Текст выступления:

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылық түрлері
1. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылық түрлеріне жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Сыбайлас жемқорлық — мемлекеттің дамуын тежейтін, қоғамның тұрақтылығын шайқалайтын күрделі құқықбұзушылық түрі. Бұл тақырыпта оның негізгі аспектілері мен құқықтық негіздері қарастырылады. Қазіргі заманғы Қазақстан үшін жемқорлықпен күрес басты мәселелердің бірі болып тұр.

2. Сыбайлас жемқорлықтың тарихи және мәдени контексті

Қазақстандағы сыбайлас жемқорлықтың тамыры отаршылдық дәуірі және Кеңес Одағының басқару жүйесінен бастау алады. Бұл кезеңдерде билік пен басқару жүйелеріндегі заңсыз тиімділіктің дәстүрі қалыптасып, құқықтық мәдениеттің әлсіздігі бүгінгі күнге дейін жемқорлықтың қалыптасуына себепші болды. Мәдени және тарихи факторлар сыбайлас жемқорлықтың кең таралуына жол ашты.

3. Сыбайлас жемқорлық ұғымының анықтамасы

Сыбайлас жемқорлық — бұл мемлекеттік немесе басқа өкілетті тұлғаның қызметін жеке бас пайдасы үшін заңсыз пайдалану әрекеті. Халықаралық деңгейде БҰҰ мен ЭЫДҰ-ның анықтамаларына сәйкес, бұл лауазымды тұлғалардың пара алу мен өкілеттігін теріс қолдануын қамтиды. Қазақстанда бұл құқықбұзушылықтар Қылмыстық және Әкімшілік кодекстерде нақты құқықтық тұрғыдан реттелген.

4. Сыбайлас жемқорлықтың негізгі элементтері

Өкінішке орай, мұнда нақты мақалалар мен оқиғалар туралы деректер көрсетілмеген. Дегенмен, сыбайлас жемқорлықтың негізгі элементтері ретінде лауазымды тұлғалардың пара алу, қызмет өкілеттігін асыра пайдалану және буллинг, сыбайлас тобының рөлі маңызды екенін атап өткен жөн. Бұл элементтер құқық бұзушылықтардың құрылымдық сипатын көрсетеді.

5. Парақорлық құқықбұзушылықтарының негізгі ерекшеліктері

Ұсынылған негізгі ерекшеліктер туралы толық мәлімет жоқ, бірақ парақорлыққа тән басты сипаттар пара алу, заңсыз келісімдер және жеке мүддені қорғаудағы әділетсіздік болып табылады. Бұлар қоғамның сенімін сарқып, мемлекеттік институттардың қызметіне теріс әсерін тигізеді.

6. Делдалдық сыбайлас жемқорлық түрі ретінде

Делдалдық — пара алушы мен беруші арасында заңсыз байланыс орнату. Бұл әрекет ҚР Қылмыстық кодексінің 367-бабымен нақты қылмыс ретінде қарастырылады. Мысалы, пара беруді делдал арқылы жүзеге асыру мемлекеттік қызметкерлердің жауапкершілігін күшейтуді талап етеді. Бұл делдалдық схемалары жемқорлық тізбегін күрделендіреді.

7. Лауазымдық өкілеттілікті теріс пайдалану

Лауазымды тұлға өзінің қызмет өкілеттігін жеке мүдде немесе сыртқы қысымға беру мақсатымен заңсыз қолдануы жиі кездеседі. Бұл бюджет қаржысын бұрмалау түрінде көрініс табады және ҚР Қылмыстық кодексінің 361-бабы бұл әрекеттерді қатаң заң шеңберінде реттейді. Мемлекеттік бағдарламаларға нұқсан келу, лицензия беру және кадрлық шешімдерде туыстық байланыстар арқылы заңсыздықтар орын алуы қоғам мен мемлекеттің беделін төмендетеді. Мұндай құқықбұзушылықтар әділеттің бұзылуына әкеліп соғады.

8. Сыйақы алу – пара мен сыбайластық арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар

Сыйақы беру қызмет орындалған соң немесе оның нәтижесі ретінде ақшалай немесе материалдық құндылықтардың берілуі. Бұл заңды негізде қызметке қатысты жағдайларда орын алуы мүмкін. Осыған қарамастан, пара берудің заңға қайшы шешімдерге әкелетін әрекеттерден басты айырмашылығы — сыйақы заңдылық шеңберінде жүзеге асады. Сыбайластық пен пара арасындағы негізгі заңдық және моральдық шекара осы айырмашылықта жатыр.

