Текст выступления:

Қазақстан республикасында ювеналды юстиция
1. Қазақстанда ювеналды юстиция: маңызы және негізгі мәселелер

Кәмелетке толмағандарды қорғау — қоғамның тұрақтылығы мен дамуының негізі. Бұл ұғым қазіргі кезде тек нені қорғау ғана емес, сонымен қатар олардың құқықтарын бейтарап әділдікпен қамтамасыз ету қажеттілігін білдіреді. Ювеналды юстицияның дамуы — бұл балалардың құқықтары мен мүдделерін заң аясында қорғаудың әрі қарай жетілуі, қоғамның ертеңіне салынған инвестицияның көрінісі.

2. Ювеналды юстицияның Қазақстандағы қалыптасуы мен даму жолы

Ювеналды юстиция жүйесінің қалыптасуы Қазақстанда 2000-жылдардан басталды және әлемдік заң практикасының тәжірибесіне сүйенді. Бұл жолда әлеуметтік-экономикалық реформалар мен халықаралық құқықтық негіздердің енуі маңызды рөл атқарды. Еліміз Балалардың құқықтарын қорғау саласындағы халықаралық талаптарға сәйкес заңнаманы жетілдіріп, мемлекеттің жастар саясатын жаңғыртты.

3. Қазақстандағы ювеналды юстицияның құқықтық негіздері

Біздің басты заңымыз — Конституция мен «Балалардың құқықтары туралы» заң еліміздегі ювеналды жүйенің іргетасын қалыптастырады. Олар балалардың құқықтық қорғалуын қамтамасыз етеді және олардың мүдделерін басымдықпен қарастырады. 1994 жылы Қазақстан БҰҰ-ның Балалардың құқықтары туралы конвенциясына қосылып, халықаралық нормаларға толық бейімделді. Сонымен қатар, әкімшілік және қылмыстық кодекстерде кәмелетке толмағандарға тиесілі ерекше нормалар бар, олар ювеналды әділдікті іс жүзінде іске асыруға мүмкіндік береді.

4. Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауапкершілік ерекшеліктері

Қылмыстық жауапкершілік 14 жастан басталады және көбінесе ауыр қылмыстарға қатысты қолданылады, бұл жасөспірімдерге ерекше көзқарастың белгісі. Жазалау шаралары негізінен тәрбиелік сипатқа ие, мысалы, ескерту, шартты жаза және қоғамдық жұмыстар кең таралған. Балаларға қатысты істерде бас бостандығынан айыру сирек және ерекше жағдайларда ғана жүзеге асырылады. Осындай жүйе кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғауда және олардың қоғамға бейімделуін қолдауда маңызды орын алады.

5. Қазақстандағы ювеналды соттардың құрылымы мен қызметі

Қазақстанда ювеналды соттар арнайы маманданған құрылым ретінде жұмыс істейді, олардың міндеті — кәмелетке толмағандарға қатысты құқықтық мәселелерді әділ және уақытылы шешу. Бұл соттар балалардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға бағытталған ерекше әділет жүйесін ұсынған. Ювеналды сот қызметкерлері балалар мен олардың отбасыларымен ерекше қарым-қатынас жасай отырып, әділ сот процесін қамтамасыз етеді. Қызметіндегі басты талап — балалардың психологиялық және әлеуметтік ерекшеліктерін ескере отырып, әділеттілік принциптерін сақтау.

6. Ювеналды соттардың географиясы және саны

2010 жылдан бастап еліміздің ірі қалаларында мамандандырылған ювеналды соттар құрылды. 2023 жылға қарай республикада 19 ювеналды сот жұмыс істейді, олар негізінен облыс орталықтарында орналасқан. Мұндай орталықтандыру қолжетімділікті арттырып, шешім қабылдау жүйесінің тиімділігін жақсартуда. Бұл ювеналды соттардың қызметіне балаларға құқықтық көмекті жақындатуға мүмкіндік береді және олардың мүдделерін қорғауда маңызды фактор болып табылады.

7. Ювеналды юстициядағы халықаралық стандарттар

Ювеналды юстиция дамуы халықаралық стандарттарға сәйкес жүзеге асады. Балалардың ең жақсы мүддесін басшылыққа алу, құқықтарының сақталуы және әділ сот процесі — басты принциптер. Бұл талаптарды БҰҰ мен басқа да халықаралық ұйымдар бекіткен және олар Қазақстан ювеналды юстиция жүйесінде де толық орындалуы тиіс. Халықаралық тәжірибеден алынған ең үздік нормалар мен білім еліміздегі жүйенің сапасын арттырады.

8. Шетелдік үлгілер: Франция мен АҚШ-тағы балалар соты

Франция мен АҚШ-тың балалар соттары — ювеналды әділеттің дамыған үлгілері. Францияда оқшауланған сот жүйесі балалардың құқықтарын қорғауға ерекше көңіл бөледі, ал АҚШ-та жасөспірімдерге қатысты өзекті профилактикалық бағдарламалар мен қоғаммен интеграциялану шаралары кеңінен таралған. Бұл мемлекеттердің тәжірибесі Қазақстан үшін пайдалы әрі маңызды бағыт болып табылады, себебі олардан үлгі ала отырып, біздің жүйемізді одан әрі жетілдіруге болады.

