Текст выступления:

Қоғамдық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстық құқықбұзушылықтар
1. Қоғамдық қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіпке қарсы қылмыстық құқықбұзушылықтар: негізгі мазмұны

Бүгінгі зерттеуімізде қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпке қарсы бағытталған құқықбұзушылықтардың мәні мен салдарына тереңірек үңілетін боламыз. Бұл тақырып қазіргі заманғы қоғамның тұрақтылығы мен дамуы үшін аса маңызды болып табылады, себебі қауіпсіздік пен тәртіптің бұзылуы экономикалық, әлеуметтік және саяси салаларға терең әсер етеді.

2. Қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіптің қоғамдағы рөлі

Қоғамдық қауіпсіздік азаматтардың бейбіт өмір сүруінің негізін құрайды. Бұл ұғым тек қана құқықтық аспектілерден тұрып қоймай, экономикалық және әлеуметтік дамудың да сәттілігін қамтамасыз етеді. Тәртіпсіздік, керісінше, қоғамның барлық салаларына кедергі келтіріп, оның тұрақтылығы мен дамуына зиян тигізеді. Қазақстан сияқты дамушы ел үшін құқыққорғау органдарының бұл бағытта алатын орны ерекше: олар қоғамдық тәртіпті тұрақтандыру мен құқық бұзушылықтардың алдын алу жұмыстарын жүйелі түрде жүргізеді.

3. Қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстардың анықтамасы

Қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстар – бұл ел мен оның азаматтарының тыныштығын бұзатын және олардың жеке құқықтары мен бостандығына қатер төндіретін аса ауыр құқықбұзушылықтар. Бұған терроризм мен экстремизм сияқты халықаралық деңгейдегі қатерлер, сондай-ақ қоғамдық тәртіпті бұзатын бұзақылық пен жаппай тәртіпсіздіктер жатады. Мұндай әрекеттер қоғамның тұрақтылығын айтарлықтай қатерге тігіп қана қоймай, азаматтардың жеке қауіпсіздігіне зиянын тигізеді. Мысалы, терроризм әрекеттері қоғамдағы сенім мен тыныштықты бұзып, адамдардың күнделікті өміріне қауіп төндіреді.

4. Қоғамдық тәртіпке қарсы құқықбұзушылық түрлері

Қоғамдық тәртіптің бұзылуы түрлі формада проявленеді. Бұзақылық – қоғамдық орындарда тыныштықты бұзып, ыңғайсыздық тудыратын әрекеттердің бірі. Сонымен қатар, ұсақ құқықбұзушылықтарға заңсыз жиналыстар мен шерулерді ұйымдастыру, сондай-ақ қоғамдық тыныштықты бұзу мәселелері кіреді. Қоғамдық орындарда орын алатын ұрлықтар мен қорқытып алушылық та қоғамдық қауіпсіздікке елеулі зиян келтіреді. Барлық осы құқықбұзушылықтар қоғамдық тәртіпті айтарлықтай бұзып, азаматтардың сенім мен қауіпсіздік сезімін төмендетеді, ол өз кезегінде қоғамның әлеуметтік климатына кері әсерін тигізеді.

5. Қазақстандағы қоғамдық тәртіп бұзушылық статистикасы, 2022-2023

2022-2023 жылдар аралығындағы статистикалық мәліметтерге сәйкес, бұзақылық түріндегі құқықбұзушылықтар 2 пайызға төмендесе, ұсақ қылмыстар 4 пайызға өскені байқалды. Бұл құбылыс қоғамдағы белгілі бір мәселелердің әлі де сақталып жатқанын көрсетеді. Осы көрсеткіштер құқыққорғау органдарына кемшіліктер мен жетілдіруді қажет ететін бағыттарды анықтауға мүмкіндік береді. Жалпы, бұзақылықтың төмендеуі қоғамдық тәртіптің жақсаруына үміт береді, алайда ұсақ қылмыстардың өсуі қоғамның кейбір әлеуметтік-экономикалық проблемаларының әлі де шешімін таппауын білдіреді.

