Текст выступления:

1836–1838 жылдардағы Бөкей Ордасындағы қазақтардың көтерілісі
1. 1836–1838 жылдардағы Бөкей Ордасындағы қазақтардың көтерілісіне жалпы шолу

1836–1838 жылдардағы Бөкей Ордасындағы қазақтардың көтерілісі – халықтың өз жері мен өмір сүру құқығын қорғау үшін ұйымдасқан ірі азаттық әрекеті. Бұл көтеріліс қазақ халқының азаттық пен әділет үшін күресінің көрнекті белесі болып табылады. Ол ұлттың тарихи санасында ұмытылмас із қалдырды.

2. Көтеріліске дейінгі тарихи ахуал

XIX ғасырдың басында Бөкей Ордасында қазақтар кезекті рет ауыл шаруашылығындағы және жер мәселесіндегі ауыр қиындықтарға тап болды. Кең көлемде жер тапшылығы орын алып, бұл әсіресе қазақ шаруаларының тұрмысына терең әсер етті. Сонымен қатар, әкімшілік қысымдардың күшеюі халықтың әлеуметтік жағдайын одан әрі нашарлатты. Мұндай аласапыран жағдайлар 1836-шы жылдардағы көтерілістің тууына нақты негіз болды.

3. Бөкей Ордасының құрылуы мен тарихи ерекшеліктері

Бөкей Ордасы 1801 жылы кең қазақ даласының Орал мен Еділ өзендері аралығында хандық ретінде құрылды. Бұл аймақта шамамен 80 мыңнан астам қазақ өмір сүрген. Оның басқару жүйесі Орынбор генерал-губернаторлығының ықпалы астында болды, сондықтан шеттен бақылау күшейе түсті. Бұл билік тәртібі хандықтың тәуелсіздігіне кедергі болды. Мал шаруашылығы көшпелі формада дами отырып, бастапқыда Бөкей хан басқарған болса, кейін Жәңгір хан бұл дәстүрді әрі қарай жүргізді.

4. Көтерілістің басты себептері

1830 жылдарда Бөкей Ордасында жердің тарылуы мен халықтың әлеуметтік жағдайының тұрақсыздығы елеулі мәселеге айналды. Ресейдің орыс помещиктері мен жергілікті әкімшіліктің қысымы күннен-күнге күшейіп, аймақ тұрғындарының тұрмысын қиындатты. Сонымен қоса, хан Жәңгірдің салық саясаты әділетсіздік пен ауыртпалық тудырып, халықтың наразылық сезімін арттырды. Бұл жағдай әлеуметтік шиеленістің артуына әкеліп, көтерілістің әрекетке айналуын тудырды.

5. Ресей империясының отарлау саясатының ықпалы

1830-жылдары Ресей империясы Бөкей Ордасының ішкі басқаруына белсенді түрде араласа бастады. Оған қоса, орыс шаруаларының қоныстануы көбейді, бұл қазақтардың жер пайдалануын шектеді. Көшпелі мал шаруашылығына енгізілген шектеулер қазақтардың дәстүрлі өмір салтына қатты әсер етті. Салықтық міндеттемелердің артуы және әскери қызметке күшпен тарту халыққа үлкен ауыртпалық әкелді. Мұндай отарлық саясат ұлттық билік құрылымдарын әлсіретіп, қазақ мәдениетінің дамуына тосқауыл болды.

6. Жер мәселесінің әлеуметтік шиеленіске себептері

Жердің негізгі бөлігі орыс помещиктері мен шенеуніктердің қолына өтіп, қазақтардың өз жерін иелену құқығы шектелді. Бұл жағдай халықты қанаумен ғана емес, көшпенді өмір салтына қажетті жайылымдардың тарылуына әкеліп, ұлтаралық шиеленістердің дамуына себеп болды. Жер тапшылығы кедейленуді күшейтіп, қоғамдық жағдайды күрделендірді. Мұндай әлеуметтік шиеленіс көтерілістің отын тұтатты.

