Текст выступления:

Мемлекеттегі конституциялық құрылыстың негіздеріне және қауіпсіздігіне қарсы қылмыстық құқықбұзушылықтар
1. Мемлекеттегі конституциялық құрылыстың негіздері мен қауіпсіздігі туралы жалпы шолу

Конституция ХХ ғасырдың ең маңызды құжаты ретінде еліміздің тұрақтылығы мен қоғамдық қауіпсіздігінің қызмет ететін толыққанды негізін қалыптастырады. Ол мемлекеттің барлық институттарының жұмысын реттеп, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының кепілі болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, конституцияның тұрақтылығы біртұтас мемлекеттің беріктігіне тікелей әсер етеді, өйткені ол құқықтық тәртіп пен биліктің үйлесімділігін қамтамасыз етеді. Бұл күнделікті өмірде бейбіт қоғам мен дамудың сенімді тірегі болып табылады.

2. Қазақстанның конституциялық дамуы мен құқықтық негіздері

1991 жылы тәуелсіздік алған соң, Қазақстанның жаңа құқықтық жүйесін қалыптастыру мәселесі бірден өзекті болды. 1995 жылғы Конституция еліміздің демократиялық тұғырын бекітіп, биліктің үш негізгі тарауына – заң шығарушы, атқарушы және сот билігіне – бөлінуін заңды түрде бекітті. Бұл құжат адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау саласында маңызды қадам болып, халықаралық құқықтық нормалармен үйлесімділік жолында іргелі рөл атқарды. Осылайша, Қазақстан құқықтық мемлекет ретінде қалыптасу жолында ілгері дамыды.

3. Конституциялық құрылыстың құқықтық мазмұны

Конституцияның басты функциясы – мемлекеттің билік жүйесін нақты әрі айқын реттеу. Бұл құжат биліктің бөлінуі принципін орнықтырып, әрбір билік тармағының дербестігі мен өзара байланысын қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, азаматтардың құқықтары мен бостандықтары толық көлемде заңдық нормалармен қорғалады, бұл қоғамдағы әділдік пен теңдіктің негізі болып табылады. Азаматтық қоғам институттары конституциялық тәртіпті нығайтып, заң үстемдігі қағидатын іске асыруда белсенді рөл ойнайды. Конституциялық негіздер елдің дамуы мен заңнамалық жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етіп, барлық нормативтік актілердің тікелей бастауы ретінде қызмет етеді.

4. Қазақстан Республикасының негізгі конституциялық принциптері

Негізгі конституциялық принциптер еліміздің құқықтық жүйесінің тірегі. Олар мемлекеттің егемендігі мен аймақтық тұтастығын қорғауды, адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарының абсолютті басымдылығын, биліктің бөлінуі мен өзара тепе-теңдігін қамтиды. Сонымен қатар, Қазақстан конституциясы заң үстемдігі мен демократиялық басқару негіздерін бекітеді. Бұл принциптер мемлекеттік институттардың қызметінде, оның ішінде сот және атқарушы билікте де айқын көрініс табады. Бұндай құқықтық жүйе мемлекетті тәуелсіз әрі тұрақты етеді, халықаралық аренада сенімді серіктес ретінде танылуға ықпал етеді.

5. Қауіпсіздік ұғымы және конституциялық құрылыс үшін маңызы

Ұлттық қауіпсіздік мемлекеттік құрылымның негізгі тірегі болып саналады. Оның маңызы – еліміздің тәуелсіздігі мен тұрақтылығын сақтау, конституциялық тәртіпті қорғауда көрініс табады. Қауіпсіздік ұғымы тарихи тұрғыдан дамып, қоғамның әлеуметтік-экономикалық, саяси және ақпараттық салаларында қауіп-қатерлерді алдын-ала анықтап, дұрыс бағытта әрекет етуге мүмкіндік береді. Бұл ұғым тек әскери қана емес, сонымен бірге құқықтық, экологиялық және экономикалық қауіпсіздік аспектілерін қамтиды. Конституциялық құрылысқа қатысты қауіпсіздік демократиялық институттардың дамуы мен азаматтардың құқықтарының қорғалуына негіз болады.

6. Конституциялық құрылысқа қарсы қылмыстардың түрлері

Мемлекеттік құрылысқа қауіп төндіретін қылмыстар әртүрлі формада көрінеді. Ең ауырларының бірі – мемлекеттік төңкеріс жасау, яғни заңсыз билік басып алу және қоғамдық тәртіпті бұзу. Бұл әрекеттер қоғамның тұрақтылығын, саяси жүйенің тұтастығын қатерге ұшыратады. Сонымен қатар, мемлекеттік құпияларды ашу ұлттық қауіпсіздікке ауыр зиян келтіреді, себебі бұл ақпараттар елдің қорғаныс қабілетін әлсіретеді. Экстремистік және террористік іс-әрекеттер тұрақтылық пен қоғамдық тыныштыққа қауіп төндіреді, зорлық-зомбылық пен үрей туғызумен ерекшеленеді. Билікті күшпен басып алу конституциялық негіздерді жоюға бағытталған ауыр қылмыстар қатарынан саналады, оларды қатаң қудалау - мемлекеттің тұрақтылығын сақтаудың басты шарттарының бірі.

