Текст выступления:

Қазақстан республикасында құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның дамуы
1. Қазақстанда құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның дамуы: негізгі бағыттар және маңызы

Қазақстанның тәуелсіздік алған сәтінен бастап құқықтық мемлекетті қалыптастыру және азаматтық қоғамды дамыту саясаты елдің басты даму мақсаттарының бірі болып табылады. Бұл бағыттар мемлекеттің тұрақты дамуына, әділеттілік пен тәртіптің нығаюына, сондай-ақ әрбір жеке адамның құқықтары мен бостандықтарының қорғалуына негіз болмақ. Заңның үстемдігі және азаматтардың белсенді азаматтық ұстанымы – мемлекеттің даму тұрақтылығы мен демократиясының негізі.

2. Тарихи алғышарттар және құқықтық мемлекеттің іргетасы

1991 жылы Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін елдің заңдық және саяси жүйесінде түбегейлі өзгерістер басталды. 1993 жылы алғашқы Конституция қабылданып, кейін 1995 жылы оның жаңа редакциясы қабылданды. Бұл құжаттар елдегі демократиялық институттардың қалыптасуына жол ашып, адам құқықтары мен заң үстемдігін бекітуге бағытталды. Осы кезеңде құқықтық реформалар жүзеге асырыла бастады, оның ішінде сот тәуелсіздігін қамтамасыз ету, заңдардың халықаралық стандарттарға сәйкестігі сияқты маңызды мәселелер қаралды.

3. Құқықтық мемлекет: түсінігі мен негізгі белгілері

Құқықтық мемлекет концепциясы заңның үстемдігіне негізделеді, онда барлық билік тармақтары өзара теңгерімді сақтап, бір-бірін тежеу механизмдері арқылы реттеледі. Бұл мемлекетте әрбір азаматтың құқықтары мен бостандықтары жоғары деңгейде қорғалады, заң алдында теңдік принципі міндетті түрде орындалады. Сонымен қатар, мемлекеттік биліктің ашықтығы мен есептілігі қамтамасыз етіледі, ұлттық заңнама халықаралық құқық нормаларымен үйлесім табады. Мұндай жүйе азаматтардың құқықтық қауіпсіздігін нығайтып, қоғамдағы әділдікті қамтамасыз етеді.

4. Қазақстандағы құқықтық мемлекеттің қалыптасу кезеңдері

Қазақстанда құқықтық мемлекеттің қалыптасуы бірнеше маңызды кезеңдерден өтті. 1991 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, 1993 және 1995 жылдары Конституция қабылданып, құқықтық базаның нығаюы жүзеге асты. 2000-жылдардан бастап құқық қорғау және сот жүйесін реформалау басталып, құқықтық мәдениетті арттыруға ерекше көңіл бөлінді. Жыл сайын қабылданып жатқан заңдар мен нормативтік актілер арқылы заңның үстемдігі, азаматтық қоғамның дамуы және мемлекеттік институттардың тиімділігі қамтамасыз етілуде.

5. Қазақстан Республикасы Конституциясының құқықтық мемлекетті құрудағы рөлі

Қазақстан Республикасының Конституциясы – елдің негізгі заңдық негізі, құқықтық мемлекеттің іргетасы. Ол құқықтық нормаларды анықтап, билік органдарының функцияларын белгіледі, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың кепілі болып табылады. Конституцияда заңның үстемдігі принципі нақты бекітілген, бұл ретте құқық қорғау органдарының қызметі мен сотының тәуелсіздігіне ерекше назар аударылды. Сонымен қатар, Конституция демократиялық институттарды дамытуға жағдай жасап, азаматтық қоғамның қалыптасуына зор үлес қосқан.

6. Азаматтық қоғам ұғымы және оның мемлекет дамуындағы маңызы

Азаматтық қоғам – бұл мемлекет пен жеке тұлға арасындағы делдалдық қызмет атқаратын, қоғамдық институттар жүйесі болып табылады. Мұндай қоғамда бұқаралық ақпарат құралдары, үкіметтік емес ұйымдар, волонтерлік қозғалыстар сияқты құрылымдар белсенді қызмет атқарады. Азаматтық қоғам халықтың құқықтары мен мүдделерін қорғауда белсенділік танытып, саяси шешімдер қабылдауға ықпал етеді. Сонымен қатар, ол қоғамның ашықтығын қамтамасыз етіп, мемлекеттік басқарудың тиімділігі мен жауапкершілігін арттыруға үлкен үлес қосады.

