Текст выступления:

Адам, қоғам, мемлекет мүдделеріне және басқа да құқықтар мен бостандықтарға қарсы жасалатын құқықбұзушылық
1. Адам, қоғам, мемлекет мүдделеріне және басқа құқықтарға қарсы құқықбұзушылық: негізгі ұғымдар мен өзектілігі

Қазіргі әлемде құқықбұзушылықтар – тек қана заң бұзу ретінде емес, адам құқықтарына, қоғамдық тұрақтылыққа және мемлекеттің заңды негіздеріне қауіп төндіретін күрделі құбылыс ретінде қарастырылады. Осындай заңға қайшы әрекеттердің зардабы адам, қоғам және мемлекеттің мүдделеріне зиян келтіреді, бұл факторлар құқықтық сананың дамуын және қоғамның өзара сенімін нығайту қажеттілігін айқын көрсетеді. Осы себепті құқықбұзушылықтың мәні мен оның қоғамдағы орны, сондай-ақ проблеманың өзектілігі бүгінгі күннен табысты шешімдерді талап етеді.

2. Тақырыптың тарихи-әлеуметтік негізі мен қазіргі маңызы

Адам құқықтарының даму тарихы Батыс Еуропадағы ірі революциялар кезеңінен бастау алады, онда жеке тұлғаның құқықтарын қорғау және олардың мемлекет тарапынан мойындалуы басты тақырып болды. Қазақстанда тәуелсіздік алғаннан кейін құқықтық мәдениет қалыптасып, құқықбұзушылықты алдын алу маңызды құндылыққа айналды. Қазіргі заманда құқықтық тәртіп пен заңдылығын сақтау қоғамның дамуы мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін негізгі құрал болып табылады, себебі бұл адам өмірінің барлық саласына қатысты әлеуметтік келісімдерді бекітеді.

3. Құқықбұзушылық анықтамасы және негізгі түрлері

Құқықбұзушылық – бұл заңдарға қайшы келетін, әрекет немесе әрекетсіздік күйінде көрінетін қоғамға қауіпті құбылыс, ол міндетті түрде заңды жауапкершілікті талап етеді. Ол заңдық ережелердің бұзылуын, кінәлілікті және оның құқықтық салдарын қамтиды. Құқықбұзушылықтың төрт негізгі түрі бар: әкімшілік, қылмыстық, азаматтық және тәртіптік құқықбұзушылықтар. Әрбір түр өзіне тән ерекшеліктерге ие және оларға қарсы қолданылатын құқық қорғау шаралары заңда нақтыланған, жауапкершілік дәрежесі бұзушылықтың сипатына қарай өзгереді.

4. Адам құқықтарына қарсы жасалатын құқықбұзушылықтар

Адамның жеке өмірі мен қадір-қасиетіне қатысты құқықбұзушылықтар құқықтық нормалармен қатаң реттеледі. Мысалы, ұрлық жасау және заңсыз бас бостандығынан айыру – қазақстан заңында ауыр жазаға тартылады. Сонымен қатар, жала жабу мен ар-намысқа қол сұғу секілді әрекеттер адамның негіз құқықтарына зиянын тигізіп, қоғамда әлеуметтік шиеленістердің пайда болуына әкеледі. Бұған қоса, буллинг пен отбасындағы зорлық-зомбылық мәселелері де өзекті болып, қазіргі таңда әлеуметтік желілерде де кеңінен таралып, қоғам назарын аударуда.

5. Қоғам мүддесіне қарсы жасалатын құқықбұзушылық

Өкінішке орай, қоғамның негізгі мүддесіне қарсы көптеген құқықбұзушылықтар орын алуда. Мысалы, қоғамдық орындарда дүрбелең туғызу, рейдтік әрекеттер жасау, қоғамдық тәртіпті бұзу жағдайлары халық арасында қауіпсіздік сезімін әлсіретеді. Сонымен қатар, әлеуметтік инфрақұрылымды құрту немесе қоғамдық көлікті заңсыз пайдалану қоғам қызметінің тиімділігін төмендетеді және азаматтардың құқықтарына теріс әсер етеді. Мұндай әрекеттердің алдын алу құқықтық тәртіпті сақтау үшін маңызды әрі қажетті.