7. Қазақстан Қылмыстық кодексіндегі конституцияға қарсы қылмыстар

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде конституциялық құрылысты бұзу, мемлекеттік билікті заңсыз басып алу, мемлекеттік құпияларды жариялау сияқты қылмыстарға қатысты нақты баптар белгіленген. Бұл кодекске сәйкес, осындай қылмыстардың алдын алу және оларды жүзеге асырғандарға қатаң заңдық жауапкершілік қарастырылған. Қылмыстық кодекстің бұл бөлімдері ұлттық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету үшін құқықтық негіз болып табылады. Сонымен қатар, заңда көрсетілген санкциялар қоғамдағы құқықтық тәртіпті нығайтуда маңызды рөл атқарады.

8. Мемлекеттік опасыздық: себептері мен салдары

Мемлекеттік опасыздық – елдің конституциялық құрылысын қатерге тарататын аса ауыр қылмыс. Оның себептері саясаттағы тұрақсыздық, әлеуметтік теңсіздік, идеологиялық қақтығыстар болуы мүмкін. Мұндай әрекеттер қоғамдық сенімнің жоғалуына, мемлекеттік институттардың әлсіреуіне әкеп соқтырады. Мемлекеттік опасыздық салдары ретінде ішкі саяси дағдарыстар, қоғамдық бөліністер, сыртқы қауіптерге бейім болуын атап өтуге болады. Сондықтан мемлекеттік қауіпсіздікті сақтау үшін құқық қорғау органдары мен азаматтар бірігіп, осындай қылмыстарға қарсы тиімді жұмыс істеуі қажет.

9. Терроризм – конституциялық тәртіпке төнетін қауіп

Терроризм – қоғамға зорлық пен үрей төндіретін заңсыз әрекеттердің жиынтығы. Оның мақсаты – ұлттық қауіпсіздік пен жалпы тәртіпті бұзу. Қазақстанда 2022 жылы тіркелген 25 террористік акт – құқық қорғау органдарының террормен күрестің тиімділігін көрсетеді. Бұл терроризмге қарсы іс-қимылдың үйлесімді жүйесінің жасалып, қатаң заңнамалық шаралар қабылданғанының дәлелі. Мемлекеттік органдардың үйлесімді жұмысы, құқықтық нормаларды сақтау терроризмге қарсы күрестің негізгі негізі болып табылады. Қоғамды терроризмнен қорғау – еліміздің тұрақты дамуының маңызды шарты.

10. Билікті күшпен басып алуға ұмтылу: заңдық баға және тарихи мысалдар

Билікті заңсыз күшпен басып алу еліміздің конституциялық негіздерін бұзып, саяси тұрақсыздыққа себеп болады. Тарихи мысалдардан белгілі болғандай, мұндай әрекеттер елдің дамуына ауыр зиян келтірді. Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі құқықтық жүйесі осындай жағдайларды болдырмау мақсатында құқықтық бағаны нақты бекіткен. Өткен кезеңдердегі оқиғалар бізге заңдылық пен құқықтық тәртіптің маңыздылығын көрсетеді. Сондықтан да билікті заңсыз басып алу әрекеттеріне қарсы құқықтық механизмдер жетілдіріліп, қатаң жазалар енгізілген.

11. 2017-2023 жылдардағы негізгі конституцияға қарсы қылмыстық істердің статистикасы

2017 жылдан 2023 жылға дейін конституцияға қарсы қылмыстардың саны ұлғайғанын статистика деректері көрсетеді. Бұл жағдай құқық қорғау органдарының қызметін күшейтуді талап етеді. 2020 жылдан кейінгі кезеңде құқықтық тәртіпті бұзудың белсенділігі артты, бұл қоғамдық қауіптің өскендігін аңғартады. Осыған байланысты құқықтық мониторинг пен алдын алу шаралары кеңейтілді. Ақпаратқа қарағанда, заң бұзушылықтармен күрес жүйелі түрде жүргізіліп, қоғамдық тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған.