6. Терроризм мен экстремизм – қоғамдық қауіпке төнген басты қатер

2016 жылы Ақтөбе мен Алматы қалаларында орын алған террористік актілер салдарынан 20-дан астам адам қаза тапты. Бұл оқиғалар Қазақстандағы экстремизм қатерінің қаншалықты нақты және қауіпті екенін көрсетті. Терроризм мен экстремизмнің қоғамдағы қауіпсіздікті бұзатын басты факторлар екенін атап өту маңызды. Олар тек қана адам шығынына апарып қана қоймай, елдің қоғамдық өміріне, саяси тұрақтылығына елеулі әсер етеді. Сондықтан, бұл бағыттағы қауіптерге қарсы күрестің маңыздылығы күннен күнге артып келеді.

7. Диверсия: нысана мен нәтижесі

Диверсия дегеніміз – сыртқы немесе ішкі жаулар тарапынан қоғамдық немесе мемлекеттік маңызы бар объектілерге бағытталған іс-әрекеттер. Олар көбіне өндірістік, инфрақұрылымдық, транспорттық және коммуникациялық жүйелерді бұзуды мақсат етеді. Мысалы, тарихи деректерде диверсиялар экономикалық және әскери тұрғыдан маңызды объектілерге қарсы жиналған топтар арқылы жүзеге асырылған. Мұндай әрекеттердің қоғамға тигізер кері әсері орасан зор: азаматтардың өміріне қауіп төндіру, мемлекет қолдаған қызметтердің тоқтап қалуы, қоғамның сенім деңгейінің төмендеуі. Диверсиялар жүйелі түрде анықталып, құқық қорғау органдарының қатаң бақылауына алынуы тиіс.

8. Қоғамдық орындардағы бұзақылықтардың үлестік құрылымы (2023)

2023 жылы құқықбұзушылықтардың басым бөлігі бұзақылық түрінде тіркелді, ол қоғамдық тыныштыққа ең үлкен әсер ететін факторлардың бірі ретінде қарастырылды. Құқықбұзушылықтардың құрылымын зерттеу нәтижелері көрсеткендей, бұзақылық қоғамдық тәртіпті бұзуда көшбасшы саналады. Бұл құқық бұзушылықтар қоғамдық орындарда адамдардың қауіпсіздігі мен тыныштығын қамтамасыз етудегі кедергілердің бірі болып табылады. Бұзақылықтың зияны күрделі, өйткені ол азаматтардың сенімін азайтуға және қоғам сегменттерінің арасындағы қарым-қатынасты нашарлатуға ықпал етеді.

9. Ұйымдасқан қылмыстық топтардың рөлі

Ұйымдасқан қылмыстық топтар қоғамдық қауіпсіздікке елеулі қатер төндіреді. Олар заңсыз әрекеттерді жүйелі түрде ұйымдастырып, қоғамдық тәртіпті бұзатыны белгілі. Мұндай топтардың ықпалымен бұзақылық, сыбайлас жемқорлық және басқа да құқықбұзушылық түрлері артатыны байқалады. Қоғамда осы топтарға қарсы күресті күшейту – құқық қорғау органдарының алдағы міндеттерінің бірі болып табылады. Ұйымдасқан қылмыстық топтардың қызметін тоқтату қоғамның тұрақтылығы мен қауіпсіздігін арттыратын маңызды фактор.