9. Қазақстанда сыбайлас жемқорлық қылмыстарының таралуы (2015-2023)

2017 жылы сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарының ең көп саны тіркелді, кейінгі жылдары бұл көрсеткіш азаюда. Бұл түзелу құқық қорғау органдарының жұмыс тиімділігін және қоғамдық бақылаудың күшеюін көрсетеді. Қылмыстардың санының төмендеуі сыбайлас жемқорлыққа қарсы жүргізіліп жатқан шаралардың нәтижелілігін дәлелдейді.

10. Сыбайлас жемқорлықтық алаяқтық пен жымқыру

Алаяқтық — бұл қызметтік позицияны пайдаланып, бөтен мүлікті заңсыз иемденуді көздейтін алдаушылық әрекеттер. Жымқыру — мемлекеттік қаражатты мақсатсыз пайдалану не жалған құжаттар жасау арқылы қаржыны ұрлау. Мысалы ретінде жергілікті әкімдік өкілдерінің инфрақұрылымдық қаржыны жеке компаниялар арқылы заңсыз иеленуі жиі көрсетіледі, бұл қоғамның сенімін бұзады.

11. Қызмет бабын асыра пайдалану мысалдары

Деректер жоқ болғанымен, жалпы тәжірибе көрсеткендей, қызмет бабын асыра пайдалану мемлекеттік ресурстарды жеке мүдде үшін қолдануды, заңсыз шешім қабылдауды және бюрократиялық жүйеде адалдық қағидаттарын бұзуды қамтиды. Мұндай жағдайларда қылмыстық және әкімшілік жауапкершілікке тарту шаралары қолданылады.

12. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылық түрлері мен жазалау шаралары

Кестеде сыбайлас жемқорлықтың негізгі құқықбұзушылық түрлері мен оларға қатысты қолданылатын заң баптары мен жазалау түрлері көрінеді. Жаза шаралары құқықбұзушылықтың ауырлығына байланысты әр түрлі, ал ірі көлемдегі парақорлық және ұйымдасқан схемалар қатал санкцияларға ұшырайды. Бұл әділдік принципін сақтауға және құқықтық тәртіпті күшейтуге ықпал етеді.

13. Жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлықтың негізгі аспектілері

Бұл слайдта нақты тармақтар көрсетілмегендігіне қарамастан, жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлық көбінесе мемлекеттік басқару деңгейінде, шешім қабылдау процестерінде орын алады. Бұл – ірі қаржылық транзакциялар мен маңызды мемлекеттік қызметтерді заңсыз бақылауға алуды қамтиды. Үкіметтің тиімді қызмет етуіне және қоғамдық сенімге үлкен қауіп төндіреді.

14. Төмен деңгейлі күнделікті сыбайлас жемқорлықтың көріністері

Осы слайдта нақты оқиғалар көрсетілмеген, бірақ төмен деңгейлі жемқорлыққа әртүрлі қоғамдық және мемлекеттік қызметтерде жиі кездесетін парақорлық, бюрократиялық кедергілер мен қызметтік адалдықтың төмендеуі жатады. Олар қоғамдағы әділеттілік және теңдік қағидаттарына зиян тигізеді.

15. Ұйымдық-құрылымдық жемқорлық схемаларының таралуы

Зерттеулер көрсеткендей, мемлекеттік мекемелердегі сыбайлас жемқорлық схемаларының басым бөлігі ведомстволық байланыстар мен әлсіз бақылаудың нәтижесінде қалыптасады. Бұл пайызы мемлекеттік органдардағы ұйымдасқан жемқорлық схемаларының кең таралуын көрсетеді және жүйелі кешенді шешімдерді қажет етеді.

16. Сыбайлас жемқорлық схемаларын анықтаудың әмбебап әдістері

Қаржылық мониторинг ұғымы мемлекетімізде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте маңызды құрал болып табылады. Мемлекеттік сатып алу саласында және аудиторлық тексерістер кезінде ақша ағынын мұқият бақылау заңсыз транзакцияларды ерте сатысында анықтауға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл арқылы бюджет қаражатының мақсатты жұмсалуына кепілдік беріліп, жемқорлық схемаларының алдын алу жолдары күшейтіледі. Сонымен қатар, жасырын зерттеулер әдісі – арнайы жасырын операциялар мен бақылау шаралары арқылы фактілерді жинау — сыбайлас жемқорлықтың нақты жағдайларын анықтауда тиімді әдіс саналады. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, электронды бақылау жүйелерін қолдану бұл бағыттағы нәтижелілікті арттырады. Қазіргі таңда Қазақстанда да осындай инновациялық технологиялар енгізіліп, жемқорлыққа қарсы күресте табысты қолданыс табуда.

