Текст выступления:

XVIII ғасырдың 30–50-жылдарындағы Қазақстандағы Ресей империясының саясаты
1. XVIII ғасырдың 30–50 жылдарындағы Қазақстан және Ресей империясының саясатына шолу

XVIII ғасырдың 30–50 жылдарында қазақ даласында Ресей империясының ықпалы айтарлықтай күшейді. Бұл кезеңде қазақ қоғамы саяси және әлеуметтік тұрғыдан маңызды өзгерістерге ұшырады. Ресейдің ұлы державасына айналу үрдісінің бір бөлігі ретінде, оның аймақтық саясаты қазақ жеріне елеулі ықпал жасап, дәстүрлі құрылымдарды өзгертуге бағытталды. Бұл уақытта қазақ қоғамының қалыптасу кезеңі мен сыртқы күштердің араласуы айқын көрінді.

2. Қазақстанның XVIII ғасырдағы геосаяси ахуалы мен тарихи жағдайы

XVIII ғасырда қазақ жері үлкен қауіп-қатер және күрделі геосаяси жағдайға тап болды. Жоңғар хандығының басып кіру қаупі мен ішкі қайшылықтар қазақ халқының тұрмысын қиындатты. Сонымен қатар, Ресей мен Қытай империяларының ортасында орналасуы қазақ жерінің стратегиялық маңызын арттырды. Осы саяси жағдай Қазақстанның ішкі және сыртқы саяси құрылымдарының түбегейлі өзгеруіне әкеп соқты.

3. Ресей империясының Қазақстандағы негізгі мақсаттары

Ресей империясы Қазақстанды өзінің оңтүстік шекарасын сенімді түрде қорғайтын буферлік аймақ ретінде қарастырды. Осыны іске асыру үшін олар қазақ даласын бақылауға алу арқылы шекара қауіпсіздігін нығайтуды басты мақсат етті. Сонымен қатар, Ресей Азияға сауда жолдарын кеңейтіп, Қазақстан арқылы сауда байланыстарын бақылауды көздеді. Әскери бекіністер мен казак гарнизондары орнатып, саяси бақылауды күшейте отырып, патшалық биліктің ұстанымдарын қазақ жерінде кеңейтуді мақсат етті.

4. Кіші жүздің Ресейге қосылу себептері

Кіші жүз қазақтарының Ресейге қосылуын бірнеше себептер түсіндіреді. Әуелі, Жоңғар шапқыншылығына қарсы қорғаныс қажеттілігі оларға Ресей билігінен қолдау іздеуге түрткі болды. Сонымен бірге, ішкі әулетаралық ұрыстар мен қайшылықтар Кіші жүздің күшін әлседіріп, тұрақтылықты мақсат етіп Ресейдің ықпалына ілесуіне себеп болды. Бұл қосылу Қазақстандағы отарлық саясаттың алғашқы қадамдарының бірі ретінде бағаланады.

5. 1731 жылғы Әбілқайыр ханның Ресейге ант беруі

1731 жылы Әбілқайыр хан Ресей императорының алдында ант беріп, өзінің хандық билігін ресми түрде Ресей патшалығының мойындауына ұсынды. Бұл қадам Ресей мен қазақ арасындағы саяси қарым-қатынасты тереңдете отырып, Ресейдің осы аймақтағы ықпалын арттырды. Сонымен қатар, бұл оқиға қазақ басшыларының Ресеймен одақтастық қатынастарын нығайтуға деген ниетін көрсетті.

6. Ресей әкімшілік басқару құрылымының енгізілуі

Ресей патшалығы қазақ жерінде өзінің әкімшілік құрылымын енгізе бастады. Бұл жаңалық дәстүрлі қазақ басқару жүйесіне үлкен өзгерістер әкелді. Ресейлік әкімдер мен өкілдер пайда болып, салық жинау мен заң шығаруды бастады. Бұл өз кезегінде қазақ руларының дербестігі мен билік құрылымдарының шектелуіне себеп болды. Осындай басқару реформалары қазақ қоғамдық өміріне жаңа тәртіп пен шектеулер енгізді.

7. Әскери бекіністер мен шептердің салынуы

1731 жылдан басталып, Орынбор, Ор және Татьянов бекіністері Қазақ даласындағы Ресейдің әскери қатысуын нығайтты. Ырғыз бекінісі мен Торғай әскери пункттері шекаралық бақылауды қамтамасыз етіп, орыс әскерінің негізгі орталықтары болды. Бұл бекіністер Ресейдің қазақ жеріндегі патшалық билікті кеңейтуінің негізі ретінде қызмет етті. Сонымен қатар, әскери шептер қазақ қоғамының дәстүрлі құрылымына әсер етіп, патшалық әкімшіліктің ықпалын арттырды.

8. XVIII ғасырдағы негізгі бекіністер және олардың орналасуы

XVIII ғасырда салынған бекіністердің көпшілігі өзен бойларында орналасқанын байқауға болады. Бұл стратегиялық шешім арқылы Ресей өз ықпалын күшейтіп, сауда жолдарын және шекараларды бақылауды қамтамасыз етті. Осындай бекіністер арқылы үлкен аймақтардағы әскери және саяси бақылау жүзеге асты, бұл қазақ даласының Ресей империясының маңызды бөлігін қалыптастыруына әсер етті.

