басты мақсат – хандықтың қауіпсіздігі мен егемендігін сақтау болды.

Тәуке ханның заңдары мен сыртқы саясаты арқылы Қазақ хандығы орталықтандырылған, тұрақты мемлекет қалыптастыра бастады. Бұл кезең қазақ-орыс ара қатынасына жаңа мазмұн мен даму бағытын беріп, ерте кезеңдегі бейбітшілік пен экономикалық байланыс орнатудың негізін қалады.

17. Ресейдің Орталық Азия өңіріне саяси ықпалының артуы

XVIII ғасырдың басында Ресей империясы Сібір арқылы Орталық Азияға өз саясатын ұлғайта бастады. Бұл процесс Ресейдің қазақ жеріне, сондай-ақ көршілес аймақтарға ықпалын күшейтуге бағытталған маңызды қадамы болды. Геосаяси тұрғыда бұл өзгерістер қазақ халқының орнын және статусын қайта қарау қажеттігін туғызды.

Ресейдің мүддесі тек жердің кеңеюімен шектеліп қоймай, ол табиғи ресурстар мен стратегиялық маңызды аймақтарды өз бақылауына алуды мақсат етті. Осылайша, қазақ жері ғана емес, бүкіл Орталық Азия Ресейдің саяси және экономикалық ықпал аймағына кірді.

Ресейдің жаңа саясаты қазақтарды саяси тәуелділікке ендіруді күшейтіп, жергілікті биліктің ықпалын төмендетті. Бұл өзгеріс қазақ қоғамының өзіндік билік құрылымдарына және дәстүрлі өмір салтына елеулі әсер етті.

Саяси ықпалды кеңейту нәтижесінде аймақтағы дипломатиялық байланыстар тым тереңдеді, сондай-ақ экономикалық ынтымақтастық нығайды. Бірақ бұл кезең тәуелсіздікті сақтау үшін қиын сынақтарға толы болды.

18. Қазақ-орыс қатынастарының оң және теріс жақтары

Қазақ-орыс қатынастарының тарихи дамуында бірқатар оң және теріс аспектілер анық көрінеді. Бір жағынан, екі халық арасындағы сауда-саттықтың өсуі мен мәдени байланыстардың жақсаруы өзара түсіністіктің артуына ықпал етті. Бұл қарым-қатынас қазақ қоғамының кейбір салаларындағы жаңаруды және қазіргі заманға бейімделу үрдісін жылдамдатты.

Екінші жағынан, Ресейдің қазақ жеріне деген саяси және экономикалық тәуелділікті күшейтуі ішкі дағдарыстар мен халықтың құқықтарын шектеуге әкелді. Бұл өз кезегінде ұлттық бірлік пен мемлекеттіліктің құрылуына кедергі болды.

Осылайша, екі жақ арасындағы қатынастар көп қырлы, әрі күрделі сипатқа ие болды, онда сауда мен мәдени алмасу оң әсер етіп жатса, ал саяси және экономикалық басымдылық мәселелері жағымсыз салдарларға жол ашты.

19. XVIII ғасыр басындағы қазақ-орыс қатынастарының негізгі сипаттары

XVIII ғасырдың басында қазақ пен орыс халықтары арасындағы сауда саласы қарқынды дамып, екіжақты қарым-қатынастың жаңа кезеңіне қадам басты. Бұл сауда байланыстарының кеңеюі дипломатиялық механизмдердің нығаюына негіз болды, осылайша екі ұлт арасында өзара түсіністік пен ынтымақтастық пайда болды.

Дегенмен, осы кезеңде Ресейдің отарлау саясаты айқын көріне бастады. Ресей әскери бекіністерін қазақ жерінде күшейтті, бұл қазақтардың дәстүрлі билік құрылымдарына және жер құқықтарына тікелей әсер етті. Осындай оқиғалар қазақ қоғамының саяси және әлеуметтік құрылымына қиындықтар әкеліп, ұлт тағдырына терең із қалдырды.

20. Қазақ-орыс қатынасының тарихи сабақтары

XVIII ғасырдың басына дейінгі қазақ-орыс қарым-қатынасы ұлытың тарихи бірлігі мен сыртқы саясаттың өзектілігін нақты көрсетті. Бұл байланыстар ұлттың саяси тәуелсіздігі үшін күресте маңызды сабақтар берді. Ресейдің отарлау әрекеттері ұлттың мемлекеттік санасы мен құқықтық тәуелсіздігіне үлкен сынақ болды және бүгінгі күнде де өзектілігін жоғалтпаған тарихи тәжірибе ретінде бағаланады.

Дереккөздер

Қазақ xандығы және Ресей империясының қазақ даласына ықпалы, А.Б. Мұсаханов, Алматы, 2018.

«Еуразия мемлекеттері» энциклопедиясы, Алматы, 2020.

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросының тарихи деректері, 2023.

Жоңғар шапқыншылығы және қазақ хандығы, Ұ.Т. Әбдіғали, Нұр-Сұлтан, 2019.

Ресей мен қазақ хандығының дипломиялық қатынастары, М.Д. Сүлейменов, Қазан, 2021.

Айтбайұлы, Ә. Тарихи этнология негіздері. Алматы, 2019.

Жолдасбеков, Н. Қазақ хандығының қалыптасуы және сыртқы саясаты. Астана, 2021.

Петров, В. Влияние Российской империи в Центральной Азии в XVIII веке. Москва, 2020.

Смайылова, Г. Қазақ-орыс қатынастарының тарихи аспектілері. Алматы, 2023.