Текст выступления:

Зан шығару жүйесі
1. Зан шығару жүйесіне жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Құрметті тыңдаушылар, бүгінгі сөзім Қазақстан Республикасының заң шығару жүйесінің құрылымы мен оның негізгі қызметтері жөнінде болады. Бұл жүйе елдің құқықтық негізін басты құраушы болып табылады және әрбір азаматының өмірінде үлкен маңызға ие. Біз заңдардың қалай дайындалып, қабылданатыны мен олардың қоғамдағы рөлін жан-жақты қарастырамыз.

2. Зан шығару жүйесінің тарихи тамыры

Қазақстанның заң шығару жүйесінің тамыры терең, оның бастауы көне дәуірдегі билер соты мен әдет-ғұрып құқықтарына барып тіреледі. Ұлттың қызықты тарихында дәстүрлі салттар мен құқық нормалары қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етті. 1995 жылы қабылданған Қазақстан Республикасы Конституциясы жаңа құқықтық дәуірдің негізін қалаған, бұл заң шығаруға жаңа серпін берді және қазіргі заманға сай өркендеу жолдарын ашты.

3. Зан шығару жүйесінің мақсаттары мен міндеттері

Қоғамдағы құқықтық тәртіп пен әділеттіліктің орнауы – заң шығарудың басты мақсаты. Бұл жүйе азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғап, қоғамдық қатынастарды заң жүзінде тиімді реттеуді көздейді. Сонымен қатар, заңдылықтың нығаюы және құқықтық тәртіптің сақталуы арқылы мемлекеттің тұрақтылығы мен халықтың сенімін арттыру – жүйенің маңызды міндеттері болып табылады.

4. Мемлекеттік билік тармақтары: Заң шығарушы органның рөлі

Қазақстан Республикасында мемлекеттік билік үш маңызды тармаққа бөлінеді: заң шығарушы, атқарушы және сот билігі. Әрқайсысының өзіндік міндеттері мен өкілеттіктері бар. Заң шығарушы орган – парламент, заң жобаларын қарастырып, қабылдаумен айналысады. Оның негізгі функциясы – мемлекет өмірін реттейтін құқықтық нормаларды бекіту және заңдылықтың негізін жасау болып табылады.

5. Парламент құрылымы және палаталардың атқаратын қызметі

Парламент екі палатадан тұрады: Мәжіліс және Сенат. Мәжіліс депутаттары 98 орынға сайланып, заң жобаларын алғаш болып талқылайтын басты орган. Сенат 50 депутаттан құралған, өңірлерді білдіреді және заңдарды мақұлдау немесе өзгерту функциясын атқарады. Бұл палаталар заң шығаруда өзара үйлесімділік жасап, құқықтық нормалардың сапасын арттыруға ықпал етеді. Осындай құрылым заңдың тиімділігін және сапасын қамтамасыз етуге негізделген.

6. Заң шығару процесінің сатылары

Заң шығару процесі бірнеше маңызды кезеңнен тұрады: бірінші – заң жобасын дайындау, екінші – парламенттің екі палатасында қарастыру, үшінші – Президенттің қол қоюы немесе кері қайтаруы. Әрбір кезеңде заң жобалары жан-жақты талқыланып, қоғамдық мүдделер ескеріледі. Бұл сатылар заңдардың сапалы және әділ қалыптасуына негіз береді.

7. Мәжіліс пен Сенат арасындағы негізгі айырмашылықтар

Мәжіліс пен Сенат мүшелерінің саны, сайлау мерзімі және сайлау ерекшеліктері бойынша айырмашылықтары бар. Мәжіліс депутаттары тікелей халық тарапынан сайланады, ал Сенат мүшелері өңірлік және республикалық деңгейде сайланады, олардың құрамын кезең-кезеңімен жаңарту жүзеге асырылады. Мұндай жүйе мемлекеттік биліктің тұрақтылығын және өкілділіктің тепе-теңдігін қамтамасыз етеді.

8. Заң қабылдау белсенділігі

Соңғы жылдарда заңдардың қабылдау саны артып келеді, бұл әлеуметтік-экономикалық қажеттіліктер мен реформалардың әсеріне байланысты. Дегенмен, кейбір жылдарда заң шығарудағы белсенділік сәл төмендегені байқалады, бұл елдің саяси және экономикалық жағдайларымен байланысты болуы мүмкін. Жалпы, заң шығару жүйесі өз жұмысын дамытып, қоғамның талаптарына сай өзгерістер енгізуде.

9. Демократиялық қағидалар зан шығару жүйесінде

Заң шығару жүйесі демократиялық қағидаларға негізделеді: ашықтық, жариялылық және халықтың қатысуы. Азаматтардың қоғамдық талқылауларға қатысу мүмкіндігі заңдардың сапасын арттырып, қоғамның мүдделерін ескеруін қамтамасыз етеді. Осы арқылы заң шығару процесі халықтың сенімін ұлғайтып, билік пен қоғам арасындағы байланысты нығайтады.

