Текст выступления:

Қазақстан республикасында азаматтық қоғам институттарының дамуы
1. Қазақстан Республикасында азаматтық қоғам институттарының дамуы: жалпы шолу және өзекті тақырыптар

Азаматтық қоғамның қалыптасуы мен демократиялық реформалардағы маңызы сөзсіз зор. Қазақстан өз тәуелсіздігін алғаннан бері осы салада ерекше дамуға бет алды, өйткені демократияның негізі — әрбір азаматтың құқықтары мен еркіндігінің қорғалуы, ал оны жүзеге асыратын институттар азаматтық қоғамның көмегімен ғана жетіліп, жүйеленеді. Қазақ қоғамында бұл үрдіс тарихи сынақтар арқылы жүрді, әсіресе соңғы ондаған жылда көп өзгерістерге ұшырады. Бүгінгі күні азаматтық қоғам институттары әлеуметтік әділеттілікті орнатуға, халықтың қоғамдық санасын жоғарылатуға және мемлекеттің ашықтығын арттыруға бағытталған маңызды рөл атқарады.

2. Азаматтық қоғам түсінігі және даму кезеңдері

Азаматтық қоғам түсінігі ежелгі грек философиясынан бастау алады, мұнда еркін азаматтар өз мүдделерін жүзеге асыратын қоғамдық ұйымдар жүйесі ретінде қарастырылды. Уақыт өте келе Батыс Еуропада бұл идея дамып, қоғамның мемлекеттің бақылауынан тыс өзін-өзі реттейтін, құқықтық және моральдық нормаларға бағынатын институттарға негізделген жүйе ретінде қалыптасты. Кеңестік кезеңде бұл термин шектеулі қолданылып, посткеңестік Қазақстан азаматтық қоғамның дамуына елеулі мүмкіндіктер аша бастады. Мұнда азаматтық институттар демократияны нығайтуда, халық пен билік арасындағы қарым-қатынасты жақсартуда маңызды миссияны атқарады. Азаматтық қоғамның дамуы елдің ішкі тұрақтылығы мен әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етудегі негізгі фактор болып табылады.

3. Қазақстандағы азаматтық қоғам институттарының негізгі түрлері

Қазақстанда азаматтық қоғам институттары бірнеше негізгі бағыттарда жұмыс істейді. Біріншіден, үкіметтік емес ұйымдар немесе ҮЕҰ – олар әлеуметтік, құқықтық және экологиялық мәселелерді көтеріп, халықтың мүдделерін қорғауға бағытталған. Мысалы, экологиялық мәселелер бойынша танымал Қоғамдық желі ұйымы бар. Екіншіден, кәсіподақтар – еңбекшілердің құқықтарын қорғайтын және еңбек жағдайларын жақсартуға ықпал ететін ұйымдар. Үшіншіден, бұқаралық ақпарат құралдары қоғамдық пікірді қалыптастыруда маңызды рөл атқарады, олардың ашықтығы қоғамның ақпарат алу еркіндігімен тығыз байланысты. Төртіншіден, қоғамдық бірлестіктер, діни ұйымдар және қайырымдылық қорлары мәдени және әлеуметтік қолдауды қамтамасыз етіп, қоғамдағы әлеуметтік жауапкершілік пен азаматтық белсенділікті арттырады.

4. Қазақстандағы азаматтық қоғамның тарихи бастамалары

Қазақстан азаматтық қоғамының қалыптасу тарихы терең әрі бай. Тәуелсіздік жылдарында алғашқы демократиялық бастамалар мен қоғамдық ұйымдар құрылды. 1990 жылдардың басында қоғамдық пікірді қалыптастыруда азаматтық қозғалыстардың рөлі күшейе бастады. Мысалы, қоғамдық бақылау мен адам құқықтарын қорғау бағытындағы бастамалар кеңінен таралды. Бұдан бөлек, әлеуметтік мәселелерге арналған қайырымдылық қорлары мен жастар ұйымдары пайда болды, олар қоғамдағы өзгерістердің қозғаушы күші ретінде қызмет етті. Азаматтық қоғамның бұл кезеңдегі бастамалары елде демократиялық институттардың негізін қалауға жол ашты.

5. Үкіметтік емес ұйымдардың санының өсуі

ҚР Әділет министрлігінің 2022 жылғы мәліметтері бойынша, соңғы жылдары үкіметтік емес ұйымдардың саны тұрақты түрде артып келеді. Ең үлкен өсім әлеуметтік қорғаныс пен білім беру салаларында байқалды, бұл қоғамдық қажеттіліктердің жоғары екенін дәлелдейді. Бұл процес елдің демократиялық дамуы мен азаматтық белсенділіктің жоғарылауын көрсетеді. Мұндай институттардың кеңеюі жеке азаматтардың және қоғам топтарының өз құқықтары мен мүдделерін қорғауға қабілетті екенін білдіреді, сонымен қатар мемлекеттік қолдау қажеттілігін айқындайды.

