Текст выступления:

XVIII ғасырдың 40-жылдарындағы Қазақстандағы саяси жағдайдың асқынуы
1. XVIII ғасырдың 40-жылдарындағы Қазақстандағы саяси ахуал: негізгі тақырыптар

XVIII ғасырдың 40-жылдары Қазақстан тарихының күрделі кезеңі ретінде ерекшеленеді. Бұл уақытта елде Жоңғар шапқыншылығы мен ішкі саяси дағдарыс қатты өрши түсті. Тарихи деректерге сүйенсек, бұл жылдар қазақ халқының тағдыры үшін сын сағат болды, себебі сыртқы және ішкі қауіп-қатерлер бір мезгілде салдары ауыр болды. Осылайша, ХХІІ ғасырдың 40-жылдарындағы Қазақстанның саяси ахуалы ұлттық дербестік пен тұрақтылықты сақтау мәселесін аса өзекті етті. Осы тақырыпқа терең көз жүгіртеміз.

2. XVIII ғасыр ортасындағы Қазақстанның тарихи жағдайы

XVIII ғасырдың ортасында Қазақстан Ресей, Қытай және Жоңғар мемлекеттерінің арасында үш негізгі жүзге бөлініп отырды. Бұл бөлініс елдің саяси және әлеуметтік құрылымына терең ықпал етіп, қиыншылықтар туғызды. Жоңғарлардың басқыншылығы өз алдына үлкен қауіп болса, Ресей мен Қытайдың ықпал арттыруы да қазақ жерінің тұрақтылығын бұзды. Осындай күрделі сыртқы қысымдар мен ішкі келіспеушіліктер қазақ қоғамының ашық қақтығыстар мен саяси өзгерістер жылдамдығын арттыра түсті. Ал, біз енді бұл оқиғалардың хронологиясына назар аударайық.

3. Жоңғар шапқыншылығының кезеңдері

Жоңғар шапқыншылығы кезеңдері XVIII ғасырдың бірінші жартысында бірнеше маңызды кезеңдерге бөлінеді. Бірінші кезеңде Жоңғарлар қазақ жеріне бірнеше рет шабуыл жасап, ауылдарды жойып, халықты қасақана ығыстырды. Екінші кезеңде олардың ықпалы күшейіп, қазақ рулары арасында ішкі бөліністер туғызды. Үшінші кезеңде Абылай ханның басшылығымен қарсылық күшейіп, белгілі бір уақытқа тыныштық орнатылды. Қорытынды кезеңде шапқыншылық қайта белең алып, халықтың өмір сүру жағдайлары күрт нашарлады. Бұл кезеңдер қазақ халқының тарихи есінде ауыр оқиғалар ретінде қалды.

4. Абылай ханның беделі мен мемлекетті нығайту жолдары

Абылай хан — XVIII ғасырдағы қазақтың көрнекті тұлғасы ретінде елдің саяси және әскери бірлігін нығайтуда ерекше рөл атқарды. Бірінші әңгімеде оның жоңғарларга қарсы күрестегі үйлестірілген әрекеттері сипатталады, ол халықтың еркіндігі жолында батыл әрекет етті. Екінші әңгімеде Абылай ханның одақтастар іздеп, Ресей, Қытай сияқты ірі мемлекеттермен дипломатиялық қатынастар орнатуға күш салғаны айтылады. Оның билігі кезінде қазақ қоғамы бірлікке ұмтылып, саяси тұрақтылыққа біршама қол жеткізілді. Осылайша, Абылай ханның әрекеттері мемлекеттілікті қалпына келтіруге бағытталған маңызды қадам болды.

5. XVIII ғасырдың 40-жылдарындағы әскери қақтығыстар статистикасы

XVIII ғасырдың 40-жылдарындағы қазақ жерінде әскери қақтығыстар саны күрт өсті. Мысалы, 1741 жылы соғыс әрекеттерінің ең жоғарғы деңгейге жетуі байқалды. Бұл шайқастар халықтың өмір сүру жағдайына ауыр әсер етті, оның ішінде ауылдардың қиратылуы мен халықтың қоныс аударуына себеп болды. Статистика көрсеткендей, бұл қақтығыстар ел ішіндегі қауіпсіздік пен қоғамдық тұрақтылыққа айтарлықтай зиян алып келді. Қорытындысында, әскери шиеленістер қазақ қоғамы мен экономикасының даму мүмкіндіктерін тежеді.

6. Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары

XVIII ғасырда қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары негізінен Ресей, Қытай және Жоңғар арасындағы күрделі қарым-қатынастарға тәуелді болды. Ресеймен достық пен бодандық жағдайлары араласқан, ол кездә қазақтардың Ресей шекарасындағы қауіпсіздік мәселелері маңызды болды. Қытаймен қарым-қатынас сауда және дипломатиялық күйлермен сипатталды, алайда ол да әрдайым тұрақты болмады. Жоңғарлармен болса, қарым-қатынас жаугершілік деңгейінде дамыды. Осы күрделі сыртқы қатынастар қазақ хандығының саяси стратегиясын анықтады.

7. Ресей бодандығының қазақ қоғамына әсері

Ресей бодандығы қазақ қоғамына елеулі ықпал етті. Бірінші оқиғада Ресейдің әскери бекіністері мен басқару жүйесінің енгізілуі қазақ рулар арасындағы билікті қайта бөлудің негізі болды, бұл ішкі қақтығыстарды күшейтті. Екінші оқиғада Ресейдің экономикалық ықпалы арқылы қазақтардың сауда жүйесі мен мал шаруашылығына өзгеріс енді. Осы жағдайлар қазақтардың күнделікті өмірін және әлеуметтік құрылымын түбегейлі өзгертті, бұл тарихи контекстте ұлттық мұраны сақтауда антагонимдерге толы кезең болды.

8. XVIII ғасырдың 40-жылдарындағы қазақ жеріндегі маңызды оқиғалар

Бұл кезеңде қазақ жерінде орын алған маңызды оқиғалар дәйекті түрде хронологиялық тәртіпте жинақталған. Мысалы, 1743 жылғы Қазақ-Жоңғар бітімі, Абылай ханның өсуі және Ресеймен жасалған келісімдер – барлығы елдің саяси тұрақсыздығын айқын көрсетеді. Бұл оқиғалар қазақ қоғамында ішкі дағдарысқа және сыртқы қатерлерге қарсы күрестің қатар жүретінін дәлелдейді. Осылайша тарихи хроника бұл кезеңнің мәнін терең ашып, саяси және әскери жағдайлардың шоғырлануын сипаттайды.

9. Халық зардабы мен көші-қон

XVIII ғасырдың 40-жылдарындағы қақтығыстар халықтың көші-қонына тікелей әсер етті. Бір кезеңдерде қалың қазақ халқы Жоңғарлардың шабуылдарынан қашып, жаңа жерлерге қоныс аударуға мәжбүр болды. Бұл көші-қон үрдісі әлеуметтік құрылым мен мал шаруашылығына айтарлықтай өзгерістер әкелді. Көштің жиі болуы ұлттық ұйысудың әлсіреуіне де себеп болды. Бірақ солай болса да, бұл жағдай қазақтардың мемлекеттілігін қайта құруына және жаңаша өмір сүру үлгілерін қалыптастыруына негіз болды.

10. Қазақ-жоңғар қақтығыстарының себеп-салдары

XVIII ғасырдағы қазақ-жоңғар қақтығыстарының себептері мен салдарын кезең-кезеңімен қарастырайық. Алғашқыда Жоңғарлардың қазақ жеріне басып кіруі, тарихи ресурстар мен билікті тарату үшін күресі негізгі себеп болды. Одан кейін, қазақ руларының ішкі саяси бірліктің болмауы жағдайды күрделендіріп, коалицияларға бөлінді. Соңы ретінде ұзаққа созылған соғыстар халықтың қырылуына, экономиканың әлсіреуіне, әрі әлеуметтік дағдарысқа әкеп соқты. Осылайша, аталған қақтығыстар елдің дамуына терең із қалдырды.

