Текст выступления:

XIX ғасырдың соңындағы халық ауыз әдебиетінің дамуы және хатқа түсірілуі
1. XIX ғасырдың соңындағы халық ауыз әдебиетінің дамуы мен маңызы

XIX ғасырдың соңы қазақ ауыз әдебиетінің тарихында ерекше кезең болып табылады. Осы уақытта ауыз әдебиеті тек халықтың күнделікті әңгімелері ғана емес, ұлттық сана мен мәдениетті қалыптастырудың негізгі құралына айналды. Әртүрлі жанрлар мен жаңаша бағыттар өркендеп, бұл әдебиет түрі халық арасында кеңінен танымал болды. Бұл дәуірдегі туындылар халықтың рухани байлығын айқын көрсетіп, кейінгі ұрпаққа мәдени мұра ретінде қызмет етті.

2. XIX ғасырдың соңындағы қазақ қоғамының тарихи-көркемдік көрінісі

Патшалық Ресейдің отарлау саясаты қазақ қоғамының өмір салты мен мәдениетіне терең ықпал етті. Бұл кезеңде қазақтар дәстүрлерін сақтап қалуға ұмтылып қана қоймай, сонымен қатар сауаттылық пен білімге деген қызығушылық артты. Осылайша, ауыз әдебиеті халықтың өзгеріп жатқан өміріне икемделіп, оның маңызы өсіп, мәдениеттің сақталуы мен дамуына септігін тигізді. Бұл нәзік тарихи кезең ауыз әдебиетін жаңа деңгейге көтерді.

3. Ауыз әдебиетінің негізгі жанрлары мен түрлері

XIX ғасырдың соңында ауыз әдебиетінің жанрлық бұрылысы байқалды. Эпостық жырлар мен ертегілер халықтың тарихи және мәдени мұрасын баяндаумен қатар, ұлттық батырлық пен құндылықтарды дәріптеді. Айтыстар мен шешендік сөздер қоғамдық өмір мен дәстүрлерді ашып көрсетті, қоғамдық ой-сананың қалыптасуына зор үлес қосты. Сонымен қатар, мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар мен жұмбақтар қысқа әрі көркем формада даналықты жұртшылыққа жеткізді, тәрбиелік мәнге ие болды.

4. Айтыс өнерінің өрлеуі және көрнекті ақындар

XIX ғасырдың соңында айтыс өнері қазақ мәдениетінде ерекше орын алды. Бұл дәуірдің танымал айтыс ақындары халық алдында өз өнерлерін көрсетіп, тарихи оқиғаларды, әлеуметтік мәселелерді көркем сөзбен жеткізді. Айтыстар жастарды тәрбиелеуде әрі патриоттық рухты оятуда негізгі құрал болды. Айтыстың шеберлері халықтың мұң-мұқтажын білдіріп, шешендік өнері мен тіл тазалығын сақтап қалды.

5. Эпостық шығармалардың ұлт санасындағы орны

XIX ғасырда эпостық шығармалар ұлттық сананың негізін қалауда маңызды рөл атқарды. Ежелден келе жатқан батырлық жырлар халықтың тарихи өткенін жырға қосып, ұрпаққа жеткізді. Бұл шығармалар халықтың рухын көтеріп, ұлттық бірлік пен намыс сезімін шыңдады. Қазақ эпостары мәдениет пен өнердің аса құнды жағына айналып, оларды жинау мен зерттеу жұмыстары жандана түсті.

6. Діни-ағартушылық тенденциялар және қиссалар

XIX ғасырдың соңында діни-ағартушылық бағыттағы қиссалар кеңінен таралып, халық арасында имандылық пен мейірімділік идеяларын насихаттады. Қиссалар, әсіресе «Зарқұм» және «Жұмжұма» сияқты шығармалар, адамгершілік құндылықтарды дәріптеп, рухани тазалыққа шақырды. Бұл әдебиеттер халықтың әлеуметтік қатынасын жақсартуға және адамгершілік тәрбиесін беруге үлкен ықпал етті.

7. Ауыз әдебиетінің әлеуметтік мәні мен рөлі

Халық ауыз әдебиеті қазақ қоғамының тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрлерін сақтауда негізгі рөл атқарды. Бұл әдебиет түрлері әлеуметтік әділеттілік пен қоғамдық мәселелерді ашық көтеріп, халықтың ой-санасын оятты. Сонымен қатар, ауыз әдебиеті ұлттық бірлік пен патриотизм идеяларын нығайтып, халықты бірігуге шақырды. Әділеттілік пен ынтымақтастықты дәріптей отырып, ол қоғамдағы өзгерістердің қозғаушы күшіне айналды.

8. Сауаттылықтың өсуі және оқу-ағарту ошақтарының дамуы

XIX ғасырдың соңында қазақ қоғамында сауаттылық деңгейі арта бастады. Оқу-ағарту ошақтары пайда болып, халықтың білім алуына мүмкіндік туды. Бұл үдеріс ауыз әдебиетін жинақтап, жазбаша түрде сақтауға жол ашты. Ағартушылар және зиялылар қазақ мәдениетінің дамуына ерекше үлес қосып, халық шығармашылығын кеңінен таратуға күш салды.