9. Кіші жүз руларының Ресейге бағыну динамикасы

Ресейге ант берген кіші жүз руларының көпшілігі патша әкімшілігін қолдады, бірақ кейбір рулық топтар Ресейге қарсылық көрсетті. Бұл динамика отарлық саясаттың біржақты емес, күрделі әрі көпқырлы екендігін көрсетті. Жергілікті халықтың қатысуы мен қарсылығы уақыт өте келе Ресейдің отарлау саясатында айтарлықтай әсер етті және оның нәтижелілігі дәлелденді.

10. Әбілқайыр хан мен Ресей билігінің қарым-қатынасы

Әбілқайыр хан Ресейден әскери және саяси қолдау алып, өзінің хандық билігін нығайтуға тырысты. Дегенмен, Ресей әкімшілігі хандық дербестігін шектеп, отаршылдық саясатты белсенді түрде іске асырды. Осы стратегиялық қарым-қатынаста келісім мен сенімсіздік қатар жүріп, екі жақтың арасындағы нәзік тепе-теңдік жасалды. Бұл кезең екі тараптың мүдделері мен күш-қуатының нақты күрделі байланысын айқындады.

11. Ресейдің саяси-әкімшілік ықпалының өсуі

Ресей патшалығының Кіші жүздегі саяси-әкімшілік ықпалы артты. Патша өкілдері жүйелі түрде салық жинауды бастады, бұл қазақ экономикасына жаңа қысымдар әкелді. Жер және мүлік қатынастары ресейлік заңдарға сәйкес қайта құрылды, жергілікті басқару билігі әлсіреді. Дәстүрлі билік жүйесінің рөлі қысқарды, патша әкімшілігінің бақылауы күшейді, ал бай мен кедейлер арасындағы әлеуметтік алшақтық ұлғайып, қоғам ішіндегі қайшылықтар асқынды.

12. Орта жүз бен Ұлы жүзде Ресей саясатының әсері

1740 жылы Орта жүздің кейбір билері, оның ішінде Абылай хан бастағандар, Ресей патшалығына ант берді, бірақ бұл толық бағынуды білдірмеді. Олар жергілікті биліктің автономиясын сақтай отырып, Ресеймен келісімдерді тең дәрежеде жүргізуге тырысты. Ұлы жүзде Ресей әсері әлдеқайда шектеулі болып, патшалық басқару Кіші жүзімен салыстырғанда аз таралған еді. Бұл жағдай қазақ даласындағы саяси тепе-теңдіктің күрделі құрылымын айқындайды.

13. Ресейдің отарлау саясатының негізгі қадамдары

XVIII ғасырдың 30-50 жылдарында Ресей империясы қазақ даласын отарлаудың бірнеше кезеңінен өтті. Алдымен әскери және саяси ықпал орнатылып, 1731 жылғы Әбілқайыр ханның ант беруі сияқты формальді қадамдар жасалды. Одан кейін әкімшілік басқару құрылымдары енгізіліп, әскери бекіністер салынды. Жергілікті басқару жүйелеріне өзгерістер енгізіліп, әлеуметтік құрылымдар трансформацияланды. Бұл отарлау қадамы Ресейдің қазақ жеріндегі тұрақты бақылауын қамтамасыз етті.

14. Қазақ қоғамындағы әлеуметтік өзгерістер

Жаңа патша әкімшілігінің құрылуы қазақ қоғамында әлеуметтік теңсіздікті арттырды. Байлар мен билердің құзыры өзгеріп, кейбіреулерінің ықпалы ұлғайды. Ал қарапайым халықтың тұрмысы нашарлап, салықтардың өсуі мен жердің тарылуы олардың күнделікті өміріне ауыртпалық түсірді. Сонымен қатар, дәстүрлі құндылықтар мен құқықтар біртіндеп бұзылып, ғұмырнаманың күрделі өзгерістері байқалды.

15. Қазақ халқының қарсылығы мен көтерілістері

Ресей отаршылдық саясатына қарсы қазақ халқы бірнеше көтерілістер мен қарсылық көрсеткен. Бұл қозғалыстар елдің әртүрлі аймақтарында әлеуметтік және саяси әділетсіздікке қарсы бағытталды. Қарсылықтардың бірқатары ұзаққа созылып, қазақтардың патшалық билікке деген өзекті реакциясын көрсетті. Олар қазақ халқына өздерінің дәстүрлері мен құқықтарын қорғау үшін күресу қажеттігін нығайтты.

