Текст выступления:

XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы. Капиталистік қатынастардың ене бастауы
1. XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстан: негізгі үрдістер және әлеуметтік-экономикалық өзгерістер

XIX ғасырдың екінші жартысында елімізде әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан ірі өзгерістер байқалды. Бұл кезең патшалық Ресей империясының ықпалының күшеюімен, қоғам мен экономика құрылымында түбегейлі жаңару үрдістерінің басталуымен ерекшеленді. Осылайша, Қазақстанның даму жолында жаңа бетбұрыс кезеңі ашылып, халықтың тұрмыс шарттары мен қоғамдық құндылықтары айтарлықтай өзгерді.

2. XIX ғасырдағы Қазақстан: тарихи өзгерістердің бастауы

Патшалық Ресейдің әсері артып, Қазақстанда басқару жүйесі мен экономикалық құрылым реформаланған кезең болды. Халық саны өсті, сауда қатынастары кеңейіп, қоғам жаңа өмір жағдайларына бейімделуге мәжбүр болды. Бұл трансформациялар ұлттық тарихта жаңа дәуірдің басы ретінде қарастырылады.

3. 1867–1868 жылдардағы патша реформаларының маңызы

1867–1868 жылдардағы әкімшілік реформалар Қазақстан үшін тарихи маңызды оқиға болды. Олар жергілікті басқаруды реформалап, жаңа облыстарды құру арқылы патшалық биліктің экономикалық және саяси бақылауын нығайтты. Бұл өзгерістер шаруалар мен басшылар арасында кеңінен талқыланған және қоғамның әртүрлі топтарына әрқилы әсер етті.

4. Халық санының өсуі және қоныстандыру саясаты

1867 жылы Қазақстандағы халық саны шамамен 3,5 миллионды құрады, бұл үлкен демографиялық даму көрсеткіші болды. Халық санының артуы аумақтық қоныстану мен экономикалық дамуға серпін берді. Ресейдің қоныстандыру саясатының нәтижесінде, жаңа ұжымдар мен мәдени байланыстар қалыптасты, әлбетте бұл қазақ қоғамының құрылымына жаңа сын-қатерлер мен мүмкіндік туғызды.

5. Жер реформасы және қайшылықтары

Жер реформалары рәсімделіп, қазақ жерлері ресми түрде мемлекет меншігіне айналды. Алайда, бұл рәсімнің шындығында көші-қонды жеңілдетуге бағытталуы қазақтардың дәстүрлі жайылымдық жерлерін жоғалтуына алып келді. Сонымен қатар, орыс қоныстанушылары мен бай шаруалар кең жерлерді иеленіп, қазақтардың әлеуметтік және мәдени өмір салты қатты қысымға түсті. Осылайша, жер реформалары қазақ қоғамындағы әлеуметтік теңсіздікті күшейтті.

6. Ауыл шаруашылығы: мал мен егіншілік арақатынасы

Мал шаруашылығы қазақ қоғамында дәстүрлі және басты шаруашылық ретінде қалыптасқан, ол халықтың күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз етті. Сонымен бірге, Сырдария және Жетісу аймақтарында егіншілік қарқынды дами бастағанымен, технологиялық құралдардың қарапайым болуына байланысты өнімділік төмен деңгейде қалды. Ауыл шаруашылығының еңбек күші негізінен қол еңбегіне сүйенді, бұл шаруашылықтың өркендеуіне кейбір шектеулер қойды.

7. Қазақстандағы өнеркәсіп өсуінің негізгі көрсеткіштері (1860-1890)

1860-1890 жылдар аралығында Қазақстандағы өнеркәсіп саласында кен өндіру, жүн және тұз өңдеу басты рөл атқарды. Осы кезеңде жұмысшылар саны 10 мыңнан асып, өнеркәсіптің қарқынды дамуы байқалды. Бұл тенденция экономика құрылымын өзгертіп, жұмысшы табының дамуына мүмкіндік берді. Өнеркәсіп саласындағы өсім аймақтың дамуындағы маңызды факторға айналды.

8. Қазақстандағы әлеуметтік топтардың құрылымы (XIX ғ. соңы)

XIX ғасырдың соңында Қазақстанда әлеуметтік құрылым күрделене түсті. Материалдық жағдай мен меншік иелігі бойынша байлар мен жұмысшылар арасындағы айырмашылықтар ұлғайды. Әсіресе байлардың ықпалы едәуір артқанымен, жұмысшылар саны өсіп, капиталистік қатынастардың белгілері пайда бола бастады. Бұл өз кезегінде қоғамның әлеуметтік сипатын өзгертті.