11. Саяси бытыраңқылықтың күшеюі

XVIII ғасырдың орта кезеңінде қазақ қоғамында саяси бытыраңқылық едәуір күшейді. Үш жүз арасында жерді бөлу және билік үшін күрес шиеленісти, бұл өз кезегінде рулық биліктің бөлінуі мен сенімнің жоғалуына әкелді. Сонымен бірге билер мен сұлтандар арасындағы бақталастық орталық билікті әлсіретіп, мемлекеттің тұрақтылығын төмендетті. Осы жағдайлар ішкі жанжалдардың көбейуіне және ұлттық бірліктің әлсіреуіне себеп болды, бұл Қазақстанның сол тұстағы қиын кезеңін көрсетеді.

12. Еділ мен Жайық аймағындағы шиеленістер

XVIII ғасырда Еділ мен Жайық аймақтарында Ресей казактарының қоныстануы қазақ қоғамына үлкен қауіп төндірді. Бұл аймақтарда әскери бекіністердің құрылуы қазақтардың ежелгі жер иеліктеріне тікелей әсер етті. Қақтығыстар тек қана жерге ие болу емес, этникалық және саяси шиеленістердің күшеюіне алып келді. Қазақ шаруаларының қауіпсіздігі бұзылып, бұл жағдай өңірдегі тұрақсыздықтың ұлғаюына әкеп соқты. Мұндай оқиғалар қазақ пен орыс арасындағы жанжалдарды ары қарай өршіте түсті.

13. Қазақ-жоңғар бітімгершілігі: 1743 жылғы келісім нәтижелері

1743 жылы жасалған қазақ-жоңғар уақытша бітімі тарихи тұрғыда маңызды. Бұл келісім ауылдарды қоршауға алып, тыныштықты уақытша орнатуға мүмкіндік берген алғашқы қадам болды. Соғыстан кейін азық-түлік пен шаруашылықты қайта қалпына келтіру үшін қолайлы жағдайлар жасалды. Сонымен қатар, бітім жоңғар шапқыншылығының қысымын төмендетіп, халықтың көші-қонында уақытша үзіліс туғызды. Бұл келісім саяси тұрақтылыққа жол ашып, ел бірлігінің нығаюына ықпал етті.

14. Сыртқы миграция және ішкі ауысым үрдістері

Жоңғар шапқыншылығы нәтижесінде Сырдария, Ертіс және Жетісу бағыттары арқылы қазақтардың белсенді көші-қоны байқалды. Бұл өтіп кеткен көшулер қазақ руларының жаңа мекендерге қоныс аударуына және олардың әлеуметтік құрылымы мен мал шаруашылығының даму үлгілерін өзгертуіне әкелді. Мұндай қайта орналасулар мемлекет құрылымының қайта жандануы мен жаңа экономикалық үрдістердің пайда болуына негіз болды. Осылайша, көші-қон қазақ халқының тарихындағы жаңа дәуірдің бастауы болды.

15. Қазақ халқы санының өзгерісі (1730-1748)

XVIII ғасырдың 30-40-жылдарында қазақ халқының демографиялық жағдайы күрт нашарлады. Соғыстар мен миграцияның салдарынан халық саны айтарлықтай төмендеп, шамамен 700 мың адамға азайды. Бұл кесте сол кезеңдегі халықтың ауыр тағдырын, әскери қақтығыстардың және қарапайым өмірдің қиындығын айқын көрсетеді. Демографиялық дағдарыс қазақ қоғамының дамуы мен әлеуметтік құрылымына ұзақ мерзімді әсер етті, бұл тарихи зерттеулердің маңызды тақырыбы болды.

16. Абылай ханның дипломатиялық стратегиялары

XVIII ғасырдағы қазақ тарихында Абылай ханның дипломатиясы ерекше орын алады. Ол өз дәуірінде шекаралық күрделіліктер мен бірнеше мемлекет арасындағы шиеленістерді жеңілдету үшін икемді әрі сауатты саясат жүргізді. Абылай хан Ресей мен Қытай арасында тепе-теңдікті сақтауды мақсат етіп, олардың ықпалынан қазақ жерін қорғауға талпынды. Оның дипломатиялық тәсілдері арқылы Қазақ хандығы жаугершіліктен біршама сақталып, ішкі тыныштық пен сыртқы сын-қатерлерге қарсы тұруға мүмкіндігі артты. Бұл стратегиялар қазақ халқының ұлттық мүдделерін ұтымды қорғау және халықаралық аренада беделін нығайтуда маңызды роль атқарды.