16. Экономикалық салдарға шолу

XVIII ғасырдағы Ресейдің Қазақстанға ықпалы мал шаруашылығына кері әсерін тигізді. Көшпелі мал өсіру қазақ халқының негізгі табыс көзі болғандықтан, бұл саланың дамуы тежелді. Мал шаруашылығындағы қиындықтар халықтың әлеуметтік тұрмыс деңгейін төмендетті. Сонымен қатар, жаңа енгізілген салықтар мен алымдар ауыл шаруашылығы мен саудаға салынған шектеулер арқылы экономиканың дамуына тосқауыл қойды. Бұл жағдай сауданың еркіндігін тежеп, қазақтың дәстүрлі сауда жолдарын тарылтып, ішкі нарықтағы тауар айналымын қиындатты. Бұған қоса, Қазақстанның сыртқы сауда бағыттары қысқарып, халықтың тұтыну деңгейі төмендеді. Көшпелі өмір салтының қиындығы азырақ тұрғыда байқалды, әлеуметтік-экономикалық құрылым әлсіреп, халықтың тұрмысы нашарлады. Осылайша, экономикалық жағдай қазақ қоғамының әл-ауқатына тікелей әсер етті.

17. Мәдениет пен білімге тигізген әсері

Ресей империясының ықпалымен қазақ жерінде ресейлік миссионерлер мен мектептер пайда болды. Бұл білім беру жүйесінде түбегейлі өзгерістерге себеп болды: орыс тілі ресми тіл ретінде енгізілді, қазақ тілі мен ұлттық дәстүрлер тек шектеулі қолдануға ие болды. Орыс мәдениеті мен дәстүрлері қазақ ортасына ене бастады, бұл ұлттық мәдени құндылықтарға сырттан ықпалдың күшеюін туғызды. Мәдени трансформация барысында қазақтардың өз әдет-ғұрыптары сақталуында қиындықтар туындап, кейде олардың орнына жаңа мәдени элементтер енді. Бұл кезең қазақ мәдениеті мен білім саласында күрделі әрі қайшылықты өзгерістер кезеңі болды.

18. Ресейдің сыртқы саясаты және Қазақстандағы маңызы

XVIII ғасырда Ресейдің сыртқы саясаты Қазақстанда айтарлықтай өзгерістер әкелді. Әскери қорғаныс жүйесі дамып, Ресей салған бекіністер Қазақстан аумағын Азия аймақтарындағы стратегиялық қорғаныс алаңына айналдырды. Бұл жағдай облыстың қауіпсіздігі мен бақылауын арттырды, қазақ жерінің геосаяси маңыздылығын күшейтті. Сонымен бірге, Қытаймен арасындағы шекара нақты бекітіліп, екіжақты сауда қатынастары нығая түсті. Осы арқылы Қазақстанның геосаяси рөлі өсті, әрі Ресей империясының Азияға шығуына мүмкіндіктер жасалды. Бұл оқиғалар Қазақстан территориясын қорғау және халықаралық сауда байланыстарын дамытудағы маңызды кезең болды.

19. Осы кезеңдегі негізгі тарихи қайраткерлер

XVIII ғасырдағы Қазақстан тарихында маңызды роль атқарған қайраткерлер қазақ халқының мүддесін қорғап, мемлекеттілік идеяларын дамытуға күш салып, Ресейдің ықпалына қарсы күресті. Олар саяси қайраткерлер, батырлар мен ойшылдар болды. Мысалы, Абылай хан қазақ дипломатиясы мен әскери стратегиясының негізін қалаған тұлға ретінде танымал. Сонымен қатар, Ұлы жүз даласында өз ықпалын кеңейткен басқа да тарихи қайраткерлер халықты біріктіру және қорғанысты қамтамасыз ету бағытында маңызды рөл атқарды. Бұл адамдардың еңбегі Қазақстанның ұлттық тәуелсіздікке ұмтылысында шөпшесін салды.

20. XVIII ғасырдағы Ресей саясатының тарихи маңызы

XVIII ғасырдағы Ресей империясының Қазақстанға қатысты саясаты елдің тарихи дамуына терең әсер етті. Ресейдің әрекеттері қазақ қоғамының әлеуметтік және саяси құрылымын түбегейлі өзгертіп, отарлау үдерісін бастады. Бұл кезең қазақ халқының ұлттық санасын оятуға және тәуелсіздікке талпынысын күшейтуге себепкер болды. Осылайша, XVIII ғасырдағы Ресей саясаты Қазақстанның жаңа тарихи кезеңге өтуінің негізін қалады және оның ұлт болып қалыптасуына маңызды ықпал етті.

Дереккөздер

Б.Сағындықов, "Қазақстан тарихының жаңа тараулары", Алматы, 2015

М.Дулатұлы, "Қазақ хандығының қалыптасуы", Астана, 2017

Т.Қуанышев, "Ресей империясы және қазақ қоғамы", Қарағанды, 2018

Ж.Нұрланов, "XVIII ғасырдағы қазақ жеріндегі әскери бекіністер", Шымкент, 2019

Қазақтың әлеуметтік құрылымы және Ресейдің ықпалы туралы зерттеулер, Алматы, 2020

А. Кенжебаев. Қазақстан тарихы. Алматы, 2001.

С. Уалиханов. Собрание сочинений в трех томах. Алматы, 1985.

В. В. Бартольд. История Казахстана. Москва, 1970.

Е. Жабаев. Қазақ мәдениеті және Ресей империясының ықпалы. Астана, 2015.

А. Нұрсұлтан. Қазақ хандығы және Ресейдің сыртқы саясаты. Алматы, 2010.