10. Қоғамдық тәртіпке қарсы киберқылмыстар

Интернет пен цифрлық технологиялардың дамуы қоғамдағы жаңа қатерлерді де туындатты. Жалған ақпарат тарату және арандатушылық жасау – бұл қазіргі заманның қоғамдық тәртіпке қарсы бағытталған маңызды мәселелері. Мұндай әрекеттер ақпараттық кеңістікте қоғамдық бейбітшілікті бұзып, сенімсіздік туғызады. Сонымен қатар, 2023 жылы Қазақстанда 900-ден астам кибершабуыл тіркелді. Бұл көрсеткіш киберқылмыстың жылдам дамып жатқанын, ол өз кезегінде жаңа құқық қорғау және қауіпсіздік шараларын енгізуді талап ететінін дәлелдейді.

11. Құқықбұзушылықтың әлеуметтік себептері

Құқық бұзушылықтардың түпкі себептерін түсіну үшін олардың әлеуметтік факторларын қарастыру қажет. Әлеуметтік теңсіздік пен кедейлік қоғамда өмір сүру деңгейінің айырмашылығын тудырады, бұл құқық бұзушылыққа ұрыну мүмкіндігін арттырады. Жастар арасындағы жұмыссыздықтың өсуі олардың қоғамдық өмірге қатысуын төмендетіп, заңға қарсы әрекеттерге итермелейді. Сонымен бірге, білімнің және құқықтық сауаттың жеткіліксіз болуы азаматтардың құқықтарын түсінбеуіне және жауапкершіліктен қашуына әкеледі. Отбасы бақылауының әлсіздігі, әсіресе балалар мен жасөспірімдер арасында тәртіп бұзу мен құқық бұзушылыққа әкеледі, бұл қоғамның келешегіне тікелей әсер етеді.

12. Құқықтық шектеулер мен жаза түрлері

Құқық бұзушылықтардың алдын алуда қолданылатын заңдық шектеулер мен жаза түрлері әр кезеңде дамып келеді. Қазіргі таңда заң жүйесі қоғамдағы құқықтық тәртіпті сақтау мақсатында қылмыстық және әкімшілік жауапкершілік түрлерін тиімді пайдаланады. Бұл шаралар құқық бұзушыларды құқықтық жазалауға бағытталған және олардың қоғамға қайта бейімделуіне ықпал етеді. Әр түрлі уақыт кезеңдерінде қолданылған жаза түрлері мен құқықтық шектеулердің тәжірибесі қазіргі Қазақстанның құқық жүйесіне өз әсерін тигізді, әрі олар құқықбұзушылық деңгейінің төмендеуіне септігін тигізуде.

13. Қоғамдық қауіпсіздікке қарсы құқықбұзушылықтың алдын алу

Құқық бұзушылықтарды алдын алу жұмыстары жүйелі түрде жүргізілуде. Полиция профилактикалық рейдтер ұйымдастырып, қоғамдық орындарды мұқият бақылайды, бұл құқық бұзушылықтардың дер кезінде анықталып, алдын алуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ бейнебақылау жүйелерінің маңызы артып, олар құқық бұзушыларды тез тануға көмектеседі және айыптылардың жауапкершілікке тартылуын қамтамасыз етеді. Құқықтық білім беру және қоғамдық белсенділікті арттыру арқылы азаматтардың санасын өзгертуге, әсіресе жастарды заңға сәйкес өмір сүруге ынталандыруға мүмкіндік жасалады.

14. Заң қорғау органдарының рөлі

Полиция, прокуратура және Ұлттық қауіпсіздік комитеті қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті сақтауда маңызды миссия атқарады. Олар құқық бұзушылықтарды уақтылы анықтап, жылдам әрі тиімді әрекет ету арқылы қоғамдағы тәртіптің нығаюына септігін тигізеді. Сонымен қатар, бұл органдар құқықтық нормаларды сақтау, бақылау және қадағалау жұмыстарын жүзеге асырып, қоғамдық қауіп-қатерлерді азайтуға өз үлестерін қосуда. Мемлекеттің қауіпсіздігі мен азаматтардың тыныштығын қамтамасыз етуге бағытталған олардың қызметі қоғамның тұрақтылығы үшін аса қажетті.