10. Заң жобасының Парламенттегі қозғалысы

Заң жобасы парламентке ұсынылғаннан бастап бірнеше кезеңнен өтеді: алғашқы талқылау, комитеттерде қаралу, екінші оқылым және соңғы мақұлдау. Егер заң жобасы қабылданса, ол Президентке жіберіледі. Президенттің келісімі не вето қоюы мүмкін. Егер вето қолданылса, заң жобасы қайта қаралады. Бұл процестің әр қадамы заңдардың сапасын және құқықтық нормалардың қоғамға сәйкестігін қамтамасыз етеді.

11. Заң жобасын әзірлеу және ұсыну субъектілері

Заң жобаларын ұсыну құқығы Қазақстан Президентіне, Үкімет мүшелеріне, Мәжіліс және Сенат депутаттарына тиесілі. Бұл субъектілер қоғамдық қажеттілік пен әлеуметтік талаптарды ескере отырып, маңызды мәселелерді заңмен реттеуге ұмтылады. Мұндай бастамашылық құқығы мемлекет мүддесін жүзеге асырудағы тиімді құрал болып табылады.

12. Қоғамдық қатысу: заң жобаларын талқылау және кері байланыс

Халық заң жобаларын қоғамдық кеңестер мен бұқаралық ақпарат құралдары арқылы талқылауға қатысады. Қоғамдық тыңдауларда әртүрлі пікірлер мен ұсыныстар жинақталып, заң қабылдауда ескеріледі. Бұл тәсіл заңдардың сапасын арттырып, ашықтық пен сенімділікті нығайтуға ықпал етеді. Сонымен бірге, азаматтық қоғамның белсенді араласуы демократияның дамуына қолдау көрсетеді.

13. Конституция – заңнамалық жүйенің негізі

Қазақстан Республикасының Конституциясы – елдің құқықтық жүйесінің негізгі негізі. Ол заңнамалық нормалардың шынайы басшылығы болып саналады. Конституция азаматтардың құқығын, биліктің бөлінуін және олардың байланыстығын айқындайды. Оның қабылдануы еліміздің демократиялық дамуындағы маңызды кезең әрі құқықтық тұрақтылықтың кепілі.

14. Заң қабылдау мерзімдері және ерекшеліктері

Заң шығару процесінің әр кезеңінде нақты мерзімдер белгіленген. Мәжіліс пен Сенатта заң жобаларын қарау уақыты және Президенттің қарауға бөлетін мерзімі бар. Бұл ұтымды ұйымдастырылған жүйе заңдардың тиімді әрі жылдам қабылдануын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, мерзімдердің сақталуы заңнамалық процедуралардың ашықтығын және тәртібін бекітіп отыр.

15. Президенттің вето қою және қайтару құқығы

Қазақстан Президентіне Парламент қабылдаған заңдарға толық немесе ішінара вето қою құқығы беріледі. Бұл механизм заңдар қайта қаралып, қажетті түзетулер енгізуге мүмкіндік береді. Вето құқығы билік тармақтары арасында тепе-теңдікті сақтауға қызмет етеді және заң сапасын арттыруға ықпал етеді. Сонымен бірге, ол қоғам мүдделерін қорғаудың маңызды құралы ретінде бағаланады.

16. Халықаралық заң шығару тәжірибесінің салыстырмасы

Заң шығару саласында халықаралық тәжірибелерді салыстыру әртүрлі елдердің құқықтық жүйелерін түсінуде маңызды рөл атқарады. Мысалы, Германия мен Франция сияқты еуропалық елдерде заң жобаларын бұрын қабылдауына дейін жан-жақты талқылау және сараптамалық тексеру жүргізіледі. Бұл үрдістер еліміздің заңнамасын жетілдіру барысында тәжірибелі үлгілерді қолдануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, АҚШ-тағы конгресс заңнаманың қоғамдық пікірді ескере отырып, ашық түрде талқылануына баса назар аударады. Жапония мен Сингапур сияқты мемлекеттер өз заңдарын жедел қабылдау үшін цифрлық технологияларды пайдаланып, тиімділік деңгейін арттырды. Осы мультикультуралық және көпқырлы тәжірибелер Қазақстанда заң шығаруды жаңғыртуда өзекті үлгі бола алады, себебі олар құқықтық жүйенің динамикасын, ашықтығын және халық аралық сәйкестігін арттыруға ықпал етеді.