7. Қазақстанда азаматтық қоғам дамуының негізгі бағыттары

Азаматтық қоғамның дамуы Қазақстанда бірнеше негізгі бағыттар бойынша жүріп жатыр. Біріншіден, заңнамалық негіздерді жетілдіру арқылы қоғамдық ұйымдардың қызметіне жағдай жасауға басымдық беріледі. Екіншіден, үкіметтік емес ұйымдардың санын арттырып, олардың қоғамдағы рөлін күшейту жұмыстары жүргізіледі. Үшіншіден, халықтың құқықтық мәдениетін көтеру және құқықтық ақпаратқа қолжетімділікті қамтамасыз ету бағытындағы шаралар кеңейе түсуде. Осы арқылы азаматтардың ел ішіндегі қоғамдық-саяси өмірге қатысуы белсенділенеді.

8. Қазақстандағы ҮЕҰ санының динамикасы (1999-2022)

1999 жылдан 2022 жылға дейінгі кезеңде үкіметтік емес ұйымдардың саны нақты және тұрақты өсуді көрсетті. Бұл өсім қоғамның әлеуметтік және құқықтық дамуындағы белсенділіктің артуымен тығыз байланысты. Қоғамда әлеуметтік мәселелерді шешуге бағытталған жаңа ұйымдар пайда болып, халықтың құқықтық мәдениеті мен қатысу деңгейі өсті. Өсу тренді азаматтық қоғамның ұйымдастырушылық қабілеттілігінің артқанын және оның мемлекеттік шешімдерге ықпал ету мүмкіндігін кеңейтетінін көрсетеді.

9. Қазақстандағы азаматтық қоғам институттарының түрлері мен үлгілері

Қазіргі таңда Қазақстанда азаматтық қоғамды құрайтын негізгі институттар мен олардың түрлері әртүрлілігінің кең ауқымы байқалады. Бұл институттар өз қызметтерін әлеуметтік әртүрлі салаларда жүргізіп, азаматтардың құқықтары мен мүдделерін тиімді қорғауға бағытталған. Бұл әртүрлілік азаматтық белсенділіктің өсуімен және қоғамдағы қоғамдық қатынастардың кең өрісімен байланысты. Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының деректері азаматтық қоғамның даму мүмкіндіктерін көрсетеді және одан әрі нығайту жолдарын айқындайды.

10. Құқықтық мәдениет және құқықтық сана деңгейі

Құқықтық мәдениет — бұл қоғам мүшелерінің заңды қабылдау, түсіну және құрметтеу деңгейі болып табылады. Жоғары құқықтық мәдениет пен құқықтық сана деңгейі елдің жалпы құқықтық жүйесінің тиімді жұмыс істеуінің негізі. Қоғамда заңды құрметтеу, құқыққа сай мінез-құлық нормаларын мойындау мен сақтау қалыптасқан кезде құқықтық тәртіп пен әділдік нығаяды. Азаматтардың құқықтық сауаттылығы мен ақпаратқа қолжетімділігі артып, құқықтық мәдениетті дамыту бағытындағы білім беру бағдарламалары белсенді жүзеге асырылады.

11. Қазақстанда адам құқықтары мен бостандықтарының қорғалуы

Қазақстанда адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау мемлекеттік саясаттың басты бағыттарының бірі болып табылады. Еліміздегі заңнамалық база халықаралық стандарттарға сай жетілдіріліп, құқық қорғау органдарының қызметі де сапалы түрде ұйымдастырылуда. Азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру мақсатында түрлі қоғамдық және үкіметтік бағдарламалар іске асырылып келеді. Бұл шаралар құқықтық теңдік пен әділдікті қамтамасыз етіп, әрбір азаматтың құқықтарының сақталуын қамтамасыз етеді.

12. Билік тармақтарының бөлінуі мен тежемелік-теңгерім жүйесі

Қазақстанда мемлекеттік билік заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына нақты бөлінген, бұл Конституцияда айқын көрсетілген. Мұндай бөлу биліктің тиімді, заңды әрі әділ жүзеге асырылуына мүмкіндік береді. Тежемелік-теңгерім принципі билік тармақтарының өзара бақылауын және тәуелсіздігін қамтамасыз ете отырып, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауда маңызды рөл атқарады. Сондай-ақ, Парламент заңдарды қабылдап, Үкімет оларды жүзеге асырады, ал соттар тәуелсіз болып, заңдылықты сақтаумен айналысады, бұл құқық үстемдігін одан әрі нығайтады.