9. Кәмелетке толмағандардың жасаған қылмыстар динамикасы (2015-2023 жж.)

2015 жылдан бастап жасөспірімдер арасындағы қылмыстың саны тұрақты төмендеуде, бұл күш-жігерді профилактикалық және әлеуметтану бағдарламаларының сәтті жүзеге асырылуының дәлелі. Осы кезеңде қабылданған шаралар жүйелі түрде нәтиже берген және бұл тенденция қоғамның қауіпсіздігі мен жастардың дұрыс бағытта дамуына септігін тигізді. Деректер ҚР ІІМ статистикасымен расталады.

10. Ювеналды юстиция процесінің кезеңдері

Ювеналды юстиция қызметі құқық бұзушылықты анықтаудан бастап сот шешімін шығаруға дейін бірнеше кезеңнен тұрады. Алғашқы тергеу, құқықтық сараптама, қорғау және сотқа дейінгі процесстердің барлығы баланың мүддесін бірінші орынға қоя отырып жүргізіледі. Бұл процесстер баланың жеке қасиеттері мен әлеуметтік жағдайын зерттеп, оның құқықтарын толық қамтамасыз етуге бағытталған.

11. Ювеналды полиция бөлімдері және олардың міндеттері

Ювеналды полиция бөлімдері негізінен мектептер мен аудандық деңгейде орналасқан, олар жасөспірімдердің құқықтарын қорғауға бағытталған. Олардың құрылымы баланың өмірлік жағдайын есепке ала отырып, құқық бұзушылықты алдын алуға және тергеуге жауап береді. Полиция қызметкерлері жоғары қауіп тобындағы балаларды бақылап, отбасыларымен және әлеуметтік мекемелермен тікелей қарым-қатынас жасайды. Сонымен қатар, олар құқықтық түсіндіру жұмыстарын ұйымдастырады, бұл жастардың құқықтық сауаттылығын арттыруға ықпал етеді.

12. Құқық бұзушылармен жүргізілетін педагогикалық-психологиялық жұмыс

2019-2022 жылдар аралығында Алматы қаласында педагогикалық-психологиялық қолдау аясында 300-ден астам жасөспірімге түзету бағдарламалары жүргізілді. Бұл бағдарламалар балалардың әлеуметтік бейімделуін қамтамасыз етіп, оларға оңалту мүмкіндігін береді. Осындай іс-шаралар профилактикалық бағдарламалар ретінде жұмыс жасап, болашақта құқық бұзушылықтың алдын алып, қоғамға пайдалы азаматтарды қалыптастыруға бағытталған.

13. Кәмелетке толмаған құқық бұзушылардың әлеуметтік-психологиялық құрамы

Құқық бұзушылардың көпшілігі тұрмыстық және тәрбиелік қиын жағдайларда өмір сүреді, бұл олардың мінез-құлқына айтарлықтай әсер етеді. Отбасы жағдайының жеткіліксіздігі олардың құқық бұзушылыққа бейімділігін арттырады. Осы мәліметтер ҚР ІІМ жылдық есебінен алынған және олар әлеуметтік оңалту мен алдын алу стратегияларын қалыптастыруда маңызды ақпарат көзін құрайды.

14. Әлеуметтік оңалтудың нақты мысалдары: Алматы қаласының тәжірибесі

Алматы қаласында әлеуметтік оңалту бағытында түрлі жобалар іске асырылуда, олардың негізінде қоғамға бейімдеу, отбасыдағы қиындықтарды жеңу және білім беру процестерін жетілдіру жатыр. Жасөспірімдерге арналған консультациялық қызметтер мен психологиялық көмек көрсетіледі, бұл олардың қайта құқық бұзушылыққа баруын азайтады. Басты мақсат — әр баланың әлеуетін ашу және олардың қоғамға толыққанды мүшеге айналуын қамтамасыз ету.

15. Құқықтық ағарту және құқықтық сауаттылықты арттыру шаралары

Мектептерде жүйелі түрде құқықтық білім беру жүргізіледі, бұл балаларға өз құқықтары мен міндеттерін түсінуге мүмкіндік береді. Ата-аналар үшін арнайы ұйымдастырылатын тренингтер баланың мінез-құлқы мен тәртібіне оң әсерін тигізеді. Жыл бойы 1500-ден астам мектепте ашық дәрістер мен тренингтер ұйымдастырылып, құқық бұзушылықтың алдын алу тиімділігі артады, жастардың құқықтық мәдениеті нығаяды.