7. Көтерілістің басталуына түрткі болған оқиғалар

Көтерілістің басталуына бірнеше оқиға тікелей әсер еткен. Біріншіден, орыс әкімшілігінің енгізген салықтар мен жерді тартып алу іс-әрекеттері халықтың ашуын туғызды. Екіншіден, хан Жәңгірдің ауыр саясатына қарсы күші біріккен халық біртіндеп көтерілуге бел буды. Бұл оқиғалар халықтың ортақ наразылығын көрсетіп, бұл күрес ұлттық азаттық қозғалысына айналды.

8. Көтеріліс басшылары: Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы

Көтеріліс көбейіп өршіп, оны ұлт қайраткерлері Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарды. Исатай Тайманұлы – батыл әрі дарынды әскери қолбасшы, оның шешімі мен ерлігі көтерілісті ұйымдастыру мен жүргізуде маңызды рөл атқарды. Махамбет Өтемісұлы – халықтың рухани көшбасшысы, ақын әрі батыр, оның өлеңдері мен сөздері халықты сапқа тұрғызып, әділеттілікке шақырды. Бұл екі тұлға қазақ халқының еркіндік арманының символына айналды.

9. Көтерілісшілердің мақсаттары мен ұрандары

Біріншіден, көтерілісшілер халыққа әділетті түрде жер бөлу, салықтық азапты төмендету және билікті халықтың игілігіне пайдалану арқылы өмір сүру жағдайларын жақсартуды мақсат етті. Сонымен бірге құқық қорғауды қамтамасыз ету көтерілістің негізі болды. Екіншіден, қазақтың өзіндік құқықтары мен еркіндігін қорғау, ұлттық бірлік пен әділеттілік орнату ұраны көтерілді. Бұл ұрандар халықтың ынтымағы мен төзімділігін нығайтып, күрестің рухын көтерді.

10. Көтеріліс қатысушылары санының өсу динамикасы (1836-1837)

1837 жылы көтеріліске қатысушылар саны едәуір артты, бұл қазақ халқының наразылығының күшеюін анық көрсетті. Халықтың әр түрлі топтары белсенді түрде қосылады, қозғалыстың әлеуметтік негізі кеңейіп, оны қолдаушы күштер өсіп жатты. Бұл өсім көтерілістің тек жеке бір аймақтың емес, бүкіл халықтың мәселесіне айналғанын дәлелдейді.

11. Көтерілістің алғашқы кезеңі: оқиғалар мен нәтижелер

1836 жылдың көктемінде көтерілістің алғашқы қарулы шабуылдары басталды. Қазақтар, әсіресе жер мәселесіндегі әділетсіздіктерге қарсы өз наразылықтарын ашық білдірді. Бұл әрекеттер негізінен хандық билігінің ауылдарына бағытталды. Исатай Тайманұлы бастаған көтерілісшілер әскери ұйымдасуға жетелеп, жергілікті халықтың кең қолдауына ие болды. Патша әкімшілігі жағдайды реттеуге әрекет жасаса да, көтеріліс өшпей, ұлттық азаттық үшін күрестің маңызды кезеңіне айналды.

12. Шернияз Жарылғасұлының көтерілістегі рухани ықпалы

Шернияз Жарылғасұлы — рухани жетекші ретінде көтерілістің маңызды тұлғаларының бірі болды. Оның уағыздары мен насихаттары халықтың рухын көтеріп, бірлігін нығайтты. Бұл адам көпшілік арасында әділеттілік пен құрметке ие болды. Шернияздың ықпалы көтерілісшілердің моральдық күшін арттырды, өйткені ол халықты рухани тұрғыдан жұмылдырды және күрестің мәнін терең түсіндірді.