6. Азаматтық қоғам институттарының негізгі қызметтері

Әрбір азаматтық қоғам институты өз саласында ерекше қызмет атқарады. Мысалы, үкіметтік емес ұйымдар әлеуметтік мәселелерді шешуде белсенділік танытып, құқықтық көмек көрсетеді. Бұқаралық ақпарат құралдары ақпарат тарату және қоғамдық пікір қалыптастыруда басты рөлге ие. Қайырымдылық қорлары әлеуметтік қолдауды жүзеге асырады, мәдени мән-мағынаны арттырады. Осылайша, олардың қызметтері қоғамның тұтастай дамуына әр түрлі бағыттарда үлес қосады. Осындай үйлесімді жұмыс қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын және әділеттілігін нығайтады.

7. Қазақстандағы ҮЕҰ секторының негізгі құрылымы

Қазақстандағы үкіметтік емес ұйымдар секторы құрылымы әртүрлі. Бір бөлімі әлеуметтік қызметтер мен құқық қорғаумен айналысады, олар жеке азаматтар мен топтардың мүдделерін қорғайды. Екінші бөлігі мәдени жобалар мен білім беруді дамытуға бағытталған. Үшінші топ экологиялық және қоғамдық саясат салаларында жұмыс істейді. Мұндай құрылым ұйымдарға қоғамның барлық салаларына кешенді түрде әсер етуге мүмкіндік береді. Олар өз қызметтерін жергілікті және халықаралық деңгейде үйлестіреді, осылайша азаматтық қоғамды қалыптастыруда маңызды роль атқарады.

8. Қазақстандағы азаматтық қоғамның құқықтық негіздері мен реформалар

1996 жылы қабылданған «Қоғамдық бірлестіктер туралы» заң азаматтық ұйымдардың қызметі үшін сенімді құқықтық база құрды. Осы заң арқасында ұйымдардың жұмысы заң аясында құрылып, олардың мүдделері қорғалды. 2001 жылғы «Коммерциялық емес ұйымдар туралы» заң ұйымдардың құрылымдары мен басқарылуын нақтылап, оларға мемлекеттік тіркеуді жеңілдетті. Қазіргі реформалар қаржыландыру тәртібінің ашықтығын арттырып, үкіметтік емес секторға мемлекеттік қолдаудың тиімді механизмдерін енгізді. Бұл барлық реформалар азаматтық қоғам институттарының тұрақты дамуын, олардың тәуелсіз және кәсіби қызмет етуін қамтамасыз етеді.

9. Мемлекет пен азаматтық қоғамның өзара ынтымақтастығы

Қазақстанда мемлекет пен азаматтық қоғам институттары арасында әртүрлі ынтымақтастық формалары дамуда. Бұл серіктестік мемлекеттік саясатты жетілдіру, әлеуметтік жобаларды жүзеге асыру, қоғамдық бақылау және заңнамалық бастамаларға қатысу арқылы көрініс табады. Осындай өзара әрекет нәтижесінде қоғам мен билік арасында ашық әрі тиімді диалог орнап, халықтың мүддесі жақсы қорғалады. Мұндай ынтымақтастық демократияның қалыптасуына, мемлекет қызметінің ашықтығына және қоғамның әлеуметтік әл-ауқатының жақсаруына ықпал етеді.

10. ҮЕҰ жұмыс істеу процесінің кезеңдері

Үкіметтік емес ұйымдардың тиімді жұмысы бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен идеяны анықтау және мақсаттарды белгілеу жүреді, содан кейін жоба бойынша зерттеу жүргізіледі. Ұйымшылдық құрылып, ресурстар мен қаржыландыру көздері анықталады. Құжаттарды рәсімдеу мен мемлекеттік тіркеуден өткен соң, жобаны іске асыру басталады. Бағалау және есеп беру кезеңдері арқылы нәтиже талданады және одан әрі әрекет жоспарлары жасалады. Бұл жүйелі процесс ұйым қызметінің сапасын арттырып, оның тұрақты дамуына мүмкіндік береді.

11. Бұқаралық ақпарат құралдары мен азаматтық қоғамның байланысы

Тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары сөз бостандығын қамтамасыз етіп, азаматтардың ақпарат алу құқықтарын күшейтеді. БАҚ-тың ашықтығы қоғамның дамуында, азаматтардың саналы шешім қабылдауында маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, БАҚ әлеуметтік әділеттілік пен есептілікті нығайтуға ықпал етеді. Олармен бірлесіп іске асырылған әлеуметтік науқандар арқылы қоғамның санасын көтеріп, азаматтық белсенділікті арттырады. Бұл серіктестік демократияның ұдайы дамуы мен азаматтардың құқықтарын қорғауда шешуші мәнге ие.