15. Жасөспірімдердің қылмыстық құқықбұзушылық динамикасы

Қазақстан Ұлттық ІІМ статистикасына сәйкес, жасөспірімдер арасындағы құқық бұзушылық саны 2023 жылы айтарлықтай төмендеді. Бұл үрдіс құқықтық тәрбиенің жақсарғанын және профилактикалық шаралардың нәтижелі жүзеге асырылуын көрсетеді. Жасөспірімдерге бағытталған құқықтық білім беру бағдарламалары мен қоғамдық қолжетімділік профилактикалық жұмыстардың әсерлілігін дәлелдеді. Бұл тенденция қоғамның жастарды құқыққа бағынуға бағыттар қозғалыста екенін айқындайды және жалпы құқықтық тәртіптің жақсаруына мүмкіндік береді.

16. Қазақстан және әлемдік елдер: салыстырмалы қылмыс деңгейі (2022)

2022 жылы Қазақстанның қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыстарының деңгейі әлем елдері арасында ерекше орын алады. Халықаралық қылмыс индекстерінің мәліметтері бойынша, 100 мың адамға шаққанда қылмыс жасалуының көрсеткіші Ресейден төмен, алайда Германиядан жоғары болып тұр. Бұл деректер құқықтық саясатты одан әрі жетілдіру қажеттігін айғақтайды. Мәселен, Ресейде қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге бағытталған заңдар мен бақылау шаралары қатал, сондықтан қылмыс деңгейі жоғары жағдайда қалып отыр.

Қазақстанда құқық қорғау органдарының реформалары мен қоғамдық тәртіпті арттыруға бағытталған бағдарламалар жүргізілуде, алайда әлі де кемшіліктер байқалады. Германиядағы төмен қылмыс деңгейі – құқықтық мәдениеттің жоғары дамығанынан, құқықтық жүйенің тиімді әрекет етуінен және әлеуметтік қолдаудың нәтижесінде. Сондықтан құқықтық саясатта үздік халықаралық тәжірибелерді енгізу Қазақстан үшін өзекті міндеттер қатарында тұр.

Бұл салыстыру жастар мен қоғам назарын құқықтық тәртіптің маңыздылығына аударып, осы бағытта қоғамдық сананы өзгертуге серпін береді. Қоғамдық қауіпсіздік деңгейін көтеру мақсатында кешенді шаралар қабылдау қажет, оның ішінде құқықтық білім беру, полиция қызметін жетілдіру және азаматтық белсенділікті арттыру.

17. Қоғамдық ұйымдар мен еріктілердің үлесі

Қоғамдық ұйымдар мен еріктілер еліміздегі құқықтық тәртіпті нығайтуда маңызды рөл атқарады. Олар тұрғындардың құқықтық хабардарлығын арттыруда, құқықбұзушылықтардың алдын алуда және қоғамда құқықтық мәдениетті қалыптастыруда белсенділік танытады.

Сонымен бірге, еріктілер қауымдастығы арқылы азаматтар арасындағы өзара көмек, сенімділік пен жауапкершілік сезімін дамытуға ықпал етіледі. Бұл ұйымдар құқық қорғау органдары мен билікпен тығыз байланыста жұмыс істеп, қоғамдағы құқықтық тәртіпті сақтауда қоғамдық бақылау функциясын атқарады.

Қоғамдық ұйымдардың жұмысы қылмыстың алдын алу бағытында түрлі ақпараттық-түсіндіру науқандарын ұйымдастыру, жастарды құқықтық біліммен қамтамасыз ету және әлеуметтік бұзушылықтардың алдын алуда маңызды. Олар азаматтық белсенділікті арттыра отырып, құқықтық тәртіптің қоғамдық құндылық ретінде кең түрде қабылдануына күш салады.

