Текст выступления:

Құқықтық сана және құқықтық мәдениет
1. Құқықтық сана және құқықтық мәдениет: ұғымы, маңызы, жалпы тақырыптар

Қоғам дамуының негізі ретінде заңға құрмет пен құқықтық мәдениеттің маңызы терең әрі өміршең ұғымдар болып табылады. Құқықтық сана және құқықтық мәдениет ұғымдары қоғамдағы заңдылықтың, тәртіп пен әділдіктің сақталуына бағытталған маңызды әлеуметтік феномендерді сипаттайды. Олар азаматтардың өмірлік ұстанымдары мен мінез-құлқына ықпал етіп, заңдардың тиімді және әділ қызмет етуіне жағдай жасайды.

2. Қазақстандағы құқықтық мәдениеттің қалыптасу негіздері

Қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениеттің дамуы тарихи өз тамырларымен тығыз байланысты. Кеңестік дәуірде құқықтық жүйе қатаң және орталықтандырылған сипатта болса, тәуелсіздік алғаннан кейін жаңа құқықтық тәртіп пен мәдениетті қалыптастыру жолына түсті. 1995 жылы қабылданған Конституция заңның үстемдігін қамтамасыз етуге және құқықтық сана мен мәдениетті нығайтуға нақты негіз болды. Бұл кезең елдің құқықтық дамуының маңызды кезеңі ретінде бағаланады, себебі ол құқықтық жүйені демократияландыруға және азаматтық қоғамды қалыптастыруға ықпал етті.

3. Құқықтық сана ұғымы және құрылымдық элементтері

Құқықтық сана дегеніміз – бұл адамдардың заңға деген көзқарастары мен сенімдерінің бірегей жиынтығы, олардың қоғамдық қатынас пен мінез-құлықтарына негіз болып табылады. Оның құрылымына құқықтық психология – заңға эмоционалды реакцияны білдіретін деңгей кіреді; құқықтық идеология – заңға қатысты принциптер мен қағидаларды қамтиды; сонымен қатар, жауапкершілік пен сенім ұғымдары да маңызды элементтер қатарына жатады. Бұл құрамдастар құқықтық мінез-құлықтың негізін құрап, жеке тұлғаның және қоғамның заңға қатынасын үйлестіреді, соның арқасында құқықтық тәртіп пен тұрақтылық қамтамасыз етіледі.

4. Құқықтық мәдениет ұғымы және негізгі белгілері

Құқықтық мәдениет – бұл қоғамдағы заңдарға деген құрмет деңгейі және құқықтық нормаларға баға беру тәсілі. Ол жеке адам мен әлеуметтік топтардың құқықтық әрекеттеріне әсер етіп, заңды түсіну мен оны орындау деңгейін көрсетеді. Негізгі белгілеріне заңнаманы терең меңгеру, құқықтық тәртіпті сақтау, әділдік пен адамгершілік қағидаларын ұстана білу кіреді. Сонымен қатар, құқықтық дағдыларды игеру – құқықтық мәдениеттің ажырамас бөлігі, ол азаматтардың күнделікті өмірде заң нормаларын тиімді қолдануына жағдай туғызады. Осылайша, құқықтық мәдениет қоғамның заңға деген көзқарасы мен мінез-құлқын қалыптастыратын кешенді құбылыс ретінде көрінеді.

5. Құқықтық сананың деңгейлері мен көріністері

Құқықтық сана әртүрлі деңгейлерде көрініс табатын көпқабатты құбылыс болып табылады. Жеке деңгейде адам өз құқықтары мен міндеттерін түсініп, күнделікті өмірде заң талаптарын орындауға ұмтылады. Адамдардың құқықтық мәдениеті олардың әрекеттерінің негізін құрайды, әрі бұл тұлғаның құқықтық санасының қалыптасуына әсер етеді. Топтық деңгейде әлеуметтік қауымдастықтар құқықтық нормаларды қабылдап, ұжымдық іс-әрекеттерін осы заңдарға негіздейді және жүзеге асырады. Бұл әлеуметтік топтардың құқықтық тәртіпті сақтаудағы бірігуін көрсетеді. Қоғамдық деңгейде мемлекет пен қоғамның ортақ құқықтық мәдениеті мен заңға бағынушылығы қалыптасып, бұл арқылы жалпы құқықтық тәртіп пен әділеттілік қамтамасыз етіледі. Мұндай деңгейлік бөлініс құқықтық сана мен мінез-құлықтың әр түрлі аспектерін толық түсінуге мүмкіндік береді.