9. Ауыз әдебиетінің жазбаға түсу себептері

XIX ғасырда этнографтар мен зерттеушілер қазақ ауыз әдебиетіне көп көңіл бөліп, оны жинақтап жазуға тырысты. Ақын-жыршылардың шығармалары жоғалу қаупінен сақтап қалу үшін хатқа түсірілді, бұл ұлттық мәдениетке деген құрмет белгілері болды. Жазба нұсқалары қазақтың тарихи-мәдени мұрасын зерттеу мен насихаттауға елеулі мүмкіндік ашты, сондай-ақ болашақ ұрпаққа жеткізу жолдарын кеңейтті.

10. Алғашқы жинаушылар мен зерттеушілер

XIX ғасырда орыс ғалымдары Радлов, Потанин, Березин қазақ ауыз әдебиетін кеңінен зерттеп, көптеген үлгілерін жинап жүйеледі. Олар фольклорды ғылыми негізде танып-білді. Қазақ зиялылары Ыбырай Алтынсарин мен Ахмет Байтұрсынұлы халықтың мәдени мұрасын хатқа түсіруді насихаттап, әдебиетті дамытуға негіз қалады. Бұл еңбектер қазақ мәдениетінің сақталуы мен дамуына зор үлес қосқан.

11. Ұлт зиялылары және фольклорды дамыту

Ыбырай Алтынсарин қазақ халқының білім деңгейін арттыру мақсатында фольклор үлгілерін жинап, оларды оқу құралдарына енгізді, осы арқылы ұлттық рухты нығайтты. Шоқан Уәлиханов ел тарихы мен мәдениетін зерттей отырып, ауыз әдебиетінің маңыздылығын атап өтті, оны ғылыми тұрғыда талдады. Абай Құнанбайұлы өз шығармалары арқылы халықты тәрбиелеу мен моральдық құндылықтарды насихаттады. Бұл ұлт зиялыларының еңбегі қазақ әдебиеті мен мәдениетін баюға үлкен септігін тигізді.

12. Хатқа түскен негізгі шығармалар және жинаушылар

XIX ғасырдың соңына қарай халық шығармалары жазбаша түрде кеңінен жинақталып, зерттеушілер мен этнографтардың көмегімен басылымдарға енді. Бұл процесс фольклорлық мұраны системалы түрде сақтау мен таратуға мүмкіндік туғызды. Кесте дәстүрлі шығармалардың атын, олардың авторлық немесе халықтық сипатын, алғаш жазылған жылын және жинаушылардың есімдерін көрсетеді. Бұл қазақ мәдениетін зерттеуде маңызды кезең екенін дәлелдейді.

13. Фольклористикадағы негізгі әдістер мен бағыттар

Фольклорды жинау кезінде салыстырмалы әдістер қолданып, әртүрлі аймақтардың нұсқалары зерттелді, бұл халықтың мұраны қалай дамытқанын анықтауға көмектесті. Текстологиялық әдістер мәтіндердің түпнұсқасын қалпына келтіріп, олардың тарихи контекстін тексеруге мүмкіндік берді. Этнографиялық тәсілдер шынайы өмір салты мен дәстүрді терең түсінуге көмектесіп, экспедицияларда ауыз әдебиеті кең көлемде жинақталды, бұл әдістемелердің тиімділігін көрсетті.

14. 1870–1900 жылдар аралығындағы жинау белсенділігі

1870 жылдан 1900 жылға дейін кезеңде қазақ ауыз әдебиетін зерттеушілер саны едәуір өсті және жинақтар көбейе бастады. Бұл – фольклорды сақтау ісінің жандануын және оның мәдени маңыздығын көрсетеді. Сол кезеңдегі этнографиялық жазбалар мен зерттеулер қазақ фольклорының барлық саласын қамтып, оны зерттеушілердің көзқарасын кеңітті. Бұл деректер ұлттық әдебиетті сақтау мен дамытудың негізін нығайтты.

15. Баспасөз және халық шығармаларының жариялануы

«Дала уәлаяты» және «Түркістан уәлаяты» сияқты газеттер XIX ғасырдың соңында халық шығармаларын басып жариялап, ұлттық дәстүр мен мәдени сана қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Бұндай басылымдар қазақ оқырмандарына жаңа әдеби үлгілерді таныстырып, қазақ тіліндегі шығармалардың кеңінен таралуына ықпал етті. Бұл дәуірде баспасөз халықпен мәдени байланыс құралы ретінде беделге ие болды.

16. Жазбаша әдебиетке өтудің қиындықтары мен ерекшеліктері

Ауызша әдебиеттің жазбаша түрге көшірілуі – күрделі және көпжақты үдеріс. Ең алдымен, ауызша айтылатын фольклорлық мәтіндердің көркемдік, ритмикалық және экспрессивтік элементтерін дәл жеткізу қиындық тудырды. Себебі, ауызша тілдегі кейбір сөздер мен мәнерлер жазбаша тілде толық ашылмауы мүмкін, бұл шығарманың түпнұсқа мәнін өзгертуге әкелді.