6. Мемлекет мүдделеріне қарсы құқықбұзушылықтар

Мемлекет қауіпсіздігі мен егемендігін сақтау құқықтық жүйенің маңызды бөлігі болып табылады. Мемлекеттік құпиялардың ашылуы елдің ұлттық қауіпсіздігіне аса қатер төндіреді және заң бойынша қатал жауапқа тартылады. Сонымен бірге, мемлекет шекарасын заңсыз кесіп өту халықаралық құқық нормаларын бұзу ретінде қарастырылады және қауіпсіздікке қауіп төндіреді. Терроризмге қатысу, азаматтық басқаруға кедергі жасау ішкі тұрақтылықты бұзады, ал сыбайлас жемқорлық мемлекет құрылымдарының сенімін төмендетіп, экономикалық дамуға кері ықпал етеді.

7. Қазақстандағы құқықбұзушылық динамикасы (2019-2023)

Қазақстанда соңғы бес жылдың ішінде құқықбұзушылықтар динамикасында бірқатар маңызды өзгерістер байқалады. Жастар арасында құқықбұзушылық деңгейі тұрақты әрі кейбір бұзақылық оқиғалары кездеседі. 2021 жылы жалпы құқықбұзушылық саны 14 пайызға төмендеді, бұл құқық қорғау органдарының жұмысының нәтижелі екенін көрсетеді. Алайда, жасөспірімдердің құқықбұзушылыққа бейімдігі әлі де азаймағандықтан, олармен жұмыс әрі қарай жалғастыруды талап етеді.

8. Құқық бұзушы тұлғаның әлеуметтік-психологиялық портреті

Зерттеулерге сәйкес, құқықбұзушылыққа бейім жандар көбінесе толық емес немесе бақылаусыз отбасында тәрбиеленеді, бұл олардың психоэмоционалдық тұрақсыздығына әсер етеді. Қоғамда өзін дәлелдеу қажеттілігі мен теріс ортаның ықпалы бұзушылыққа алып келеді. Сонымен қатар, жастар арасында бос уақыттың тиімді ұйымдастырылмауы, топтық қысым және материалдық беделге ұмтылу құқыққа қарсы әрекеттердің жиі себебі ретінде аталады. Бұл факторларды ескере отырып, профилактикалық шараларды жүйелі жүргізу аса маңызды.

9. Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесі және органдар құрылымы

Қазақстанның құқықтық жүйесі Конституция және заңдардан тұрады, олар қоғамдағы құқықтық тәртіпті қамтамасыз етеді. Әрбір азамат заң нормаларын сақтау міндетін атқарады, бұл елдің құқықтық мәдениетінің негізі. Құқық қорғау органдарының жұмысы жүйелі ұйымдастырылған: полиция қылмыстарды алдын ала анықтау және жоюға, прокуратура заңдылықтың сақталуына, ал сот әділдік пен заңдылықты орнатуға жауапты. Осының арқасында әділетті құқықтық мемлекет қалыптасады.

10. Құқықбұзушылық түрлері мен оларға қолданылатын жаза шаралары (салыстырмалы кесте)

Құқықбұзушылықтың әр түрі – әкімшілік, қылмыстық және азаматтық – өзіне тән жазалар мен заң нормаларына бағынады. Жаза шаралары бұзушылықтың ауырлығына пропорционалды тағайындалады. Мысалы, әкімшілік құқықбұзушылықтар айыппұлмен немесе қысқа мерзімді әкімшілік жауапкершілікпен, қылмыстық құқықбұзушылықтар түрінен ауыр жаза шараларымен жазаланады. Бұл жүйе құқықтық тәртіпті сақтауға және қоғамда әділдікті қамтамасыз етуге бағытталған.

11. Азаматтардың құқықтық мәдениетін қалыптастыру механизмдері

Құқықтық мәдениетті қалыптастыру – қоғамдағы құқықтық түсінік пен жауапкершілікті арттыруға арналған кешенді механизмдер жиынтығы. Бұған мектептер мен жоғары оқу орындарындағы құқықтық білім беру, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы құқықтық ақпарат тарату кіреді. Сонымен қатар, азаматтық қоғам институттарының, волонтерлік қозғалыстардың тартылуы құқықтық сана мен мәдениетті нығайтады. Әділдік пен жауапкершілік идеяларының тұрақты насихатталуы құқық бұзушылықтың алдын алады.