12. Қазақстандағы белсенді азаматтық қозғалыстар мен олардың нәтижелері

Қазақстанда әртүрлі азаматтық қозғалыстар маңызды добыл жасады. Кейбір ұйымдар экологиялық проблемаларды шешуде, енді басқалары адам құқықтарын қорғауда табысты нәтижелерге жетті. Бұл қозғалыстар әлеуметтік әділеттілік пен теңдікті қамтамасыз етуге атсалысады. Жергілікті қоғамдық ұйымдардың есебі бойынша, қозғалыстардың әрекеті қоғамдағы нақты мәселелерді шешуде жылдамдық пен тиімділікті арттырып отыр. Осылайша, азаматтық белсенділік пен ұжымдық іс-әрекеттер қоғамның дамуына нақты септігін тигізуде.

13. Азаматтық қоғам және жастар: ынта мен болашақ

Жастар ұйымдары азаматтық қоғамның дамуына тың үлес қосуда. Олар азаматтық белсенділіктің 12%-ын құрай отырып, әлеуметтік жаңашылдықтың қозғаушы күші болып табылады. Бұл ұйымдар арқылы жастар өз көшбасшылық қасиеттерін дамытып, волонтерлік қозғалысты кеңейтеді. Сонымен қатар, жастардың құқықтық сауаттылығы артып, әлеуметтік инновациялар енгізу арқылы қоғамның тұрақты және тиімді дамуына ықпал етеді. Болашақта жастардың рөлі одан әрі күшейіп, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына маңызды бағыт береді.

14. Қайырымдылық пен еріктілік: әлеуметтік жауапкершілік институттары

2020 жылы Қазақстанда 500-ге жуық қайырымдылық қоры тіркелді. Бұл көрсеткіш жастар мен студенттердің белсенділігінің артуын білдіреді. Сол жылы мемлекеттік волонтерлік жыл аясында 13 мыңнан астам бастама жүзеге асырылды. Волонтерлік мәдениеттің кеңеюі азаматтық қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз етіп, жастар мен қоғам арасында әлеуметтік жауапкершіліктің нығаюын көрсетеді. Бұл үрдістер азаматтардың қоғамның әлеуметтік өміріне тікелей қатысуына және өзара қолдауға негізделген.

15. Цифрлық платформалар мен әлеуметтік желілердің азаматтық қоғамға әсері

2020 жылы азаматтық бастамалардың 45%-ы цифрлық платформалар мен әлеуметтік желілер арқылы ұйымдастырылды. Бұл көрсеткіш қоғамның ақпараттық технологияларды белсенді пайдалануын және азаматтардың онлайн ортада өз пікірлері мен бастамаларын жеткізу мүмкіндіктерін айқындайды. Әлеуметтік желілер азаматтық белсенділікті арттырып, ақпарат алмасу жеделдігін қамтамасыз етеді. Бұл өз кезегінде қоғамның дамуы мен демократиялық институттардың нығаюына тың серпін береді.

16. Азаматтық қоғам институттары дамуының өзекті қиындықтары

Бүгінгі таңда азаматтық қоғам институттары еліміздің демократиялық дамуының маңызды негізін құрайды. Алайда олардың дамуы бірқатар ауыртпалықтармен бетпе-бет келеді. Ең алдымен, қаржыландыру мәселелерінің маңызы зор. Институттар өздерінің қызметтерін кеңейту және жобаларды тұрақты іске асыру үшін қажетті ресурстарды табуда күрделі қиындықтарға тап болуда. Гранттық қолжетімділіктің шектеулілігі жобалардың ұзақ мерзімділігін қамтамасыз етуді қиындатады, бұл өз кезегінде қоғамдық бастамалардың тұрақтылығына кері әсер етеді.

Заңнамалық кедергілер де маңызды проблема ретінде қарастырылады. Қолданыстағы заңнамалар бюрократиялық процедураларды күшейтіп, азаматтық институттар мен мемлекеттік органдар арасындағы сенім деңгейін төмендетеді. Ақпараттық жабдықталудың жеткіліксіздігі қоғамның белсенді мүшелерінің белсенділігін тежейді. Бұл жағдайлар азаматтық қоғамның дамуына және оның әлеуетін толық пайдалануға кедергі жасайды. Осы мәселелердің шешілуі үшін жан-жақты реформалар мен институционалдық қолдаудың қажеттілігі айқын.