16. Кәмелетке толмағандардың құқықтарынан айырылуының салдары

Кәмелетке толмағандардың білім алу құқығынан айрылыуы олардың болашақта қоғамға тиімді әрі толыққанды қатысуына елеулі кедергі жасайды. Бұл процесс жастардың әлеуметтену мүмкіндігін төмендетіп, әлеуметтік оқшаулануға әкеледі. Сонымен қатар, денсаулық сақтау қызметтеріне қол жеткізудегі шектеулер балалардың физикалық және психикалық дамуына кері әсерін тигізеді. Балалардың психикалық денсаулығының бұзылуы – олардың өзіне сенімділігін азайтады, эмоциялық бұзылыстар мен мінез-құлық мәселелерін туғызады. Әлеуметтік қорғаныссыз қалған жасөспірімдер жан-жақты қолдаудың жетіспеушілігі нәтижесінде құқық бұзушылыққа көбірек ұшырайды. Балалардың заңдық қорғалуынан айырылуы олардың әлеуметтік бейімделуіне және тұлғалық дамуына кедергі келтіреді, осыған байласты түрде олардың қоғамдағы орны мен келешегі тәуекелге ұшырайды.

17. Ювеналды юстиция жүйесін жетілдірудің өзекті проблемалары

Қазіргі кезде ювеналды юстиция жүйесінде кадрлардың мамандандырылуы мен біліктілігінің төмен болуы – жүйенің тиімді жұмысына үлкен кедергі болып табылады. Бұл мәселе қызмет сапасына тікелей кері әсерін тигізіп, балаларға көрсетілетін әділ және кәсіби қызметтің деңгейін төмендетеді. Сонымен қатар, әлеуметтік қызметтер мен психологиялық қолдаудың жеткіліксіздігі кей аудандарда өткір байқалады, мұның салдары балалар мен жасөспірімдердің кешенді қажеттіліктерін қанағаттандыруда қиындықтар туғызады. Материалдық-техникалық база әлсіз болуы соттар мен бөлімшелердің жұмыс істеу қабілетін шектеп, олардың оперативті әрі сапалы қызмет көрсетуіне кедергі болады.

18. Қазақстандағы белсенді ювеналды бағдарламалар және олардың сипаттамасы

Қазақстан Республикасында балаларды қорғау саласында іске асырылып жатқан бірнеше белсенді ювеналды бағдарламалар бар. Олар республиканың әр аймағында әлеуметтік, білім беру, құқықтық және медициналық қамтамасыз етуді кешенді түрде қамтиды. Бұл бағдарламалардың әрқайсысы балалардың құқықтық, психологиялық және әлеуметтік қажеттіліктерін ескерумен әзірленген. Мысалы, кейбір бағдарламалар балалар мен жасөспірімдердің құқықтары мен мүдделерін қорғауға, қиын өмірлік жағдайда жүрген балаларға арнайы қолдау көрсетуге бағытталған. Жалпы алғанда, бұл бағдарламалар еліміздегі балалардың кешенді қорғалуын және олардың дамуына жағдай жасауын қамтамасыз етеді.

19. Болашақтағы дамыту бағыттары мен ұсыныстар

Ювеналды юстиция жүйесін дамытуға арналған алдағы кезеңдегі негізгі бағыттар ретінде кадрлардың кәсіби білімін арттыру, әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігін кеңейту, материалдық-техникалық базаны нығайту және ауданаралық қызметтерді үйлестіру көзделуде. Құқықтық жүйенің интеграциясы мен ақпараттық технологияларды енгізу арқылы сот процестерін жеделдету және әділдікті арттыру мақсат етіледі. Сонымен қатар, отбасыларды қолдау, балалары бар отбасылардың әлеуетін арттыру шараларының тиімділігін арттыру, профилактикалық жұмыстар мен түзету бағдарламаларын жетілдіру маңызды.

20. Қазақстандағы ювеналды юстицияның жетістіктері мен болашағы

Қазақстанның ювеналды юстиция жүйесі балалардың құқықтарын қорғауда айтарлықтай табыстарға қол жеткізді, бұл қылмыстың алдын алуда оң әсер етті. Жүйе ерекше назар аудара отырып, балалар мен жасөспірімдердің құқықтарын қорғаудағы маңызды институтқа айналды. Болашақта халықаралық тәжірибелер мен реформаларды ұтымды енгізу арқылы, жүйенің тиімділігі мен сапасы одан әрі артып, елдегі жастардың құқықтық жағдайы мықты қорғалатынына сенім мол.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Астана, 1995.

Балалардың құқықтары туралы Конвенция. Біріккен Ұлттар Ұйымы, 1989.

Қазақстан Республикасының әкімшілік және қылмыстық кодекстері, 2023.

Ішкі істер министрлігі статистикасы, 2023.

Қазақстан Республикасы әділет министрлігінің ресми деректері, 2010–2023 жылдар.

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым Министрлігі. Ювеналды бағдарламалар туралы ресми мәліметтер жинағы, 2023.

Нұрмағанбетова, Ж.М. «Ювеналды юстиция жүйесін жетілдіру мәселелері», Құқықтану журналы, №4, 2022.

Қазақстандағы балалардың құқықтарын қорғау: тарих және қазіргі жағдай. Алматы, 2021.

Серікбаев, Б.Т. «Ювеналды юстицияның қазақстандық тәжірибесі», Заң журналы, №7, 2023.