6. Құқықтық мәдениеттің қоғам өміріндегі рөлі мен нәтижелері

Жоғары құқықтық мәдениет қоғамдағы заң бұзушылықтардың айтарлықтай азаюына, сонымен қатар азаматтар арасында заңға деген сенім мен құрметтің артуына алып келеді. Бұл құқықтық мәдениет мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырып, демократиялық процестердің одан әрі нығаюына жағдай жасайды. Қоғамның әлеуметтік әділдік пен құқықтық тұрақтылыққа қол жеткізуі осы құқықтық мәдениеттің қалыптасуымен тығыз байланысты. Заңды құрметтеу мен түсіну деңгейінің жоғары болуы қоғамдағы ұлтаралық татуласу мен бейбітшілікті сақтаудың маңызды кепілі болып табылады.

7. Құқықтық сананы қалыптастыру жолындағы негізгі факторлар

Құқықтық сананы қалыптастыруда маңызды рөл атқаратын бірнеше басты факторлар бар. Біріншіден, отбасы мен мектепте берілетін құқықтық тәрбие – бұл алғашқы және ең әсерлі құралдардың бірі. Мұнда балалар заңға деген дұрыс көзқарас пен мінез-құлық үлгілерін үйренеді. Екіншіден, қоғамдағы құқықтық білім беру бағдарламалары азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттырады және заңға деген сенімді нығайтады. Үшіншіден, әлеуметтік институттар мен бұқаралық ақпарат құралдары құқықтық мәдениетті насихаттап, мәдениеттің кең таралуына ықпал етеді. Осы факторлар өзара әрекеттесіп, құқықтық сананың дамуына негіз болады.

8. 2022 жылғы мәлімет бойынша жастардың құқықтық сауаттылық деңгейі

2022 жылы Қазақстандағы жастардың құқықтық сауаттылығы орташа деңгейде болды, бұл құқықтық білім беру жүйесін жетілдіру қажеттігін айқындайды. Республика бойынша жасөспірімдердің құқықтық түсінігі мен құқықтық нормаларды қолдану қабілетін арттыруға арналған арнайы бағдарламалардың күшейтілуі өзекті болып отыр. Бұл бағытта білім және ғылым министрлігінің мәліметтері заңға құрмет пен құқықтық мәдениетті нығайтуда маңызды қадамдардың бірі екендігін дәлелдейді.

9. Заңға құрмет көрсету – құқықтық мәдениеттің негізі

Заңға құрмет көрсету азаматтардың құқықтық нормаларды жүйелі және сапалы орындауына негізделеді. Бұл ұстаным қоғамдық тәртіп пен әділдікті сақтауда ерекше маңызға ие. Адамдардың күнделікті өмірінде заң талаптарын қатаң сақтау елдің дамуы мен тұрақтылығын көрсететін басты көрсеткіштердің бірі болып табылады. Осы негізде құқықтық мәдениеттің қалыптасуы – мемлекеттің заң үстемдігін қамтамасыз етудегі басты фактор.

10. Халықаралық тәжірибеде құқықтық мәдениет деңгейін салыстыру

Германия, Жапония және Қазақстан елдерінің құқықтық білім беру жүйелері мен құқықбұзушылық деңгейлері салыстырмалы түрде талданды. Германия мен Жапонияда құқықтық тәрбие жүйесі жоғары деңгейде дамыған, құқық бұзушылықтар саны төмен. Қазақстанда құқықтық тәрбиенің жүйесі мен сапасын арттыру қажет, себебі осы саладағы құқықбұзушылық көрсеткіші жоғары әрі заңдарға бағынушылық орташа деңгейде. Бұл деректер халықаралық тәжірибені зерделеу арқылы құқықтық мәдениетті дамыту бағыттарындағы шараларды жетілдіруге мүмкіндік береді.

11. Құқықтық білім беру: мектептің рөлі мен әдістері

Орта мектептерде «Құқық негіздері» пәні оқушыларға заңды терең түсінуге, оның маңызын сезінуге мүмкіндік береді. Бұл пән құқықтық мәдениетті дамытуға жағдай жасап, жастардың азаматтық сана-сезімін қалыптастырады. Сонымен қатар, құқықтық тәрбие сағаттары мен олимпиадалар оқушыларды құқық жүйесінің маңызды қағидаларымен таныстырып, олардың құқықтық дағдыларын шыңдауға ықпал етеді. Осылайша мектептер құқықтық сауаттылық пен мәдениетті нығайтуда басты алаңға айналады.