12. Құқық қорғау органдарының нақты қызметтік іс-әрекеттері

Құқық қорғау органдары азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін нақты іс-шаралар жүргізеді. Мысалы, құқық бұзушылықтарды анықтап, тергеу, сотқа дейінгі процестерді ұйымдастыру, құқықтық тәртіпті сақтау бағытында кешенді жұмыстар атқарылады. Сонымен қатар, құқықтық тәртіпті жақсарту және бұзушылықтардың алдын алу мақсатында профилактикалық іс-шаралар ұйымдастырылады. Бұл әрекеттердің барлығы қоғамның құқықтық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған.

13. Жастар арасында құқықбұзушылықтың алдын алу тәсілдері

Жастар арасында құқықбұзушылықты төмендету үшін мектептерде жүйелі құқықтық тәрбие жүргізу қажет. Бұл олардың заң талаптарын түсініп, құрметтеуге көмектеседі. Ата-аналар мен ұстаздардың бірлескен жұмысы жасөспірімді дұрыс бағытта тәрбиелеуде шешуші рөл атқарады. Сонымен бірге, волонтерлік ұйымдар мен жастар клубтары құқықтық ақпарат тарату және әлеуметтік жобаларды қолдау арқылы осы мәселені тиімді шешуге үлес қосады.

14. Құқықбұзушылық жасалған жағдайда мемлекеттік органдардың іс-әрекет алгоритмі

Қылмыс анықталғаннан бастап сот шешіміне дейінгі кезеңдер мен органдардың қызметі нақты алгоритм бойынша жүзеге асады. Бұл алгоритмге полиция тергеу жүргізу, прокуратура қадағалау, сот әділдік орнату сияқты әрекеттер кіреді. Әрбір кезең құқықтық процестің заңдылығын және тиімділігін қамтамасыз етеді, азаматтардың құқықтары мен еркіндіктерін қорғауға бағытталған. Осылайша, құқықбұзушылыққа жауапты тұлғалар заң шеңберінде сотталып, әділет орнайды.

15. Құқықбұзушылықтың қоғамға тигізетін теріс салдары

Құқықбұзушылықтар қоғамда қауіпсіздік деңгейін төмендетіп, азаматтардың құқық қорғау жүйесіне деген сенімін әлсіретеді. Әлеуметтік капиталдың азаюы мен қоғамдық сенімнің төмендеуі әлеуметтік шиеленістер мен тұрақсыздыққа әкеледі. Сонымен қатар, мемлекеттік беделдің нашарлауы мен экономикалық шығындардың көбейуі елдің дамуына кері әсер етеді. Қоғамда пайда болатын қорқыныш пен психологиялық стресс адамдардың күнделікті өмір сапасын нашарлатады, бұл аса күрделі әлеуметтік мәселе болып табылады.

16. Құқықбұзушылықпен күрестегі халықаралық тәжірибе

Құқық бұзушылықтың алдын алуда әлемдік тәжірибеде әртүрлі тәсілдер мен мәдени ерекшеліктер ескеріледі. Еуропалық Одақ аясындағы елдер құқықтық ағарту мен қоғамдық бақылауды кеңейтіп, мектептерде құқықтық тәрбиені жетілдіруде. Бұл жүйелі жұмыс жастардың құқықтық санасын арттыруға және құқықтық мәдениетті нығайтуға бағытталған. Сонымен қатар, АҚШ-та құқық бұзушылықтың алдын алу үшін қоғамдық кеңестер мен еріктілер қозғалыстары белсенді әрекет етеді. Олар жергілікті қоғамдастықтарды біріктіріп, құқық қорғау мен қоғамдық қауіпсіздік шараларын күшейтуде маңызды рол атқарады. Жапонияда, өз кезегінде, отбасы институты мен қоғамдық келісімге ерекше мән беріліп, құқық бұзушылыққа қарсы тиімді шаралар қолданылады. Бұл елде құқықтық тәртіп пен қоғамдық татулық бірінші орынға қойылған, сондықтан да құқық бұзушылық деңгейі төмен.

17. Мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың құқықбұзушылықтың алдын алудағы рөлі

Мемлекеттік және қоғамдық ұйымдар құқық бұзушылықтың алдын алу саласында бірлескен күштері арқылы маңызды нәтижелерге жетуде. Мысалы, Қазақстандағы құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған қоғамдық акциялар, волонтерлік жобалар құқықтық тәртіпті нығайтуға үлес қосуда. Сонымен қатар, мемлекет тарапынан құқық қорғау қызметтерін жетілдіру және құқықтық білім беру бағдарламаларын дамыту жүзеге асырылуда. Қоғамдық ұйымдар мен волонтерлердің қатысуы арқылы құқық бұзушылықтың алдын алу жұмыстары қоғам мүшелерінің белсенділігін арттырып, сенімді орта қалыптастыруға мүмкіндік береді.

18. 2023 жылғы қоғамдық сауалнама: құқықбұзушылыққа көзқарас

2023 жылы өткізілген қоғамдық сауалнама нәтижелері жастардың құқық қорғау органдарына деген сенімділігінің артып келе жатқанын көрсетті. Бұл заңнамалық негіздердің нығаюы мен құқықтық мәдениетті дамыту шараларымен тығыз байланысты. Сонымен қатар, сауалнамада жалпы құқық бұзушылық деңгейінің төмендеп бара жатқаны анықталды, дегенмен сенім деңгейіндегі айырмашылықтар әлеуетті проблемаларға назар аударуды талап етеді. Бұл көрсеткіштер азаматтық қоғамның құқықтық тәртіпті сақтау бағытындағы прогрессін дәлелдеп, одан әрі даму үшін негіз құрайды.

19. Құқықбұзушылықтың төмендеуіне ықпал ететін негізгі факторлар

Құқық бұзушылық деңгейінің төмендеуіне әсер ететін басты факторлардың бірі – экономикалық тұрақтылық пен жұмыспен қамтудың артуы. Жұмыссыздықтың төмендеуі азаматтардың тұрмыс жағдайын жақсартып, олардың құқық бұзушылыққа бару мүмкіндігін азайтады. Сонымен бірге, сапалы білім беру мен құқықтық тәрбиенің кеңінен енгізілуі жастардың құқықтық санасын нығайтады, олар құқықтық нормаларды дұрыс түсініп, құрметтеуге үйренеді. Заманауи технологияларды пайдалану, мысалы, «Цифрлық полиция» жүйесін енгізу құқық қорғау қызметтерінің тиімділігін арттыра отырып, құқық бұзушылықты бақылау мен есептілікті күшейтеді. Осылайша, бұл заманауи құралдар құқық бұзушылықты болдырмаудың жаңа тиімді жолдарын ашады.

20. Құқықтық мәдениет пен құқықбұзушылықты алдын алу: болашаққа көзқарас

Құқықтық мәдениетті дамыту мен құқық бұзушылықтың алдын алу – азаматтық қоғамның тұрақты дамуының негізі. Бұл мақсатқа жету үшін мемлекет пен қоғам арасындағы үйлесімді қарым-қатынас пен бірлескен әрекет қажет. Сонымен бірге, технологиялық инновациялар құқық қорғау саласында тиімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Болашақта құқықтық тәртіп пен қоғам қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған кешенді шаралар құқық мәдениетін одан әрі нығайтып, құқық бұзушылықтарды азайтуда маңызды рөл атқарады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Астана: Қазақстан, 2017.

Қылмыстық кодекс Қазақстан Республикасының. — Алматы: Қазақстан, 2022.

Қазақстан Республикасының әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі. — Нұр-Сұлтан, 2020.

Министрлік Ішкі Істері Қазақстан Республикасының Есебі, 2023.

Нұрмаханов Ж.Қ., Құқықтық жүйе және құқықтық мәдениет. — Алматы, 2021.

Қазақстан Республикасы Статистика Комитеті. Қоғамдық сауалнама нәтижелері. 2023.

Еуропалық Одақтың құқықтық ағарту бағдарламалары туралы есеп. 2022.

Америка Құрама Штаттарындағы қоғамдық кеңестердің құқық қорғау жүйесіне әсері. 2021.

Жапониядағы отбасы институтының қоғамдық қауіпсіздік пен құқық тәртібіндегі рөлі. 2020.

«Цифрлық полиция» жүйесінің Қазақстандағы енгізілуі мен әсері туралы зерттеу. 2023.