18. Медиа және әлеуметтік желілердің ықпалы

Бұқаралық ақпарат құралдары құқықтық ақпаратты таратуда таптырмас құрал болып табылады. Олар заңдардың маңыздылығын түсіндіру, құқықбұзушылықтардың алдын алу бағытында куәгерлерді, құқық қорғаушыларды және азаматтарды ақпараттандырады. Мысалы, «Заңды біл, құқығыңды қорға» атты республикалық акция БАҚ арқылы кеңінен танылды, ол қоғамдық пікір қалыптастыруда маңызды үлес қосты.

Әлеуметтік желілер бүгінгі күні ақпараттық науқандарды жүргізудің тиімді алаңы болды. Желіде заңға бағынудың, тәртіпті сақтаудың маңыздылығын насихаттау арқылы құқықтық мәдениеттің деңгейін көтереді. Қоғамдық белсенділер мен құқық қорғаушылар инстаграм, facebook, tiktok желілерінде құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған бейне роликтер мен ақпараттық хабарламалар таратуды белсенді түрде жүргізеді. Бұл жастар арасында құқықтық нормаларды түсінуге әрі оны ұстануға ықпал етеді.

19. Қоғамдық тәртіпті бұзудың экономикаға әсері

Қоғамдық тәртіптің бұзылуы ел экономикасына елеулі кері әсерін тигізеді. 2022 жылы дендеген жағдайда пайда болған қоғамдық тәртіпсіздік 3 млрд теңгеге жуық шығын келтірді. Бұл сома бизнестің дамуын тежеп, әсіресе туризм саласында айқын зардаптар тудырды. Туризмнің құлдырауы экономиканың әлеуметтік капиталға әсер етуін қиындатты, жаңа жұмыс орындарының ашылуына бөгет жасады.

Қазақстан Үкіметінің экономика министрлігінің мәліметтеріне сәйкес, қоғамдық тәртіпсіздік салдарынан әкімшілік шығындар артты, бұл бюджеттің басқа маңызды салаларға бөлінуін тежеді. Қоғамдық қауіпсіздіктің бұзылуы – экономикалық тұрақтылыққа және халық әл-ауқатына теріс әсер ететін күрделі мәселе болып қалып отыр.

20. Қоғамдық қауіпсіздікті нығайтудың маңызды бағыттары

Қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде құқықтық тәрбиенің маңызы зор. Бұл бағытта мектептер мен жоғары оқу орындарында құқықтық білім беру жүйесін күшейту қажетті. Сандық профилактиканың жаңа құралдарын енгізу де өзекті, өйткені жастар электронды ресурстар мен әлеуметтік желілер арқылы ақпаратты тез қабылдайды.

Сонымен қатар, жастар арасында құқықтық мәдениетті арттыру – елдің тұрақтылығының негізі. Оларды құқықтық нормаларды сақтау қажеттілігіне сендіру, жауапкершілік пен қоғам алдындағы борыштарын түсіндіру қажет. Бұл бағыттар Қазақстанның болашақта қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті нығайтуға, экономикалық өсім мен әлеуметтік дамуға ықпал етеді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитетінің ресми деректері, 2016–2023 жж.

Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасының қоғамдық тәртіп статистикасы, 2022–2023 жж.

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігінің құқықбұзушылық статистикасы, 2023 ж.

К. Ибрагимов, «Қоғамдық қауіпсіздік және заңдылық», Алматы, 2020.

Н. Сүлейменова, «Қазақстандағы терроризм мен экстремизм қаупі», Астана, 2019.

Халықаралық қылмыс индексы, 2022.

Қазақстан Үкіметінің экономика министрлігі, 2023.

Мәлік, Ә. Қоғамдық тәртіп және құқықтық мәдениет. Алматы, 2021.

Джонсон, М. Қоғамдық қауіпсіздік: Әлемдік тәжірибе. Лондон, 2020.

Смирнова, Т.В. Медиа және құқықтық ақпарат. Мәскеу, 2019.