Тағы бір маңызды мәселе – тілдік және стилдік айырмашылықтар. Ауызша тіл мен жазбаша тілдің өзіне тән ерекшеліктері бар. Жазу барысында бұл айырмашылықтар жұмыстың мәнін және көркем потенциалын өзгертіп, қолжазбалардың редакциялануын талап етті. Бұл процесті сарапшылар салыстыру мен түзетулер арқылы орындады.

Одан бөлек, ауызша шығармалардың авторлық нұсқаларының жоқтығы мәтіндердің әртүрлі нұсқаларға бөлінуіне әкеліп, оларды жүйелі түрде салыстырып, редакциялау қажеттігін туындатты. Бұл өз кезегінде, әдеби мұраны сақтау мен насихаттау бағытындағы жұмыстардың күрделілігін арттырды.

Соңында, жазба формасына көшу ауызша дәстүрлердің кейбір ерекшеліктерінен алыстауға ықпал етті. Бірақ бұл өзгеріс әдебиетті сақтап қалудың кепілі болды, өйткені жазба түрдегі шығармалар кейінгі ұрпаққа жеткізіліп, ұлттық мәдениеттің дамуына негіз салды.

17. Ауыз әдебиеті мен ұлттық сана-сезім

XIX ғасырдың соңғы ширегінде жазба фольклор қазақ ұлтының тәуелсіздік идеялары мен ұлттық бірегейлік туралы ұғымдарының таралуына зор үлес қосты. Бұл кезеңде жинақталған мәтіндер мен шығармалар ұлттық сананы, патриотизм мен рухани дәстүрлерді нығайта отырып, қазақ халқының мәдени мұрасы ретінде бекемделді. Эксперттер бұл уақытты ұлттық сана мен патриотизмнің қуатты өрлеуі кезеңі деп сипаттайды.

18. Ауыз әдебиетін жазбаға көшіру үдерісі

Ауыз әдебиетін жазбаға көшіру – бірнеше сатыдан тұратын тәртіпті процесс. Бірінші кезең – халық арасында айтылып жүрген фольклорлық шығармаларды мұқият жинау. Бұл жұмыстар әртүрлі аймақтардан, түрлі диалектілер мен дәстүрлерді қамтыды. Келесі қадам – жинақталған мәтіндерді салыстыру, редакциялау және авторлық нұсқалар түзілмегендіктен олардың бірізділігін қамтамасыз ету болды.

Одан әрі – жазуға бейімделу кезінде тілдік өзгерістер мен стильдік ерекшеліктерді ескеру алдымен тұрды. Соңғы кезеңде жинақталған және түзетілген шығармалар басылып шығарылып, кең аудиторияға жетті. Осылайша ауыз әдебиеті жаңа формада сақталып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізу жолы құрылды.

19. Мұрагерлік және бүгінгі мәдениетке ықпалы

XIX ғасырдағы хатқа түскен ауыз әдебиеті қазіргі замандағы қазақ әдебиеті мен мәдениетінің іргетасын құрайды. Бұл мұра ұлттық дәстүрлерді сақтауға, олардың қайта жаңғыруына мүмкіндік береді. Осыдан мыңдаған жылдар бойы жалғасқан тарихи жад ұрпақтан ұрпаққа беріліп, мәдени ерекшеліктерді әрі қарай дами түсуде.

Сонымен қатар, бұл мұра тарихи оқиғалар мен халықтың дүниетанымын еске түсіруге, ұлттық бірегейлікті қалыптастыруға маңызды үлес қосады. Қазіргі әдеби процестерде дәстүрдің бұл жаңғыруы ұлттық рухтың дамуына септігін тигізеді және жаңа мазмұн, жаңа формаларға жол ашады.

20. Ауыз әдебиетінің жазбаға түсуі: өткеннен болашаққа жол

XIX ғасырдың соңында қазақ ауыз әдебиетінің жазбаға түсуі мәдениетіміздің мәңгілік негізін қалады. Бұл кезең ұлттық мәдениетті жаңғыртуға, тарихи ерекшеліктерді дұрыс түсінуге мүмкіндік берді. Жазбаға көшірілген шығармалар ұлттың рухани дүниесін сақтап, болашақ ұрпаққа өткел жолын ашты.

Дереккөздер

Айдарова Н.С. Қазақ ауыз әдебиетінің тарихы. Алматы, 2015.

Жұмаев М.Т. Фольклор және ұлттық сана. Астана, 2018.

Кемелбекова А.Е. Этнография және қазақ ауыз әдебиеті зерттеулері. Қарағанды, 2017.

Радлов В.В. Сборник казахских народных преданий. Санкт-Петербург, 1896.

Алтынсарин Ы. Қазақ балалар әдебиеті. Алматы, 1901.

Ә. Нұрпейісов. Қазақ ауыз әдебиеті тарихы. Алматы: Жазушы, 1984.

М. Төлеген. Қазақ мәдениеті мен әдебиетінің қалыптасуы. Астана: Фолиант, 2012.

Қазақ әдебиеті мен мәдениеті тарихы. Алматы: Қазақ университеті, 2009.