17. Саяси тұрақсыздықтың өсу себебі

1740-шы жылдары қазақ қоғамында жоңғар шапқыншылығы мен ішкі билік үшін күрес басты себептерге айналды. Осы кезеңде үнемі қоныс аудару мен билікке талас елдің тұрақсыздығын күшейтті. Мұндай жағдай халықтың тұрмыс-тіршілігінің қиындауына, экономикалық және әлеуметтік жағдайлардың нашарлауына әкелді. Тарихи хроникалар мен зерттеулер көрсеткендей, бұл жылдар қазақ мемлекетінің әлсіреуіне және елдің біртұтас ұлттық құрылымының бұзылуына себеп болды.

18. Жоңғар шапқыншылығының қазақ қоғамына әсері

Жоғарыда берілген диаграммада жоңғар шапқыншылығы қазақ қоғамының шаруашылығына және халық санына ауыр зиян келтіргені анық көрінеді. Әсіресе, мал шаруашылығы мен егіншілік салалары зардап шекті, бұл өз кезегінде экономикалық құлдырауға алып келді. Мұндай жағдай қазақтардың дәстүрлі өмір салты мен әлеуметтік құрылымдарының түбегейлі өзгеруіне ықпал етті. Қазақстан тарихы институтының 2023 жылғы зерттеулері бұл кезеңнің мемлекеттің әлсіреуіне және төтенше экономикалық қиындықтарға ұшырауына себеп болғанын дәлелдейді.

19. XVIII ғасырдың 40-жылдарынан сабақ: тарихи мұра және ұлттық сана

Ұлттық бірлік пен сана-сезімнің күшеюі осы кезеңнің басты ерекшеліктерінің бірі болды. Қазақ халқы этникалық бірлігін нығайтып, өз тарихына терең құрмет көрсете бастады. Бұл бірлік пен өзара көмек идеялары келешектегі тәуелсіздік күресін нығайтуға негіз болды. Сонымен қатар, мемлекет пен еркіндік идеялары ұлттық құндылыққа айналып, қазақ қоғамының қалыптасуына зор үлес қосты. Бұл ұстанымдар елдікті сақтау және қорғау жолындағы күреске рухтандырды, әрі ұлттық тәуелсіздіктің іргетасын қалады.

20. XVIII ғасырдың 40-жылдары: тарихи кезеңнің маңызы

XVIII ғасырдың 40-жылдарындағы саяси күйзеліс пен Абылай ханның реформалары қазақ мемлекеттілігінің дамуында шешуші кезең болды. Бұл қиын жылдарда Абылай хан көрегендікпен елдің бірлігін сақтап, жаңа саяси бағыттарды енгізді. Оның күш-жігері арқасында қазақ мемлекеті қайта жанданып, болашақ ұрпаққа ұлттық тәуелсіздік идеясын ұлағаттап қалдырды. Осы тарихтың сабақтары қиындықтарды бірлікпен еңсерудің маңыздылығын айқын көрсетті.

Дереккөздер

Көшкінов Е.Т. Қазақ хандығының тарихы. Алматы: Қазақ университеті, 2015.

Сәйітов А.Б. XVIII ғасырдағы қазақ-рулар қатынастары. Астана: Ғылым, 2018.

Исабеков М.К. Қазақ жеріндегі Жоңғар басқыншылығы. Алматы: Шығыс-Басылым, 2020.

Тұрсынов Н.М. Абылай хан мен Қазақстанның мемлекеттілігі. Нұр-Сұлтан: Рух, 2017.

Қазақтың тарихи демографиясы. Тарихи зерттеулер жинағы. Алматы: Қазақ ғылымы, 2019.

Жақанова, А. Қазақ хандығы тарихы. Алматы: Ұлттық баспа, 2021.

Тарихи хроникалар мен зерттеулер. Алматы: Қазақстан тарихы институты, 2022.

Ибраев, С. Абылай хан және оның дипломатиялық стратегиялары. Астана: Ұлт зерттеулері журналы, 2023.

Қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы. Алматы: Тарих академиясы, 2020.