17. Жастар арасында адалдық мәдениетін дамыту шаралары

Жастардың бойында адалдық пен әділдік мәдениетін қалыптастыру – еліміздің болашағы үшін аса маңызды мақсаттардың бірі. Осы бағытта білім беру жүйесінде сыбайлас жемқорлықтың зиянды салдарын түсіндіру және оны болдырмау шаралары қолға алынды. Мектептер мен университеттерде адалдық стандарттарын енгізу арқылы жас ұрпақтың құқықтық сана-сезімін арттыруға бағытталған арнайы бағдарламалар іске асырылуда. Сондай-ақ, «Нөлдік төзімділік» қағидаты – адам құқықтары мен міндеттерін түсінуге негізделген, сыбайлас жемқорлыққа қарсы әрекеттердің мәдениеті мен құқықтық негізін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Осы саясат аясында жастар ұйымдары, атап айтқанда «Адал Ұрпақ» және «Саналы Ұрпақ» жобалары жемқорлыққа қарсы күрес әрекеттерін белсенді насихаттап, озық тәжірибелер мен оң үлгілерді ұсынады. Медиа мен әлеуметтік желілерде осы жобалардың танымалдығын арттыру арқылы, қоғамда жастар арасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы ұстанымның күшеюіне ықпал ету шаралары тұрақты түрде жүргізілуде.

18. 2023 жылғы сыбайлас жемқорлық бойынша халықаралық рейтингтер

Қазақстанның, Өзбекстанның және әлемнің жетекші елдерінің сыбайлас жемқорлық деңгейін салыстыратын 2023 жылғы халықаралық рейтингтер Transparency International ұйымының деректері негізінде ұсынылған. Бұл рейтингтер елдердің сыбайлас жемқорлыққа төзімділік деңгейін қарастырады және индекс мәні арқылы көрсетіледі. Мысалы, Финляндия ең таза мемлекет ретінде ерекшеленіп, оның орташа индекс мәні өте төмен. Бұл оның қоғамындағы құқықтық жүйенің күшейтілгендігін және бақылаудың тиімділігін айқындайды. Ал Қазақстан мен Өзбекстанда алынған көрсеткіштер әлі де жетілдіруді қажет етеді, себебі индекс мәні орташа деңгейде қалып отыр, бұл сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте қосымша күш жұмсауды талап етеді. Осы деректер елдердің саясатын және жемқорлыққа қарсы стратегиясын қайта қарауға мүмкіндік береді.

19. Сыбайлас жемқорлықты алдын алу саласындағы жетістіктер мен шаралар

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте бірқатар табысты әдістер іске асырылуда. Мысалы, елімізде енгізілген ашық деректер порталдары мен мемлекеттік сатып алу жүйелерінің электрондық форматқа көшуі бақылаудың ашықтығын арттырды. Бұл қоғамдық қатысуды күшейтіп, жемқорлық тәуекелдерін төмендетеді. Жасырын операциялар мен арнайы тексерулердің нәтижесінде жемқорлық фактілері анықталып, жауапкершілікке тартылған тұлғалардың саны артты. Сонымен қатар, жастар арасында адалдық мәдениетін қалыптастыруға арналған жобалар мен әлеуметтік науқандар қоғамның сыбайлас жемқорлыққа деген көзқарасын өзгертіп, жаңа ұрпақтың құқықтық сауатын арттыруда маңызды рөл атқаруда. Бұл шаралардың нәтижесінде өңірлік және ұлттық деңгейде жемқорлыққа қарсы қоғамның тұтастығы мен ашықтығы нығаюда.

20. Қорытынды және алдағы перспективалар

Қорыта келгенде, сыбайлас жемқорлықтың әлеуметтік-экономикалық зияны айқын көрінеді, бұл мәселені шешуде заңнамалық құжаттар мен қоғамдық бақылау жүйесінің маңыздылығы жоғары. Осы орайда жастар арасында адалдық мәдениетін қалыптастыру бағытында атқарылып жатқан жұмыстар одан әрі күшейтіліп, кеңейтілуі қажет. Себебі елдің тұрақты дамуы мен қауіпсіз болашағы осы саладағы табысты бейнелейді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. — 2023.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы ұлттық агенттік. Статистикалық мәліметтер. — 2023.

ҚР Бас прокуратурасының жылдық есебі. — 2023.

БҰҰ және ЭЫДҰ сыбайлас жемқорлыққа қарсы анықтамалары мен ұсыныстары.

Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы ұлттық агенттігінің зерттеулері. — 2023.

Транспаренси Интернешнл. Антикоррупционный индекс. 2023.

Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы Заңы. 2022.

Абдуллин А. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлықтың алдын алу әдістері // Қоғам және саясат, 2021.

Гусейнов М. Жастар және жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру. Алматы, 2023.

Transparency International. Corruption Perceptions Index 2023 Analytical Report.