Текст выступления:

Заншыгарушылық, заншыгарушылық сатылары
1. Заншығарушылықтың мәні және негізгі тақырыптар

Заң шығарушылық – мемлекеттің құқық нормаларын еңгізу процесінің негізі ретінде ерекше маңызды. Бұл процесс қоғамның әлеуметтік құрылымы мен азаматтардың құқықтары мен міндеттерін жүйелі реттейтін заңдарды жасау арқылы мемлекеттің тұрақты дамуы мен әділеттілігін қамтамасыз етеді.

2. Заншығарушылықтың тарихи қалыптасуы мен даму кезеңдері

Заншығарушылық тарихы ежелгі дәуірлерден бастау алады. Бұрынғы қоғамдарда құрамы мен қызметтері әртүрлі өзгерген. Заманауи Қазақстанның құқықтық жүйесі осы тарихи сабақтастық негізінде қалыптасып, азаматтық құқықтардың теңдігі мен елдің мүдделерін теңқұқылы қорғау мақсатын көздейді.

3. Заншығарушылықтың анықтамасы мен негізгі белгілері

Заншығарушылық – заңдарды жасау, өзгерту және жоюға бағытталған арнайы мемлекеттік-құқықтық әрекет. Ол заңдылықты көтеріп, қоғамдағы тәртіп пен заңның орындалуын реттейді. Бұл процесс мемлекеттің монополиясында болады, себебі заңдарды тек сенімді өкілетті органдар қабылдай алады. Сондай-ақ құқықтық нормалар иерархиясы – заңдардың Конституция талаптарына сай, нақты әрі жүйеленген болуын қамтамасыз етеді.

4. Заншығарушылық субъектілері: негізгі қатысушылар

Қазақстанда заң шығару өзара байланысқан бірнеше негізгі орган тарапынан жүзеге асады. Парламент — Мәжіліс пен Сенат заңдарды талқылап қабылдайтын басты орган. Президент заңдарға қол қойып, вето қою құқығына ие, бұл заңнаманың сапасын арттырады. Үкімет заң жобаларын дайындау мен іске асыруға атсалысады. Сонымен бірге, азаматтық қоғам институттары заң жобаларын талқылауға қатысып, құқықтық мүдделерді қорғауда маңызға ие.

5. Қазақстан Республикасының заң шығарушылық жүйесі құрылымы

Қазақстанның заң шығарушылық жүйесі екі палаталы Парламенттен тұрады. Мәжіліс заң жобаларын бастап, бекітуге ұсынады, Сенат оларды қайта қарап ратификациялайды. Заңдарды қабылдағанда Конституция талаптарын сақтау ең басты басымдыққа ие, ол заңдардың келісімділігі мен сапасын қамтамасыз етеді.

6. Заншығарушылық процесінің негізгі сатылары

Заң жобасы дайындықтан бастап, қабылданып қуатқа енуге дейін бірнеше кезеңнен өтеді. Әуелі заң жобасын әзірлеу басталады, оны Парламент талқылап, қажетті түзетулер енгізіледі. Қабылдаудан соң Президентке жіберіліп, қол қойылса, заң ресми күшке енеді. Бұл жүйелі үрдіс құқықтық тұрақтылық пен заңдардың сапасын қамтамасыз етеді.

7. Заң жобасын әзірлеу сатысының ерекшеліктері

Заң жобаларын түрлі ведомстволар, депутаттар және азаматтар бастамалай алады, олар қоғамның өзекті қажеттіліктерін көрсетеді. Жобалау барысында заңның қолдану аясы мен құқықтық нормалардың үйлесімділігі мұқият тексеріледі. Әлеуметтік-экономикалық және ғылыми сараптамалар жүргізіліп, заң жобасының жан-жақты ықпалы анықталады.

8. Парламент Мәжілісінде заң жобасын қарау және ұсыныстар енгізу

Мәжіліс депутаттары мен комитеттері заң жобасын жан-жақты сараптап, қажетті түзетулер мен толықтыруларды енгізеді. Сараптамалық қорытындылар заң сапасын көтеруге бағытталған. Ашық тыңдаулар мен қоғамдық пікірталастар арқылы заң жобасына қоғамның бақылауы күшейеді. Соңында, ол Сенатқа бекітуге жолданады.

9. Сенаттағы заң жобаларын қайта қарау және бекіту процедурасы

Сенат депутаттары Мәжілістен өткен заң жобаларын толық әрі мұқият қайта қарастырады. Қоғамның кәсіби топтары мен сарапшылар талқылауға ұсыныстарын енгізіп, заң сапасын арттыруға көмектеседі. Соңында бекітілген заң Президентке жіберіліп, ол қол қою немесе вето жасау құқығын қолданады.