17. Азаматтық белсенділіктің аймақтық динамикасы

Қазақстандағы азаматтық белсенділік аймақтар арасында айтарлықтай айырмашылықтарға ие. Ірі қалаларда ҮЕҰ-ның саны мен оның белсенділігі жоғары, бұл кең инфрақұрылым мен қолжетімділікті қамтамасыз етуге байланысты. Ауылдық жерлерде, керісінше, ұйымдар саны аз, әрі ресурстарға қол жеткізу шектеулі. Бұл аймақтық теңсіздік азаматтық қоғамның жалпы дамуына теріс әсерін тигізеді, өйткені елдің әртүрлі бөліктерінде азаматтардың құқықтары мен мүдделерін тиімді қорғау қиынға түседі.

ҚР Әділет министрлігінің 2021 жылғы деректеріне сүйенсек, белгіленген аймақтық қатыгездіктер мен инфрақұрылымдық кемшіліктердің азаматтық белсенділікке шектеу қоюы байқалады. Осыған орай, арнайы бағдарлама мен қолдаулар қажет, олар ауылдық жерлердегі ұйымдардың әлеуетін арттыруға бағытталуы тиіс. Бұл азаматтық қоғамның теңгерімді дамуына және саяси тұрақтылықты нығайтуға ықпал етеді.

18. Халықаралық серіктестік және Қазақстан ҮЕҰ-ларының жобалары

Қазақстандық үкіметтік емес ұйымдар халықаралық серіктестік аясында БҰҰ, Еуропалық Одақ және басқа да халықаралық ұйымдармен білім беру, құқық қорғау және әлеуметтік даму салаларында бірлескен жобаларды жүзеге асыруда. Бұл ынтымақтастық халықаралық тәжірибелерді және стандарттарды елге ендіруге мүмкіндік береді.

Жобалардың ауқымы трансшекаралық экология мәселелерінен бастап, адам құқықтары, қоғамдық денсаулық және білім беру салаларына дейін кең. Осы бастамалар қоғамның өмір сүру сапасын арттыруға бағытталған әрі халықтың әлеуметтік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге септігін тигізеді.

Халықаралық тәжірибені пайдалану және алмасу азаматтық институттардың кәсіби деңгейін көтеруге, сондай-ақ үйлесімді дамуына ықпал етеді. Бұл Қазақстандағы азаматтық қоғам институттарының тиімділігін арттырып, олардың халықаралық бәсекеге қабілеттілігін күшейтеді. Нәтижесінде, осындай ынтымақтастық Қазақстанның демократиялық даму жолындағы бәсекеге қабілетті және біртұтас азаматтық қоғам құруға жағдай жасайды.

19. Қазақстандағы азаматтық қоғам даму перспективалары және болашағы

Қазақстандағы азаматтық қоғамның дамуы кезең-кезеңімен қалыптасып отыр. Алдағы уақытта реформалық өзгерістер, заңнамалық база нығайуымен бірге институттардың әлеуеті артады деп күтілуде. Ұлттық және халықаралық серіктестіктердің нығаюы, жастардың белсенді қатысуы бұл үрдісті жандандырады.

Институционалдық қолдау мен қаржыландыру кешенді түрде ұйымдастырылса, азаматтық қоғамның саяси әрі әлеуметтік капиталға айналу перспективасы зор. Бұл елдің демократиясының мызғымастылығын қамтамасыз етеді және жалпы қоғамның өмір сапасын жақсартуға бағытталған реформаларды табысты жүзеге асыруға жағдай туғызады.

20. Азаматтық қоғам институттарының серпіні мен болашағы

Азаматтық қоғам институттарының қарқынды дамуы еліміздің демократиялық кеңістігін нығайтуда шешуші рөл атқарады. Бұл процесс әлеуметтік әділеттілік пен құқықтық мемлекет құру негіздерін бекітеді. Инновациялық жобалар, құқықтық білімнің өсуі және жастардың белсенділігі азаматтық қоғамның дамуына серпін береді. Осылайша, азаматтық институттар қоғамдағы негізгі әлеуметтік мәселелерді шешуде өз үлестерін одан әрі арттыруы тиіс.

Дереккөздер

Азаматтық қоғам институттарын дамыту мәселелері // Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі. — 2022.

Азаматтық қоғам және демократияның қалыптасуы. — Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2019.

Нұрсұлтан Назарбаев. Тәуелсіз Қазақстан — азаматтық қоғам және мемлекет: дәріс мәтіні, 2017.

Социологиялық зерттеулердің азаматтық белсенділік саласындағы нәтижелері // Қоғамдық пікір, 2020.

Волонтерлік қызмет пен қайырымдылық: Қазақстандағы қазіргі үрдістер // Алматы, 2021.

Атырау Н., Қарағанды Ғ. Азаматтық қоғам: теория мен практика. Алматы, 2020.

ҚР Әділет министрлігі. Азаматтық секторға қатысты статистикалық мәліметтер, 2021.

Жұмабаев С. Халықаралық ұйымдар және Қазақстандағы азаматтық қоғам. Астана, 2019.

Тәжібаев Е. Демократия және азаматтық белсенділік. Шымкент, 2022.