Текст выступления:

Мүмкіндігі шектеулі тұлғалар құқықтарының қорғалуы және жүзеге асырылуы
1. Мүмкіндігі шектеулі тұлғалар құқықтары: шолу және өзектілік

Қазіргі таңда қоғамның барлық мүшелерінің тең құқылығын қамтамасыз ету маңызды мәселеге айналды. Мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың құқықтарын қорғау – осы бағыттағы басты міндеттердің бірі. Бұл мәселе құқықтық қорғанысты, инклюзивті қоғам құруды және дискриминацияға қарсы күресті қамтиды. Инклюзия принципі – әрбір адам қоғамның толыққанды мүшесі болып саналуына негізделген.

2. Қазақстандағы мүмкіндігі шектеулі тұлғалар: негізгі түсінік пен статистика

Қазақстанда 705 мыңнан астам мүмкіндігі шектеулі азамат тұрады, олардың көпшілігі еңбекке жарамды жаста және балалар санатына кіреді. Мүгедектік физикалық немесе психикалық тұрғыдағы тұрақты бұзылуды білдіреді, бұл адамның күнделікті өмірін қиындатады. Әлеуметтік интеграция және қолдау шаралары олардың өмір сапасын арттыруға бағытталған, сонымен қатар қоғамның жауапкершілігін көрсетеді.

3. Негізгі құқықтық актілер: халықаралық стандарттар

Біріккен Ұлттар Ұйымының Мүгедектердің құқықтары туралы Конвенциясы 2006 жылы қабылданып, 2015 жылы Қазақстанда ратификацияланды. Бұл құжат халықаралық деңгейде мүгедектердің құқықтарын бекітіп, олардың теңдігі мен инклюзивтілік принциптерін нығайтады. Жалпыға бірдей адам құқықтары декларациясының бірнеше баптары, атап айтқанда 1, 2, 22 және 25-баптар, мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың тең құқықтылығын ерекше қорғайды. Сонымен бірге, БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттары – оқшаулаусыз және барынша инклюзивті қоғам құруға бағытталған, бұл Қазақстанның даму стратегиясында да басты орын алады.

4. Қазақстан Республикасындағы заңнамалық негіздер

Қазақстан Конституциясының 14-бабы кемсітушілікті мүлдем тыйым салады, бұл мүгедектердің құқықтарын қорғаудың маңызды құқықтық негізін қалыптастырады. 2015 жылдан бастап Мүгедектердің құқықтары туралы заң жұмыс істейді, ол әлеуметтік және саяси құқықтардың жүзеге асуына кепілдік береді. Еңбек кодексі мүмкіндігі шектеулі тұлғаларды ерекше қорғаумен қамтамасыз етіп, олардың еңбек саласындағы тең құқықтары мен мүмкіндіктерін сақтауға бағытталған. Сонымен қатар, Білім саласы мен Денсаулық сақтау туралы заңдарда мүгедектердің ерекше қажеттіліктерін ескеретін арнайы баптар қарастырылған, бұл олардың білім алуы мен денсаулығын қорғауда маңызды рөл атқарады.

5. Мүгедектігі бар тұлғалардың сандық динамикасы (2012-2022)

Соңғы он жылда мүгедектері санының өсуі байқалады, бұл әлеуметтік қызметтерге деген сұраныстың артуымен және қоғамдағы инклюзивтілік деңгейінің көтерілуімен байланысты. Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің 2023 жылғы деректері бойынша, бұл тенденция құқық қорғау шаралары мен қолжетімділікті арттыру қажеттілігін айқын көрсетеді.

6. Мүмкіндігі шектеулі тұлғаларға көрсетілетін мемлекеттік қызметтер

Мемлекеттік қызметтер көлемі мен сапасы уақыт өте жоғарылап отыр, түрлі әлеуметтік бағдарлама аясында қызмет түрлері кеңейді. Бұл қызметтерге денсаулық сақтау, білім беру, әлеуметтік қолдау, және еңбек нарығына бейімдеу жатады. Қаржыландыру деңгейі де көтеріліп, мемлекеттік қолдаудың тиімділігі арта түсуде. ҚР Еңбек министрлігінің 2023 жылғы мәліметтері бұл көрсеткіштердің өсуін растайды.