10. Президенттің заң шығарудағы рөлі және вето құқығы

Президент заң жобаларына қол қойып, оларды ресми қабылдайды және жариялайды. Егер Президент жобаға қарсылық білдірсе, оны қайта қарауға Парламентке қайтарады, бұл заңдардың сапасын арттырады. Сондай-ақ, Конституцияға сәйкестілікті тексеру – Президенттің негізгі функцияларының бірі. Вето құқығы арқылы ол құқықтық жүйенің тұрақтылығын қолдайды.

11. Қазақстанның заңнамалық бастамалар құрылымындағы үлестік көрсеткіштері

Үкімет заңнамалық бастамаларда басым орын алады, бұл мемлекеттік саясаттың басым бағыттарын көрсетеді. Парламент депутаттары мен қоғамдық ұйымдардың заңдар қабылдаудағы белсенділігі күшейіп келеді. Осы тенденция құқықтық жүйенің дамуына жағдай жасайды.

12. Қоғамдық ұйымдардың және әлеуметтік топтардың ықпалы

Азаматтық қоғам институттары заң жобаларына ұсыныстар енгізіп, қоғамдық талқылауларға қатысады, бұл заңнаманың қоғам мүдделі талаптарына сай болуына әсер етеді. Онлайн петициялар мен қоғамдық тыңдаулар арқылы жастар ұйымдары сияқты топтар белсенділік танытып, заң шығарушыларға маңызды пікірлерді жеткізеді.

13. Заншығарушылықтағы жариялылық, ашықтық және бұқаралық талқылау

Заң жобалары мен олардың сараптамалары ашық порталдарға орналастырылып, кең қоғамға қолжетімді болады. Қоғамдық тыңдаулар құрамдас топтарға өз пікірін білдіруге, түзетулер ұсынуға мүмкіндік береді. 2022 жылы ашық үкімет порталында 150-ден астам заң жобасы жарияланып, азаматтық бақылау деңгейі артты.

14. Қазақстан және шетел: заншығарушылық салыстырмалы талдау

Қазақстан мен басқа елдердің заң шығарушылық жүйелері арасындағы негізгі ұқсастық – екі палаталы парламенттің болуы және демократиялық негіздер. Бірақ билік құрылымы, заңнаманы қабылдау тәсілдері арасында айырмашылықтар бар, олар елдердің тарихи, саяси және мәдени ерекшеліктеріне байланысты болады.

15. Заң жобаларын құқықтық сараптау және талдау

Заң жобаларының құқықтық талаптарға сәйкестігін жан-жақты тексеру оның құқықтық негізін мықтап, заң сапасын арттырады. Сонымен қатар, әлеуметтік және экономикалық салдарын зерттеп, заңдардың қоғамға тигізетін әсерін бағалау жасалады. Қаржылық негізділік сараптамалары бюджеттік тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

16. Заншығарушылық процесіндегі басты қателіктер мен сын-қатерлер

Қоғамның дамуы және құқықтық жүйенің жаңартылуы үшін заң шығару процесі маңызды рөл атқарады. Алайда, бұл жолда бірқатар қателіктер мен сынақтар кездеседі. Алғашқысы – құқықтық терминологияның түсініксіздігі. Құрылымы күрделі заң жобалары халыққа және кейбір заңгерлерге де дұрыс түсіндірілмеуі заңдардың орындалу сапасына кері ықпал етеді. Бұл жағдай көптеген жанжалдар мен құқықтық түсінбеушіліктерге себеп болады. Сонымен қатар, заң нормалары арасында қайшылықтар орын алуы, мемлекеттік заңнамадағы тұтастық пен бірлікті бұзады. Заңдар үйлесімділік пен логиканы сақтай отырып қабылданбаған жағдайда, олардың әділдігін күмәнге алу және орындау мәселелері туындайды. Лоббизм және мүдделер қақтығысы да маңызды сын-қатер болып табылады. Мемлекеттік деңгейде кейбір топтардың өз пайдасын көздеп, заң жобаларына ықпал етуі құқық жүйесінің әділдігіне қауіп төндіреді. Сайып келгенде, тиімді емес нормалардың енгізілуі құқықтық сенімді төмендетіп, қоғамдағы тәртіптің әлсіреуіне алып келеді. Бұл фактілер заң сапасын арттырудың және заң шығарушылық процесті жетілдірудің өзекті міндеттерінің бірі екенін көрсетеді.