17. Қазақстандағы заң шығару жүйесінің цифрлануы

Бүгінгі таңда Қазақстанда заң шығаруды цифрландыру мемлекеттік басқарудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. e-Parliament платформасы заң жобаларын онлайн қарау және дауыс беруді енгізуі арқылы заң шығаруды жеделдетіп, тиімділігін арттырды. Бұл жаңа технологиялық шешімдер заңнамалық бастамалардың өңделу уақытын қысқартады және депутаттардың жұмысын ұтымды ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Электронды құжат айналымы жүйесі ашықтық пен есептілікті қамтамасыз етіп, қоғамдық бақылауды күшейтті. Сонымен бірге, азаматтардың онлайн петициялар арқылы ұсыныстар мен талаптарын жеткізу құқығы кеңейтілді, бұл саяси процестерге халықтың тікелей қатысуын арттырады. Цифрландыру нәтижесінде заң қабылдау процесі ашық, әділ әрі тиімді болуға ұмтылады, бұл Қазақстанның демократиялық институттарын нығайтуға септігін тигізеді.

18. Жастардың заң шығару процесіндегі белсенділігі

Қазақстан жастары заң шығаруда маңызды рөл атқаруда. Жастар ұйымдары мен мектеп парламенттері қоғамдық пікір алмасу алаңы ретінде қызмет етіп, заң жобаларын талқылауға белсене қатысады. Бұл жастар арасында саяси тұрғыдан сауатты, құқықтық мәдениетті қалыптастыруға ықпал етеді. Қоғамдық пікірталастар жастардың құқықтық санасын арттырып, мемлекеттік саясатқа қызығушылығын күшейтеді. Сонымен қатар, жас ұрпақтың заңға ұсыныстар беру практикасы дамып, олардың мемлекет саясатына әсерін күшейтуде. Мысалы, бірнеше жастар бастамасымен балалар құқықтарын қорғауға бағытталған заң жобалары қабылданған. Осылайша, жастардың білім мен белсенділігі қоғамның заңнамалық дамуына серпін береді және демократиялық принциптердің орнығуына негіз болады.

19. Тәуелсіз Қазақстандағы маңызды заңдар

Тәуелсіздік алған жылдардан бастап Қазақстан заңнамалық салада айтарлықтай өзгерістерге және жетістіктерге жетті. Ел Тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында Конституция қабылдануы — мемлекетіміздің құқықтық негізін қалаған тарихи оқиға болды. Осыдан кейін білім беру, еңбек, отбасы мен бала құқықтары саласындағы маңызды заңдар бекітілді, олар қоғам дамуының түрлі аспектілерін реттеді. Мысалы, 2007 жылы қабылданған Адам құқықтарының негізгі кепілдіктері туралы заң әлемдік стандарттарға сәйкес Қазақстанның құқықтық тұрмысын жақсартты. Кейінгі жылдары экология, экономика және ақпараттық қауіпсіздік тақырыптарында да ауқымды заңнамалық бастамалар жүзеге асты, олар Қазақстанның тұрақты дамуы мен халықаралық аренадағы беделін арттыруға бағытталған. Бұл заңдар тәуелсіз елдің құқықтық жүйесін қалыптастырудағы үлкен жетістіктерді көрсетеді.

20. Зан шығару жүйесінің даму перспективалары

Заң шығару жүйесін жаңғырту мемлекетіміздің құқықтық құрылымын нығайтудың негізі болып табылады. Қазіргі таңда цифрландыру технологиялары мен жастардың белсенділігін пайдалану заңнамалық процестердің ашықтығын, тиімлілігін және қоғамдық сенімді арттырады. Бұл бағыттар жүйенің заман талабына сай жетілуін қамтамасыз етеді, сондай-ақ қоғамдық келісім мен құқықтық мәдениетті нығайтады. Болашақта құқықтық инновациялар енгізу, азаматтық қоғамның қатысуын кеңейту жаңа заңдарды сапалы әрі тиімді қабылдауға мүмкіндік береді, Қазақстанның тұрақты және дамыған мемлекет ретінде қалыптасуына үлесін қосады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы. - Астана: Ақпарат, 2017.

«Қазақстан Республикасының заңнама актілері туралы» Заң. - 2020.

Қазақстан Республикасы Парламентінің ресми статистикасы, 2023.

Тұрсынбеков С. Қазақстандағы заң шығарудың тарихы және қазіргі жағдайы. - Алматы: Қоғам, 2019.

Айтмұхамедов К. Заң шығару процесі: теория және практика. - Нұр-Сұлтан: Заң, 2021.

Сапарова Н.С. Халықаралық құқық саласындағы заманауи тенденциялар. Алматы, 2018.

Иманғалиев Д.С. Қазақстанның құқықтық жүйесінің цифрлануы. Астана, 2021.

Тұрсынов Е.Б. Жастар және құқықтық мәдениет. Қоғам және мемлекет, 2019, №3.

Калиева Г.Қ. Тәуелсіз Қазақстанның заңнамалық тарихы. Алматы, 2017.

Әлімжанова С.М. Заң шығару жүйесін реформалау: заманауи талаптар. Журнал „Құқық және экономика“, 2020, №2.