9. Сауда және жәрмеңкелердің дамуы

Қазақстанда сауда мен жәрмеңкелер XIX ғасырда қарқынды дамыды. Бұл үрдіс ауыл шаруашылығы өнімдерін өткізу мен халықтың тұрмысын жақсарту үшін маңызды болды. Жәрмеңкелер халық арасында экономикалық және мәдени байланыстарды нығайтып, жаңа тапсырыс пен тауар айналымды арттырды. Сауда қатынастарының кеңеюі елдің дамуына серпін берді.

10. Темір жол құрылысы және экономикалық байланыстар

XIX ғасырдың соңында Қазақстанда темір жол құрылысы басталып, аймақтардың экономикасы мен сауда байланыстары жаңа деңгейге көтерілді. Темір жол арқылы тауарлар мен адамдардың қозғалысы жеделдеді, бұл ішкі және сыртқы нарықтарды біріктіріп, елдің экономикалық интеграциясына ықпал етті.

11. Қалалардың дамуы және урбанизация үдерісі

Петропавл, Верный және Семей қалаларында өндіріс орындары мен сауда орталықтары орындала бастады, олар аймақтың экономикалық және мәдени орталықтарына айналды. Қалалардың өсуі әлеуметтік кеңістіктің өзгеруіне алып келіп, урбанизация үдерісі басталып, ауылдан қалаға қоныс аударушылар саны едәуір артты. Бұл өзгерістер қоғамның құрылымы мен мәдени атмосферасына үлкен әсер етті.

12. Білім беру жүйесіндегі өзгерістер

XIX ғасырда орыс-қазақ мектептері құрылып, балаларға жаңа оқу бағдарламалары ұсынылды, бұл жастарға білім алу мүмкіндігін кеңейте түсті. Зайырлы оқу орындары дәстүрлі білім жүйесіне серпінді өзгерістер енгізіп, ғылыми және мәдени білімге қызығушылық артты. Әсіресе Ахмет Байтұрсынұлы, Ыбырай Алтынсарин және Шоқан Уәлиханов сияқты тұлғалар қазақ әдебиеті мен педагогикасына зор үлес қосып, қоғамда білім реформасын ілгерілетті. Жаңа көзқарастар қазақ қоғамының әртүрлі саласында прогрестің басталуына себеп болды.

13. Капиталистік қатынастардың қалыптасу белгілері

XIX ғасырдың соңында Қазақстанда жекеменшік меншік өсті, әсіресе ауыл шаруашылығы мен кәсіпкерлік салаларында. Жалдамалы жұмысшылар саны артты, еңбек бөлінісі күрделенді. Ақша айналымы жанданып, несиелік ұйымдар мен банктер жұмыс істей бастады. Бұлар нарықтық қатынастар мен капитализмнің белгілерінің қалыптасуына ықпал етті, қоғамдық және экономикалық құрылымды түбегейлі өзгертті.

14. Жұмысшы қозғалысы мен әлеуметтік қақтығыстар

Зауыттар мен фабрикалардағы жұмысшылар ұзақ және ауыр еңбек шарттарына тап болды, олар көбінесе қиын жағдайда жұмыс істеді. Осы жағдайлардың әсерінен наразылықтар көбейіп, алғашқы ереуілдер мен митингтер ұйымдастырылды. Бұл әлеуметтік шиеленістердің өскенін көрсетті және жұмысшылар өздерінің құқықтары мен мүдделерін қорғау мақсатында кәсіподақтар құруға ұмтылды. Мұндай қозғалыстар қоғамдағы әділеттілік пен теңдік үшін маңызды қадам болды.

15. 1870-1890 жылдардағы өнеркәсіп өндірісінің өсуі

1870-1890 жылдары көмір, мыс және тұз өндірісінің көлемі айтарлықтай өсті, бұл өнеркәсіптің қарқынды дамып келе жатқандығын дәлелдейді. Көмір мен мыс өндірісі екі есеге жуық көбейіп, тұз өндірісі де айтарлықтай артты. Бұл көрсеткіштер Қазақстанның экономикалық құрылымының трансформацияланып, өндіріс саласының нығаюына негіз болды.

16. Қазақстан саудасының негізгі бағыты мен серіктестері

XIX ғасырдың соңында Қазақстанның саудасы еліміздің экономикалық дамуы мен сыртқы қарым-қатынастарын айқындаған маңызды аспектілердің бірі болды. Бұл кезеңдегі басты экспорттық өнімдер ретінде астық, мал және тұз аталды. Осындай үшеуінің экспорттық ағыны Қазақстанның бай табиғи ресурстарын және ауыл шаруашылығының дамуын көрсетеді. Империялық сауда статистикасы 1890 жылы Ресейдің Қазақстаннан негізгі сауда серіктесі екенін дәлелдейді. Ресеймен бірге, Орта Азия мен Қытай нарықтары да экономикалық серіктестікке белсенді қатысып, қазіргі түркі әлеміндегі сауда-экономикалық байланыстардың негізін қалады. Бұл кезеңдегі сауда географиясы Қазақстанның транзиттік мәртебесін күшейтіп, оның ірі жол торабына айналуына ықпал етті.