17. Цифрлық технологиялардың заң шығарудағы орны

Қазіргі цифрлық дәуірде технологиялар заң шығарушылық процестің барлық кезеңдерінде маңызды рөл атқарады. Мысалы, электрондық құжат айналымы заң жобаларын дайындауда және талқылауда уақытты қысқартады, тиімділікті арттырады. Сандық платформалар арқылы халықтың пікірін жинау мүмкіндігі заңға демократиялық негіз береді, заңнаманың халыққа ашықтығын қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, жасанды интеллект заң нормаларын талдауда, қайшылықтарды анықтауда және құқықтық актілердің үйлесімділігін бағалауда қолданылуда. Бұл инновациялар заң шығарушылық белсенділігін түбегейлі өзгертеді және қоғамның құқықтық мәдениетін жаңа деңгейге көтереді.

18. Заң күшіне енгеннен кейінгі мониторинг пен бақылау

Заңдардың күшіне енуі олардың өмірге түскенін білдірсе де, іс жүзінде оларды жүзеге асыру және қадағалау аса маңызды. Атқарушы органдардың арнайы мониторингтік топтары заңдардың орындалу барысын үнемі қадағалап, кемшіліктерді уақытылы анықтайды. Бұдан бөлек, қоғамдық ұйымдар мен азаматтық қоғам өкілдерінің мониторингке қатысуы бақылау тетіктерін кеңейтеді, заңдардың тиімділігі мен нәтижелілігін жан-жақты зерттеп, талдау жүргізеді. Сонымен қатар, сот тәжірибесіндегі өзгерістер мен халықтың құқықтық сауаттылығының өсуі құқықтық саясаттың іске асуын көрсететін маңызды индикаторлар болып табылады. Осылайша, бақылау – заңдардың қоғамда сапалы жұмыс жасауының кепілі.

19. Қазақстандағы заншығарушылықтың болашағы: даму беталыстары

Қазақстанның заң шығарушылық жүйесі бүгінгі таңда жаңғырту мен инновацияға бағытталған. Болашақта цифрлық платформаларды қолдану кеңейіп, заңдардың жастар арасында танымал болуына, құқықтық мәдениеттің өсуіне ықпал етеді. Заңнамалық процестегі ашықтық пен қатысу үлескерлердің белсенділігін арттырады, бұл демократияның нығаюына негіз болады. Сонымен бірге, халықаралық тәжірибені ескере отырып, ұлттық заңнаманы бейімдеу және жаңарту үрдістері күшейеді. Бұл тенденциялар заң шығарушылықты тиімді әрі заман талабына сай етуге мүмкіндік береді, қоғамдағы сенімді арттырады.

20. Заншығарушылықтың маңызы және заманауи бағыттар

Заншығарушылық – мемлекет тұрақтылығы мен дамуының негізі. Іскерлік, әлеуметтік және мәдени салаларда ұдайы өзгеріс пен инновацияларға икемділік осы процестің табысты болуын қамтамасыз етеді. Ашықтық, әділдік және ақпараттық технологиялардың интеграциясы заң шығарушылықтың өзектілігі мен сапасын арттырады. Бұл ретте еліміздің құқықтық дамуы үшін демократиялық принципті сақтау, заңдардың қоғам қажеттілігіне сай болуы басты назарда болуы керек. Заншығарушылықтың даму бағыттары – еліміздің құқықтық жүйесінің болашағының кепілі.

Дереккөздер

Заңнама теориясы мен практикасы: оқу құралы / Р.Ғ. Баймағанбетов. — Алматы: ҚазҰУ, 2020.

Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 ж.

Құқықтық жүйе тарихы: ғылыми зерттеу / Ә. Сейітқалиев. — Нұр-Сұлтан: Жалын, 2019.

OECD. Comparative study on legislative systems. — Paris, 2022.

ҚР Парламенті ресми деректері, 2023 жыл.

Асанов, Т. Б. Құқықтық жүйенің инновациялары: теория және практика. Алматы, 2020.

Мұратов, Қ. Ж. Қазақстан заңнамасының заманауи проблемалары. Астана, 2019.

Жұмашев, Д. С. Заңнамалық процестегі цифрлық технологиялардың рөлі. Қоғам және құқық журналы, 2021, №3.

Қарабаев, Р. Ә. Заңды орындау және мониторингтің маңызы. Халықаралық құқықтық талдау, 2022, №4.