7. Инклюзивті білім беру: даму және нәтижелер

Қазақ білім жүйесінде инклюзивті модель кеңінен дамып келеді. Мысалы, кейбір мектептерде мүмкіндігі шектеулі балаларға арналған арнайы бағдарламалар енгізілген, мұғалімдер оқыту әдістемелерін жаңартып, барлығын қамтитын орта құруға күш салып жатыр. Бұл өзгерістер білім алу мүмкіндігін барынша теңестіріп, балалардың әлеуметтенуіне жағдай жасайды.

8. Еңбек нарығында интеграция: негізгі мәселелер

Мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың еңбекпен қамтылу деңгейі әлі де төмен, шамамен 18,7% ғана. Бұл инфрақұрылымның қолжетімсіздігі, сондай-ақ дискриминациялық кедергілерге байланысты. Кәсіби даярлықтың жеткіліксіздігі олардың бәсекеге қабілеттілігін шектейді, ал жұмысқа орналастыру квоталары толық орындалмай келеді. HR саласындағы бейімдеу бағдарламаларының саны аз, сонымен бірге жұмыс берушілердегі стигма мәселесі еңбек нарығына кіруді қиындатады.

9. Қоғамдық ортадағы қолжетімділік стандарттары

Мемлекеттік мекемелерде қолжетімділікті қамтамасыз ету үшін пандустар, лифтілер, тактильді жолақтар және Брайль жазуы сияқты арнайы құралдар орнатылуы міндетті. Бұл шаралар ортаны мүмкіндігі шектеулі адамдарға ашық әрі қолжетімді етуге бағытталған. Қалалық және ауылдық жерлер арасында қолжетімділік деңгейі айтарлықтай айырмашылық көрсетеді: 2022 жылы қолжетімді инфрақұрылымы бар нысандардың үлесі 62%, алайда ауылдық территорияларда бұл көрсеткіш әлдеқайда төмен.

10. Мүмкіндігі шектеулі тұлғаның құқық бұзылған жағдайда шағымдану алгоритмі

Құқықтық қорғау қызметінің нақты кезеңдері мен байланыстарын анықтайтын бұл алгоритм, мүмкіндігі шектеулі адамдардың құқықтарын бұзған жағдайда тиімді әрі жүйелі түрде әрекет етуге ықпал етеді. Ол шағым беруден бастап, мәселені қарастыру және шешім қабылдауға дейінгі барлық кезеңдерді түсінікті түрде жүйелейді. Мұндай механизм заң үдерісінің ашықтығын және азаматтардың құқықтарының қорғалуын қамтамасыз етеді.

11. Медициналық және психологиялық қолдау жүйесі

Арнайы емханаларда мүмкіндігі шектеулі тұлғаларға жеке кабинеттер ашылып, оларға жоғары сапалы медициналық және оңалту қызметтері көрсетіледі. Елде 410 оңалту орталығы жұмыс істеп, физикалық және психологиялық көмек көрсетеді. Психологтар мен әлеуметтік қызметкерлердің саны артқан сайын жан-жақты қолдау күшейуде. Жыл сайын 21 мың бала мен 100 мың ересек адамға медициналық және психологиялық көмек көрсетіледі, бұл қамтуды кеңейтіп және оңалту сапасын арттыруға жағдай жасайды.

12. Қамқоршылық және шектеулі мүмкіндіктері бар жастардың құқықтары

Мүмкіндігі шектеулі жастар үшін құқықтық және әлеуметтік қорғау жүйелері дамуда. Қамқоршылық институты олардың құқықтарын қорғауға, оқу және еңбек жағдайларын жақсартуға бағытталған. Бұл жастардың әлеуметке толық қосылуына септігін тигізіп, олардың өмір сапасын арттырады. Әсіресе, білім алуда және қоғамдық өмірге қатысуда арнайы қолдау шаралары жүзеге асырылуда.