12. Экстремизмнің таралуындағы өңірлік және жас ерекшеліктері

Экстремизмнің таралуы әр өңірде және жас ерекшеліктері бойынша өзгеше сипатқа ие. Кейбір аймақтарда идеологиялық және әлеуметтік мәселелердің көп болуы экстремистік идеялардың таралуына қолайлы жағдай жасайды. Жастар арасында салмақты білім беру мен құқықтық тәрбие жұмыстарының маңыздылығы артады. Экстремизмнің алдын алуда өңірлік ерекшеліктерді ескеріп, дәлелді және мақсатты профилактикалық іс-шаралар ұйымдастыру қажет. Бұл бағытта қоғамдық ұйымдар мен мемлекеттік институттардың үйлесімді жұмысы аса маңызды.

13. 2022 жылғы қаңтар оқиғалары: конституциялық тәртіпке қарсы арандатушылық

2022 жылғы қаңтар оқиғалары еліміздің конституциялық тәртібіне үлкен қауіп төндірді. Арандатушылық әрекеттер азаматтардың бейбіт жиналу мүмкіндігін теріс пайдаланып, тәртіпсіздіктер мен заңсыз әрекеттерге ұласты. Бұл оқиғалар азаматтық қоғам мен мемлекеттік институттардың мықты әрі бірлескен іс-қимылын қажет ететін сын кезең болды. Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында құқық қорғау органдары тез әрекет етіп, тәртіпті қалпына келтірді. Осы оқиға еліміз үшін заңдылықты нығайту мен қауіпсіздікті үздіксіз қамтамасыз етудің қаншалықты маңызды екендігін тағы бір мәрте көрсетті.

14. Мемлекеттің құқықтық механизмі және алдын алу шаралары

2019-2023 жылдар аралығында ұлттық қауіпсіздікті қорғау бағытында 120-дан астам арнайы операция жүргізілді. Ұлттық қауіпсіздік комитеті, Ішкі істер министрлігі мен прокуратура мемлекеттік құрылысқа қарсы қылмыстарды анықтауда және алдын алуда тиімді жұмыс атқарды. Заңнамалық база жетілдіріліп, профилактикалық шаралар қолданысқа енді, нәтижесінде заңсыз ұйымдардың әрекеті түбегейлі тоқтатылды. Құқықтық мониторинг жүйесі қауіптіліктерді тұрақты бақылауда ұстауға мүмкіндік беріп, қоғамдағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Бұл шаралар мемлекеттің құқықтық қорғау механизмінің жоғары деңгейін көрсетеді.

15. Конституциялық құрылысқа қарсы әрекеттерге іс жүргізу алгоритмі

Конституциялық құрылысқа қарсы әрекеттерді анықтау және олар бойынша іс жүргізу нақты заңдық тәртіпке сәйкес жүзеге асырылады. Алгоритмде құқықтық процестің әр кезеңі — тергеу, сараптама, құқықтық талдау және сотқа дейінгі және соттық процесстер ретімен көрсетілген. Әр қадам нақты анықталған жауапкершілік пен процедураларға сәйкестігімен ерекшеленеді. Мұндай жүйелі тәсіл құқық қорғау органдарына тиімді әрі заңды әрекет етуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, бұл азаматтар мен қоғамның конституциялық құндылықтарды қорғауға сенімділік арттыруға бағытталған маңызды құрал болып табылады.

16. Жастардың құқықтық сауатын арттырудың мәні

Құқықтық білім беру – қоғамның дамуы мен тұрақтылығы үшін аса маңызды. Мектеп бағдарламасына құқық негіздері пәнін енгізу арқылы жастардың құқықтық түсінігі едәуір кеңейіп, олар өз құқықтары мен міндеттерін жақсырақ түсінуге мүмкіндік алды. Бұл білім жастарды қоғамдағы өз орны мен жауапкершілігін сезінуге баулиды.

Алматы мен Нұр-Сұлтан қалаларында жыл сайын 40-тан астам құқықтық ағартушылық шаралары өткізілуде. Мұндай іс-шаралар жастардың құқықтық сауатын арттыруға үлкен үлес қосады, оларда құқықтық нормалардың маңыздылығы айқын түсіндіріледі.

Сонымен қатар, құқықтық ақпараттандыру жобалары жастарды еліміздің конституциялық құндылықтарына баулып, демократия және заң үстемдігін құрметтеуге тәрбиелейді. Бұл жобалар жастарға құқықтық мәдениетті қалыптастыруда таптырмас құрал болып отыр.

Еріктілер қозғалысы жастарды заң талаптарын сақтау және құқықтық жауапкершілікті өз мойнына алу идеясын таратуға ынталандырады. Бұл қағидалар жастар қоғамындағы заңдылықтың ұлттық менталитеттің бір бөлшегіне айналуына көмектеседі.