12. Құқықтық нигилизм ұғымы және оның қауіпті салдары

Құқықтық нигилизм – бұл азаматтардың заңдарға сенімсіздік танытып, оларды орындаудан бас тартуы. Мұндай көзқарас халық арасында құқық бұзушылық деңгеиінің көбеюіне әкеледі. Заң талаптарын мойындамау және заңсыз әрекеттерді ақтауға тырысу қоғамда тәртіпсіздік пен әділетсіздікті туғызады, азаматтардың құқықтық сана-сезімін төмендетеді. Сонымен қатар, құқықтық нигилизм жемқорлықтың артуына ықпал етіп, мемлекеттік институттардың сенімділігін әлсіретеді, құқықтық жүйенің дамуын тежейді. Бұл үрдіс мемлекеттің заң үстемдігін қамтамасыз етудегі күрделілікті арттырып, құқықтық мәдениеттің төмендеуіне әкеледі.

13. Азаматтық қоғам және құқықтық мәдениет байланысы

Үкіметтік емес ұйымдар құқықтық білім беру мен ағартушылық жұмыстарын іске асыруда маңызды құрал болып табылады. Олар құқықтық мәдениеттің дамуына тікелей ықпал етеді, азаматтарды заңға құрметпен қарауға ынталандырады. Сонымен қатар баспасөз бен бұқаралық ақпарат құралдары құқықтық мәдениетті таратып, әділдік пен заңдылықты насихаттайды. Қоғамдық бірлестіктер мен қауымдастықтар мектептер мен жастар арасында құқықтық сана мен жауапкершілікті арттыруға бағытталған жобалар ұйымдастырады, бұл азаматтық қоғам мен құқықтық мәдениеттің тығыз байланысын көрсетеді.

14. Қазақстандағы құқықбұзушылық динамикасы (2018-2023 жылдар)

2018-2023 жылдар аралығында құқық бұзушылықтардың жалпы саны төмендегенімен, кейбір облыстар мен қалаларда профилактикалық шараларды одан әрі күшейту қажет. Мемлекеттік деректер құқықтық мәдениеттің өсуі мен алдын алу бағдарламаларының оң нәтижесін көрсетеді. Бұл динамика құқықтық сана мен мәдениетті нығайтудағы шаралардың тиімділігін айқын байқатады және одан әрі дамуды талап етеді.

15. Заң шығару үдерісі және құқықтық мәдениет

Заң шығару процесі құқықтық мәдениетті қалыптастырудағы басты кезеңдердің бірі болып табылады. Құқықтық нормалардың қабылдануы азаматтардың құқықтық санасының дамуына тікелей ықпал етеді. Бұл үдеріс қоғамдағы заңға деген жалпы көзқарасты өзгертіп, құқықтық мәдениеттің қалыптасуына септігін тигізеді. Әр кезеңде заңдар қоғамның өзгеріп жатқан қажеттіліктерін ескере отырып жетілдіріледі, сондықтан заң шығару мен құқықтық мәдениет өзара тығыз байланыста.

16. Құқықтық мәдениет және сыбайлас жемқорлықпен күрес

Құқықтық мәдениет пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес мәселесі қазіргі қоғамда өзекті болып отыр. Құқықтық мәдениет — бұл қоғам мүшелерінің заңға, әділеттікке және құқықтық нормаларға деген түсінігі мен құрметі. Сыбайлас жемқорлық кез келген мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуына қауіп төндіреді, себебі ол заңның үстемдігін әлсіретеді және құқықтық тәртіпті бұзады. Осыған байланысты құқықтық мәдениетті қалыптастыру және нығайту қоғамымыздың тұрақтылығы мен әділеттілігін сақтаудың негізі болып табылады. Мемлекет пен қоғамның бірлескен күш-жігері арқылы сыбайлас жемқорлықтың тамырына балта шабылып, құқықтық сана әр азаматтың бойында терең орнығуы тиіс.