13. Бас қолбасшылардың іс-қимылдары және әскери шайқастар

Көтеріліс басшылары тұрақты түрде әскери стратегиялар әзірлеп, бірнеше шайқастарды басқарды. Олар өздерінің әскери іс-әрекеттерін үйлестіріп, патша әскеріне қарсы белсенді қарсылық көрсетті. Әр шайқас халықтың ерік-қайратымын көрсетіп, халықтың тәуелсіздікке деген ұмтылысын айқындады. Көтерілісшілердің жағдайы қиындыққа толы болғанымен, олардың ерлігі тарих бетінде өшпес із қалдырды.

14. Ірі шайқастар деректері мен салыстырмалы кесте

1836-1837 жылдар аралығында бірнеше ірі шайқас өткізілді. Бұл шайқастардың нәтижелері мен шығындары күрес сипаттарының әралуандығын көрсетеді. Қорытындылай кетсек, көтерілісшілер күшті қарсылық көрсеткенімен, әскери құрал-жабдықтары мен күштері патша әскерлерімен салыстырғанда әлсіз болды. Бұл мәліметтер көтерілістің қоғамдық қуаты мен әскери әлеуетінің арасындағы алшақтықты меңзейді.

15. Көтерілістің негізгі географиялық орындары

1836-1838 жылдардағы көтерілістің негізгі шаралары Бөкей Ордасы аумағында өтті. Нақтырақ айтқанда, ол орындар хандықтың ауылдары, жайылымдық жерлері және негізгі сауда жолдары шоғырланған аймақтарды қамтыды. Бұл географиялық жағдайлар көтерілістің өткірлігі мен оның әлеуметтік негізінің кең екендігін көрсетті, өйткені халықтың басым бөлігі дәл осы жерлерде шоғырланған.

16. Қатысушылардың әлеуметтік құрамының ерекшеліктері

1836–1838 жылдардағы көтерілістің көшбасшылық пен қатысушылар әлеуметтік құрамын қарастырғанда, оның негізінен кедей шаруалар мен малшылардан құралғанын көруге болады. Бұл халықтың ең осал әрі жер мәселесіне ерекше алаңдайтын топтары еді, олар әлеуметтік әділетсіздік пен жерге қатысты шиеленістерге төзе алмай, белсенді түрде қозғалысқа қатысты. Сонымен қатар, аз мөлшердегі ру басылары да қозғалыста маңызды рөл атқарды. Олар халық арасындағы ұйымдастырушылықты қамтамасыз етіп, көтеріліске жүйелі қолдау көрсетті. Осылайша, ру басыларының саяси ықпалы көтерілістің үйлестірілуіне септігін тигізді. Дін өкілдері мен шешендер де маңызды рөл ойнап, қозғалыстың рухани және қоғамдық бірлігін нығайтты. Олар халықты идеялық тұрғыдан қолдап, бірлік пен сенім құруға үлес қосты. Бұдан бөлек, жастар мен орта шаруалардың белсенділігі де сезілді. Әйел адамдардың қоғамдық қолдауы көтерілістің дамуына ерекше әсер етіп, оның кең ауқымды әрі әлеуметтік сипатын көрсетті. Осы жағдайлар көтерілістің сан түрлі әлеуметтік топтардың мүддесі мен қызығушылығын біріктіргендігіне куәлік етеді.

17. Көтерілістің сәтсіздік себептері

Көтерілістің сәтсіздігі бірнеше факторларға байланысты болды. Біріншіден, патша әскері заманауи қару-жарақпен және ұйымдастырылған әскери құрылымдармен толық жабдықталып, көтерілісшілерге қарағанда әскери күш тұрғысынан басым болды. Бұл әскери артықшылық көтерілісті басуда маңызды рөл атқарды. Екіншіден, қозғалыс ішінде сатқындық орын алып, бірлестік пен тәртіптің болмауы күрестің тиімділігін едәуір төмендетті. Ұйымшылдықтың болмауы қозғалысқа деген сенімді азайтып қана қоймай, оны жеңіп алу оңай болды. Үшіншіден, жеткілікті қаржылық және материалдық ресурстардың жоқтығы көтерілістің тұрақты әрі ұзақ мерзімді болуына кедергі жасады. Қаржылық қолдаудың тапшылығы қару-жарақ пен азық-түлік ресурстарын қамтамасыз етуде қиындықтар туғызды. Осы себептер көтерілістің ұзаққа созыла алмай, сәтсіздікке ұшырауына ықпал етті.