13. Құқық бұзушылықтың негізгі түрлері мен себептері

Мүмкіндігі шектеулі тұлғаларға әлеуметтік қызметтерде негізсіз бас тарту олардың тұрмыс деңгейін төмендетіп, құқықтарын бұзады. Әлеуметтік және еңбек нарығында дискриминация кең таралған, жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін шектейді. Бұған қоса, инфрақұрылымдық талаптардың сақталмауы қоғамдық мекемелердің қолжетімді болмауына алып келеді, бұл инклюзивті қоғам дамуына кедергі жасайды.

14. Қазақстан өңірлері бойынша инклюзивті инфрақұрылым статистикасы (2022)

Әртүрлі өңірлерде инклюзивті мектептер мен бейімделген әлеуметтік нысандардың саны әрқилы. Ең дамыған инфрақұрылым Алматы өңірінде байқалады, мұнда инклюзивті көлік пен қызметтер кеңінен қамтылған. Алайда, кейбір аймақтарда қолжетімділік деңгейі төменірек, бұл теңсіздік мәселені шешуге мемлекеттік бағдарламалардың маңыздылығын растайды.

15. Мемлекеттік бағдарламалар: “Кедергісіз келешек”

"Кедергісіз келешек" бағдарламасы қоғамдағы инклюзия деңгейін арттыруға бағытталған маңызды мемлекеттік бастама болып табылады. Осы жоба шеңберінде 40 000-нан астам әлеуметтік нысандар бейімделіп, арнайы жұмыс орындары мен қызметтер көбейтілді. Бұл – қоғамның барлық салаларында мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін қолжетімді ортаны жасау жолындағы ірі қадамдар қатарында.

16. Үкіметтік емес ұйымдардың үлесі мен үлгі жобалары

Қазақстандағы мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың құқықтары мен мүдделерін қорғаудың негізгі драйверлерінің бірі — үкіметтік емес ұйымдар. Олар қоғамдағы ең осал топтарға қолдау көрсету бағытында белсенді қызмет етеді. Осы ұйымдар әлеуметтік интеграцияға ерекше үлес қосып, жаңа жобаларды іске асырады. Мысалы, Қоғамдық қоры мүмкіндігі шектеулі жастарды кәсіби оқыту бағдарламаларын ұйымдастырады, ал "Болашаққа бағдар" ұйымы инклюзивті мәдениет қалыптастыру тұрғысынан сауатты ақпараттық кампаниялар жүргізеді. Бұл ұйымдар өз қызметінде инновациялық тәсілдерді пайдаланып, қатысушыларға жан-жақты қолдау көрсетеді. Осылайша, үкіметтік емес ұйымдардың қызметі қоғамдық сезім мен қабылдаудың өзгеруіне оң ықпал жасау үстінде.

17. Медиа және қоғамдағы стигмамен күрес тәсілдері

Стигма, яғни теріс ілесіп қалған қоғам көзқарасы, мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың толыққанды өмір сүруіне кедергі келтіреді. Бұл күресті жеңу үшін әртүрлі құралдар қолданылады. Біріншіден, «Кедергісіз болашақ» секілді ақпараттық науқандар қоғамдық пікірді өзгертуде маңызды рөл атқарады, адамдардың санасын ашықтық пен түсіністікке бағыттайды. Екіншіден, танымал тұлғалардың қолдауы — медианың қатпарларын кеңейтеді, Qazaqstan телеарнасындағы арнайы бағдарламалар стигманы азайтудағы ақпараттық қамтуды нығайтады. Үшіншіден, журналистика мен білім беру саласындағы жобалар құқықтық мәдениетті дамытуда маңызды, олар кең көлемді ақпарат таратып, қоғамды біліммен қаруландырады. Осы үш бағыт қоғамдағы стигманың ыдырауына себеп болып, инклюзивтілік идеясын ұжымдық қабылдауға алып келеді.

18. Мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың табысты интеграциясының мысалдары

Қоғамға тиімді интеграцияланған мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың оқиғалары бізге оң үміт береді. Мысалы, Асемгүл есімді спортшы Қазақстанның ұлттық құрамасында халықаралық жарыстарға қатысып, ерекше жетістіктерге жетті. Оның табысы — жүйелі қолдаудың жемісі. Сонымен қатар, Елдос компьютерлік бағдарламалау саласында жоғары кәсіби маман ретінде IT-компанияда жұмыс істей отырып, өз мүмкіндіктерін толық жүзеге асырды. Осы секілді мысалдар көрсеткендей, қай жерде дұрыс жағдай мен қолдау болса, әрбір адам өзінің қабілетін толық қолдана алады. Бұл жетістіктер қоғамның барлық деңгейінде интеграция мен тең мүмкіндіктердің маңыздылығын растайды.

19. Мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың құқықтарын қорғаудағы негізгі кедергілер

Құқықтарды қорғауда әртүрлі кедергілердің болуы мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың толыққанды өмір сүруіне кедергі келтіреді. Біріншіден, әлеуметтік стереотиптер мен стигмалар олардың қоғамдағы орнын шектейді, бұл тең мүмкіндіктерді тежеуге әкеледі. Екіншіден, материалдық-техникалық инфрақұрылымның жеткіліксіздігі, мысалы, инфрақұрылымның қолжетімсіздігі немесе бейімделмеуі қоғамдық белсенділікке тыйым салады. Үшіншіден, құқықтық ақпараттың және әдебиеттің жеткіліксіздігі заңдар мен құқықтар туралы хабардарлықтың төмендігін туындатып, құқық қорғауды қиындатады. Соңғысы, мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғам арасындағы коммуникацияның тиімсіздігі құқық қорғау жүйесінің жұмысын әлсіретеді. Осындай кедергілерге қарсы күресу қоғамдағы теңдік пен әділеттілікті нығайтудағы басты міндеттердің бірі.

20. Мүмкіндігі шектеулі тұлғалар құқықтарын қорғалуындағы негізгі даму бағыттары

Құқықтарды қорғауда интеграциялық саясаттарды жетілдіру, заңнаманы дұрыс және толық орындау — тиімді қорғаныс қамтамасыз етудің басты бағыттары. Сонымен қатар, білім беру жүйесінде арнайы бағдарламалар мен инфрақұрылымды бейімдеу маңызды рөл атқарады. Бұл табиғи орта мен құқықтық мәдениет мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың жан-жақты дамуы мен қоғамға тиімді ықпалдасуына жағдай жасайды. Осы шараларды жүйелі түрде жүзеге асыру Қазақстан қоғамын инклюзивтілік пен теңдік негізінде нығайтып, құқықтарын қорғауда жаңа деңгейге көтереді.

Дереккөздер

Конвенция о правах инвалидов. — Нью-Йорк, 2006.

Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Нұр-Сұлтан, 1995.

Мүгедектердің құқықтары туралы заң. — Қазақстан, 2015.

ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің есептері, 2023.

Қазақстан Республикасының Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі, 2022.

Нұрғалиева С. Қазақша қоғамдағы мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың құқықтық ахуалы // Әлеуметтік зерттеулер журналы, 2021.

Айтжанова А. Инклюзивті білім беру: Қазақстан тәжірибесі // Білім саласының жаңалықтары, 2022.

Сұлтанов Ж. Қоғамдағы стереотиптер және оларды жою жолдары // Әлеуметтану зерттеулері, 2020.

Маденова Г. Үкіметтік емес ұйымдардың рөлі және әсері // Азаматтық қоғам: теория мен практика, 2023.

ҚазҰУ құқық факультеті. Мүмкіндігі шектеулі тұлғалардың құқықтарын зерттеу, 2022.