13. Құқық қорғау органдары мен сот жүйесіне қоғамдық сенім деңгейі

Жүргізілген зерттеулер мен статистикалық мәліметтерге қарағанда, құқық қорғау органдары мен сот жүйесіне деген қоғамдық сенім деңгейі жыл сайын артып келеді. Бұл сенімнің жоғарылауы елдің құқықтық жүйесінің тиімділігін арттырумен тығыз байланысты. Азаматтардың құқықтық жүйеге деген оң көзқарасы қоғам мен мемлекеттік органдар арасындағы байланысты нығайтып, сот және құқық қорғау жүйелерінің жұмысына деген сенімділікті көрсетеді. Бұл көрсеткіш құқықтық мемлекет құрудағы маңызды индикатор болып табылады.

14. Электрондық үкімет (eGov) және құқықтық қолжетімділік мүмкіндіктері

Қазақстанда eGov платформасының қызметтері еліміздегі мемлекеттік қызметтерді онлайн форматта ұсынуды кеңейтіп, 700-ден астам қызмет түрін қамтиды. Бұл жүйе азаматтарға мемлекеттік қызметтерді жылдам әрі ыңғайлы алу, бюрократиялық кедергілерді азайту мүмкіндігін береді. Қызмет алу процесінің ашықтығын қамтамасыз етіп, мемлекеттік органдарға жүгінудің уақыты қысқарды. Сондай-ақ, eGov порталы құқықтық ақпараттар мен нормативтік актілерге еркін қолжетімділік береді, бұл құқықтық білімді арттыруға және азаматтардың құқықтарын түсінуіне ықпал етеді.

15. Қоғам мен мемлекет арасындағы шешім қабылдау процесіндегі кері байланыс

Мемлекет пен қоғам арасында шешім қабылдау процесінің тиімділігі қоғамдық пікір мен ұсыныстарды ескеру арқылы артады. Бұл процесс бірнеше кезеңнен тұрады: қоғамдық пікірдің жинақталуы, талқылау, мемлекеттік шешім қабылдау, шешімдерді орындау және қоғамдық кері байланыс. Кері байланыс механизмдері азаматтардың мемлекеттік басқаруға белсенді қатысуына мүмкіндік беріп, шешімдердің халық мүддесіне сай болуын қамтамасыз етеді. Осындай ашық және жүйелі өзара әрекет мемлекеттің тұрақтылығы мен демократияның дамуына септігін тигізеді.

16. Қазақстанда заң үстемдігі қағидатының жүзеге асу деңгейі

Қазақстанда заң үстемдігі қағидатын нығайтуға бағытталған маңызды қадамдардың бірі – Жоғарғы Сот кеңесінің құрылуы мен сот реформасы. Бұл шаралар сот билігінің тәуелсіздігін арттыруға, сот жүйесін жаңғыртуға ықпал етті. ХХІ ғасырдың басынан бері сот реформалары әділ сот жүргізу принциптерін күшейтіп, құқықтық жүйенің тиімділігін арттыруға бағытталды. Сонымен бірге, қылмыстық процесте айыптау мен қорғаудың тең құқықты болуын қамтамасыз ету реформалары табысты жүзеге асырылды. Бұл реформалар сот әділдігі мен құқық қорғау жүйесінің ашықтығын арттыру арқылы азаматтардың сенімін нығайтты. Сонымен қатар, жемқорлыққа қарсы күрес бағытында арнайы бағдарламалар қабылданып, құқықтық мониторинг жүйесі енгізілді. Мемлекеттік органдардың қызметінде заң бұзушылықтардың алдын алу шаралары тұрақты жүргізіліп, елдегі құқықтық тәртіпті сақтау мақсатында маңызды нәтижелерге қол жеткізілді.

17. Азаматтық бастамалар мен қоғам белсенділігінің нақты мысалдары

Өкінішке орай, ұсынылған слайдта нақты мақалалар мен олардың мәтіндері берілмеген, сондықтан нақты мысалдар туралы баяндау мүмкін болмады. Дегенмен, азаматтық бастамалар мен қоғам белсенділігінің Қазақстандағы маңыздылығы ерекше. Мысалы, «Азаматтық бастамалар» платформасы арқылы тұрғындар әлеуметтік мәселелер мен құқық қорғауға қатысты белсенділік танытып, жергілікті басқару органдарымен диалог орнатады. Бұл – қоғам мен билік арасындағы өзара ұғыныстықтың нығаюына, заң қатарында үн қосу мүмкіндіктерінің кеңеюіне ықпал ететін құбылыс. Қазақстандық азаматтық қоғамның белсенділігі демократиялық принциптерді іске асыру мен қоғамдық бақылауды қамтамасыз етудің негізгі факторы ретінде маңызды орын алады.

18. Азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекеттің өзара байланысы

Азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекеттің өзара байланысы – демократияның іргетасын құрайтын маңызды факторлардың бірі. Азаматтық қоғам мемлекеттік шешім қабылдаудың ашықтығы мен есептілігін арттыра отырып, қоғамның белсенді қатысуын қамтамасыз етеді. Бұл мемлекет пен халық арасындағы диалогтың дамуына және қоғамдағы сенімнің нығаюына жол ашады. Сонымен бірге, құқықтық мемлекет азаматтық ұйымдардың дамуы үшін құқықтық негіздерді бекітіп, олардың қызметіне заңдық қолдау көрсетеді. Бұл демократияның тұрақтылығы мен қоғамдағы құқықтық мәдениетті нығайтуға септігін тигізеді. Екі процесс бірлесіп, қоғамдық бақылау мен ақпараттық ашықтықты қамтамасыз ете отырып, тұрақты даму негізін қалыптастырады. Осы ынтымақтастық арқылы Қазақстан демократиялылықты және құқықтық нормаларды жүйелі түрде дамытып келеді.

19. Қазақстандағы азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекеттің тұрақты дамуының мәселелері мен болашағы

Қазақстандағы азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекеттің тұрақты дамуы бірнеше маңызды мәселелерді қамтиды. Бірінші кезекте, құқықтық мәдениетті күшейту арқылы заңға деген құрмет пен сақтаудың жаңа деңгейіне қол жеткізу басты мақсат болып табылады. Бұл азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыра отырып, қоғамдағы заңға сенімділікті нығайтады. Сонымен қатар, үкіметтік емес ұйымдардың (ҮЕҰ) ықпалын арттыру маңызды. Олар тек сандық көрсеткіштерге ғана емес, сапалық тұрғыдан да өсуі керек, бұл олардың қоғамдық өмірдегі рөлін күшейтеді. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы бағдарламаларды кеңейту арқылы мемлекеттік және қоғамдық институттардың өзара сенімі нығайтылады. Сондай-ақ, жастар мен әйелдердің қоғамдық белсенділігін арттыруға бағытталған шаралар, сондай-ақ аймақтық теңсіздіктерді жою мәселелері өзекті болып отыр. Бұл аспектілердің барлығы Қазақстанның демократиялық дамуы мен құқықтық мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған стратегиялық міндеттер болып саналады.

20. Қазақстандағы құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның дамуындағы маңызды қадамдар

Қазақстанда заң үстемдігі мен құқықтық мәдениеттің өсуі айқын байқалады. Елдің институттары мен заң жүйесі тұрақтылыққа ие болып, осы бағыттағы реформалар қоғамның құқықтық сауаттылығын арттыруға күш салуда. Алдағы мақсаттар – заңнаманы жетілдіру, азаматтық қоғамды одан әрі белсенді ету, оның қатысуы арқылы тұрақты даму негізін күшейту болып табылады. Бұл қадамдар мемлекет пен қоғамның ынтымақтастығын нығайтып, құқықтық мемлекеттің берік іргетасын қалыптастыруға ықпал етеді.

Дереккөздер

Құқықтық мемлекетті қалыптастыру: Қазақстанның тәуелсіздік жылдары. Алматы, 2018.

Қазақстан Республикасының Конституциясы: Энциклопедия. Алматы, 2019.

Азаматтық қоғам және оның институттары. Нұр-Сұлтан, 2020.

Қазақстандағы құқықтық мәдениет және құқықтық сана. Алматы, 2021.

Электрондық үкімет және дамуының үрдістері. Нұр-Сұлтан, 2022.

Нұржанов К. З. Қазақстандағы сот реформалары: тарихы мен қазіргі жағдайы. – Алматы, 2020.

Жұмабаев А. Құқықтық мемлекеттің дамуы және азаматтық қоғамның рөлі. – Нұр-Сұлтан, 2021.

Серікбаев М. Жемқорлықпен күрес және құқықтық мониторинг жүйесі. – ҚазҰУ баспасы, 2019.

Аманкелді Б. Азаматтық бастамалар мен демократияның дамуы. – Astana Publishing, 2022.