17. Орта және ұсақ өнеркәсіп кәсіпорындары

XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда орта және ұсақ өнеркәсіп кәсіпорындары қарқынды дамып, елдің экономикалық көзқарасын өзгертуге себепші болды. Мұндай кәсіпорындардың құрылуы ауыл шаруашылығына ғана тәуелділікті азайтып, өндірістің алуан түрін қалыптастырды. Шаруашылықта қолөнер, тоқыма және тағам өндірісі сияқты салалар кеңейді. Бұл өнеркәсіп көмекші өндіріс ретінде жергілікті халыққа жаңа жұмыс орындарын тауып, олардың күнделікті өмірін жақсартты. Сонымен қатар, кәсіпорындар қалалар мен ауылдарды байланыстырып, технологиялық жаңалықтардың таралуына жағдай жасады. Осындай дамудың нәтижесінде Қазақстанның өндірістік қабілеті артты және оның экономикалық құрылымы күрделене түсті.

18. Діни және зайырлы білім беру жүйелерінің ықпалы

Діни білім беру жүйелері XIX ғасырда қазақ қоғамында негізгі білім көзі ретінде маңызды рөл атқарды. Медреселер арқылы балақайлар дәстүрлі білім алып, рухани құндылықтарды меңгерді. Бұл оқу орындары қазақтың мәдени және рухани мұраларын сақтауда ерекше қызмет етті. Алайда, орыс-қазақ қатынасының дамуына байланысты зайырлы мектептер пайда болды. Олар ғылым мен техниканы енгізіп, оқушылардың көзқарасын кеңейтіп, жаңа идеяларды қабылдауға түрткі болды. Зайырлы мектептер қоғамдағы әлеуметтік өзгерістердің қозғаушы күші болып, Қазақстанның жаңаруына ықпал етті. Бұл екі білім беру жүйесінің үйлесімі ұлттық мәдениет пен заманауи білімнің дамуын қамтамасыз етті.

19. Қоғамдағы әлеуметтік жіктелу және капитализмге өту

XIX ғасырдың соңында Қазақстан қоғамы әлеуметтік жіктелуге ұшырады. Байлар мен жұмысшы табы арасындағы алшақтық кеңейіп, жаңа әлеуметтік топтар пайда болды. Бұл дәстүрлі қоғам құрылымының күрделенуіне ықпал етіп, капиталистік қатынастардың күшеюімен ұштасып кетті. Жұмысшы азаматтар өз мүдделерін қорғау мақсатында әртүрлі қозғалыстарды ұйымдастыра бастады. Бұл қозғалыстар қоғамдағы әділеттілік пен құқықтық теңдіктің қалыптасуына септігін тигізді. Осы әлеуметтік өзгерістер ұлттық және әлеуметтік күрестердің пайда болуына негіз болды, олар XX ғасырдағы Қазақстанның тарихында айтарлықтай оқиғаға айналды.

20. XIX ғасырдағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің маңызы

XIX ғасырдың екінші жартысындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер Қазақстанның дамуы үшін шешуші кезең болды. Бұл кезеңде елдің экономикасы мен қоғамының негізі құрылып, ұлттық сана мен өзін-өзі тану процесі бастау алды. Экономикалық дамумен бірге қоғамдық қатынастар мен мәдениет саласында да жаңа үрдістердің қалыптасуы байқалды. Осы өзгерістер Қазақстанның тәуелсіздікке жол ашқан қалыптасқан ұлттық идеясын нығайтты және ұлы реформалардың негізін қалады.

Дереккөздер

Волков С.М. История Казахстана. – Алматы, 1999.

Исторический атлас Казахстана. – Астана, 2012.

Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – Москва, 1967.

Данные Имперской статистики. – Санкт-Петербург, 1891.

Казахские этносоциальные изменения XIX века. – Алматы, 2005.

Империялық сауда статистикасы 1890 жыл.

Аманжолов К.Қ. Қазақстандағы XIX ғасырдың экономикалық және әлеуметтік даму мәселелері. Алматы, 2005.

Төлеген Қ. Қазақ қоғамындағы білім жүйесінің қалыптасуы, 1850–1917 жж. Алматы, 2010.

Сейдалин Б.К. Қазақстандағы әлеуметтік өзгерістер: XIX-XX ғасырлар. Астана, 2012.