17. Цифрлық трансформация кезеңіндегі құқықтық мәдениет

Цифрлық технологиялардың дамуымен құқықтық мәдениет жаңа деңгейге көтерілуде. Алғашқысы, цифрлық сауаттылық — азаматтардың заманауи технологияларды дұрыс пайдаланып, құқықтық ақпаратты дұрыс қабылдауының кепілі. Екіншіден, электрондық құқықтық қызметтер құқықтардың қорғауын жеңілдетіп, қоғамдағы ашықтық пен есептілікті арттырады. Үшіншіден, цифрлық трансформация кезінде жеке және мемлекеттік деректердің қорғалуына ерекше мән беріледі, себебі ақпараттық қауіпсіздік құқықтық тәртіптің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Осы аспектілердің бірігуі жаңа құқықтық мәдениетті қалыптастыруда шешуші фактор ретінде қызмет етеді.

18. Аймақтардағы жастардың құқықтық мәдениетіне салыстырмалы талдау (2022)

2022 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің мәліметі бойынша, Нұр-Сұлтан, Алматы және Түркістан облыстарындағы жастардың құқықтық іс-шараларға қатысу деңгейі, құқықбұзушылық деңгейі мен құқықтық білім деңгейі салыстырылды. Бұл салыстырмалы талдау көрсеткендей, құқықтық іс-шараларға белсенді қатысатын жастардың құқықтық білімдері мен тәртіп сақтауы да жоғары. Мысалы, Нұр-Сұлтан қаласында құқықтық білім мен тәртіп деңгейі басқа аймақтармен салыстырғанда алда тұр. Бұл құбылыс құқықтық мәдениеттің дамуына жастардың белсенділігі мен ақпараттық қолжетімділіктің әсерін көрсетеді. Осы деректер жастардың құқықтық құқықтарын және міндеттерін түсінуіне мемлекет тарапынан бағытталған іс-шаралардың маңыздылығын айқындайды.

19. Жастардың құқықтық мәдениетті дамытудағы рөлі мен болашағы

Жастар — елдің заңдық жүйесін жаңарту мен қоғамдағы демократиялық процестердің негізін қалайтын басты күш. Олардың құқықтық білімін жетілдіру мемлекеттегі заңдардың тиімділігін арттыруға ықпал етеді. Сонымен бірге, халықаралық тәжірибе алмасу жастарға қазіргі заманғы құқықтық нормаларды дұрыс түсініп, оларды игеруге мүмкіндік береді. Инновациялық технологиялардың көмегімен құқықтық мәдениетті дамытуда жаңа, тиімді әдістер енгізіледі, бұл білім беру сапасын едәуір жақсартады. Осылайша, жастардың құқықтық санасын қалыптастыру — құқықтық қоғам құру мен мемлекеттің тұрақты дамуын қамтамасыз етудегі басты міндеттердің бірі.

20. Құқықтық сана мен мәдениеттің болашақ даму жолдары

Құқықтық сана мен мәдениетті дамыту — қоғамдағы әділеттілік пен заңның үстемдігін нығайтуға бағытталған кешенді процесс. Құқықтық білім беруге және тәрбиеге ерекше назар аудару арқылы жастардың құқықтық түсінігі артып, еліміз тұрақты әрі құқықтық мемлекетке айналады. Бұл бағыттағы жұмыстар ұлттың мақсат-міндеттерін орындауға күш қосып, еліміздің болашағын сенімді етеді.

Дереккөздер

Кудряшов Г. В. Теория государства и права. – М.: Юристъ, 2019.

Аманжолов З.Қ. Құқықтық мәдениет негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2020.

Қазақстан Республикасы Конституциясы. – Астана, 1995.

ЮНЕСКО. Құқықтық мәдениет және білім беру. – Париж, 2021.

Қазақстан Республикасы ІІМ статистикасы. – Алматы, 2023.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Жастардың құқықтық мәдениеті туралы аналитикалық есеп, 2022 жыл.

Назарбаев З. «Қазақстанның құқықтық мәдениетін нығайту – елдің тұрақтылығының кепілі», ҚР Президентінің ресми сайты, 2018 жыл.

Жұмабаев Б. Сыбайлас жемқорлықпен күрестің құқықтық мәдениет шарттары. Алматы: «Құқық» баспасы, 2020.

Ахметова Айсулу. Цифрлық трансформация және құқықтық мәдениеттің жаңа бағыттары. «Заң және ақпарат» журналы, 2021, №3.