18. Исатайдың соңғы соғысы және көтерілістің аяқталуы

Исатай Тайманұлының соңғы соғысы көтерілістің тарихи тұжырымын айқындады. Соғыс күрескердің батылдығын, оның халық алдындағы жауапкершілігін көрсетті. Оған қарамастан, әскери жағдай мен ресурстардың жетіспеушілігі жеңіліске әкелді. Көтерілістің аяқталуы халық арасында көңіл-күйдің төмендеуін туғызды, бірақ ол ұлттық рух пен әділеттілік идеясының өшпейтін белгісі болды. Сол сияқты, көтерілістің соңғы кезеңіндегі оқиғалар қазақ халқының ұлт ретінде оянуының ерекше кезеңі ретінде тарихи естеліктерде қалды. Бұл кезеңде, сонымен қатар, қоғамдағы әлеуметтік және саяси өзгерістерге ұмтылыс байқалды, бұл келесі қозғалыстардың негізін қалады.

19. Көтерілістің маңызы мен сабақтары

1837 жылығы көтеріліс қазақ халқының әділеттілік пен бостандыққа деген ұмтылысын айқын көрсетті әрі бұл күрес кейінгі азаттық қозғалыстарына негіз салды. Бұл оқиға Қазақстандағы ұлттық сана-сезімнің оянуының маңызды сәттерінің бірі еді. Осы жылы Бөкей Ордасында болған көтеріліс қазақтар үшін ұлттық бірлік пен ұлттық құндылықтарды сақтау жолында маңызды қадам болды. Бұл тұрғыда, көтерілістің әлеуметтік және ұлттық мәні ұлттың өз болмысын анықтауында және әділеттілікке жету үшін қажетті күрестің жалғасуына ықпал етті.

20. 1836–1838 жылдардағы көтерілістің тарихи маңызы

1836–1838 жылдардағы көтеріліс қазақ халқының әлеуметтік және ұлттық азаттыққа ұмтылысын анық көрсетті. Бұл кезең ұлттану процесінің басы болып, әділеттілік пен теңдікке деген күрестің шабыт көзіне айналды. Көтеріліс нәтижесінде ұлттық рух нығайып, кейінгі ұрпақтардың жадысында әділеттіліктің жолындағы күрестің символы ретінде сақталды. Бұл оқиға тарихи тұрғыдан қазақ халқының өз тағдырын өзі анықтауға деген құштарлығы мен еркіндікке ұмтылысының маңызды көрінісі болып табылады.

Дереккөздер

Қазақ халқының тарихы: ХІХ ғасырдағы Бөкей Ордасы. Алматы, 2010.

Тұрарханова Г.Е. Бөкей Ордасындағы шаруалар көтерілісі. Қазтұлға, №3, 2015.

Мұратбаев С.А. Ресей империясының отарлау саясаты және қазақтар. Астана, 2018.

Өтемісұлы Махамбет. Таңдамалы шығармалар. Алматы, 2007.

Дәулетов Ә.О. Қазақтардың ұлттық-азаттық қозғалыстары. ҚазҰУ, 2012.

Қазақ КСР тарихы: ғылыми зерттеулер жинағы / Ред. Ә.Бекназаров. – Алматы: Ғылым, 1978.

Исатай-Махамбет көтерілісі тарихы: монография / М.Ахметов. – Алматы: Арыс, 2010.

Қазақстан тарихының энциклопедиясы / Бас ред. С.Сейфуллин. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005.