17. Халықаралық тәжірибе: Германия және Франция үлгісі

Германия мен Франция құқықтық сауатты арттыру саласында табысты тәжірибелерге ие мемлекеттер ретінде танымал. Германияда мектептерде құқықтық пәндер жүйелі оқытылып, жастардың құқықтық мәдениетін дамытуға айрықша көңіл бөлінеді. Бұл процесте құқықтық практикалық оқытуға, дебаттарға және студенттік қауымдастықтарға ерекше мән беріледі.

Францияда жастарды құқықтық сауаттылыққа үйретудің кешенді бағдарламалары әзірленіп, олар жергілікті әкімдіктер мен азаматтық ұйымдардың ынтымақтастығымен жүзеге асады. Сонымен қатар, құқықтық ағарту науқандары жастардың азаматтық позициясын қалыптастыруға бағытталған, онда олардың құқықтары мен бостандықтары туралы нақты түсінік беріледі.

Бұл елдердегі тәжірибелер Қазақстан үшін тиімді үлгілі модельдер бола алады, себебі олар құқықтық мәдениетті нығайту арқылы әлеуметтік тұрақтылық пен азаматтардың құқықтарын қорғаудың жаңа деңгейін қамтамасыз етеді.

18. Ақпараттық технологиялар және киберқауіпсіздік

Қазіргі заманда ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы жастардың өмір салтына терең еніп, құқықтық қауіпсіздік мәселесіне ерекше назар аударуды талап етеді. 2023 жылы арнайы құқық қорғау органдары 50-ден астам фишингтік және жалған ақпарат тарату оқиғаларын анықтап, олармен күресу шараларын қабылдады. Бұл қылмыстар ақпараттық кеңістіктегі сенімділікті сақтауға зор кедергі келтіреді.

Интернет арқылы экстремистік және теріс мазмұнды материалдарды тарату белсенділігіне қарсы күрес күшейтіліп, бұл бағыттағы бақылау шаралары жетілдірілді. Осылайша, жастардың психологиялық және құқықтық қорғауы қамтамасыз етілуде.

Киберқауіпсіздік саласында арнайы оқыту курстары мен мемлекеттік бағдарламалар іске қосылып, олардың саны әр жыл сайын артып келеді. Бұл бастамалар жастарға заманауи қауіптерді түсіну және алдын алу қабілетін арттыруға мүмкіндік береді.

19. Мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғамның үздіксіз ынтымақтастығы

Құқықтық сақталуын қамтамасыз етуде мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғам арасындағы тұрақты әріптестік маңызды рөл атқарады. Бұл ынтымақтастық қоғамдағы құқық мәдениетін қалыптастыруға және оны тұрақты дамытуға бағдарланған.

Үкіметтік ұйымдар заңдарды жетілдіру мен мониторинг жүргізуде белсенділік танытады, ал азаматтық қоғам құқықтық білім беру және құқықтық ағарту жобаларын іске асыруда өз үлесін қосады.

Қоғамдық бастамалар мен мемлекеттік саясаттың үйлесімділігі жастарды құқықтық құндылықтарды құрметтеуге баулуда тиімді құрал болуда. Осы орайда, ортақ іс-қимыл құқықтық мәдениетті нығайтуға және қоғамдық тәртіпті сақтауға негіз бола алады.

20. Конституциялық құрылысты қорғау: бүгінгі жауапкершілік пен болашақ міндеттер

Еліміздің тұрақты дамуы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуде әрбір азаматтың құқықтық мәдениеті мен санасы шешуші фактор болып табылады. Конституциялық құндылықтарды сақтау – бұл тек мемлекеттік қызметкерлердің ғана емес, сонымен қатар әрбір адамның өз жауапкершілігі.

Болашақ ұрпаққа құқықтық сауатты, мәдениетті және жауапкершілікті қоғамды жеткізу – біздің ортақ міндетіміз. Бұл мақсатқа жету үшін заңнаманы түсіндіру, құқықтық тәрбиелеу және конституциялық тәртіпті қорғау жұмыстарын жалғастыру қажет.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы, 1995.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексі. – Түркістан, 2019.

Министрлік ішкі істері Қазақстан Республикасы. Қылмыс статистикасы 2017-2023 жылдар.

Нұрпейісов Ж. Қазақстанның құқықтық жүйесі. – Алматы, 2020.

Айтбаев С. Конституциялық құқық негіздері. – Нұр-Сұлтан, 2022.

Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңы. – Астана, 2015.

Р. Жұмашев. Құқықтық мәдениет және оның ұлттық ерекшеліктері. – Алматы: ҚазҰУ баспа, 2019.

Германияның білім беру министрлігінің ресми есептері, 2020–2023 жж.

Францияның азаматтық білім қоғамының жылдық баяндамасы, 2022.

Қазақстан Республикасының Киберқауіпсіздік стратегиясы, 2023.