Текст выступления:

Халық денсаулығына және имандылыққа қарсы қылмыстық құқықбұзушылықтар
1. Халық денсаулығы және имандылыққа қарсы қылмыстық құқықбұзушылықтар: тақырыпқа шолу және негізгі мәселелер

Қазіргі заманғы қоғамда халық денсаулығы мен имандылыққа қарсы құқықбұзушылықтар – бұл қоғамдық қауіпсіздік пен дамудың өзекті мәселесі. Қылмыстың қоғамға тигізетін әсері тек жеке адамның тұрмыс жағдайына ғана емес, тұтас ұжым мен мемлекетке терең зардаптар әкеледі. Осы орайда, біз қылмыстың алдын алу жолдарын зерттеу арқылы қоғамның тұрақтылығын және азаматтардың денсаулығы мен моральдық жағдайын жақсартуға үлес қосуымыз керек.

2. Тарихи және қазіргі контекстте халық денсаулығы мен имандылық

Адамгершілік пен денсаулықты қорғау барысы адамзат қоғамының қалыптасуымен қатар жүреді. Ежелгі қоғамдардан бастап, қоғамның негізі ретінде қабылданған моральдық қағидалар адам өмірін сақтауға бағытталған. Қазіргі Қазақстанда әлеуметтік өзгерістер, жаһанданудың әсері және технологиялық даму құқық бұзушылықтар сипатына күрделілік енгізді. Мемлекет пен қоғамдық ұйымдар осы бағытта кешенді, теңдестірілген шараларды іске асыру арқылы азаматтық қауіпсіздікті нығайтуға ұмтылуда.

3. Халық денсаулығына қарсы қылмыстың негізгі сипаттамалары

Халық денсаулығына қарсы қылмыстар бірнеше түрге бөлінеді, олардың ішінде есірткіні заңсыз тарату, санитарлық-эпидемиологиялық талаптарды бұзу, және дәлелсіз медициналық қызмет көрсету бар. Мысалы, бір оқиғада жасырын жұмыс істейтін дәріхана қауіпті дәрі-дәрмекті сатумен айыпталды, бұл халықтың денсаулығына аса қауіпті жағдай тудырды. Тағы бір мысалда, санитарлық талаптарды сақтамаған өндіріс цехында жұмысшылардың улануы тіркелді, бұл қылмыстың адам өмірі мен денсаулығына тікелей зиянын көрсетеді.

4. Имандылыққа қарсы қылмыстық құқықбұзушылықтардың түрлері мен дамуы

Имандылыққа қарсы қылмыстардың түрлері тарихи кезеңдер бойы өзгерсе де, олардың негізгі сипаттамалары – адамның моральдық және психологиялық тыныштығын бұзу болып қалды. Мысалы, совет дәуіріндегі қоғамдық мораль талаптарының сақталуы қазіргі заманда цифрлық және әлеуметтік медианың әсерімен күрделеніп отыр. Қылмыстардың жаңа түрлері – интернет арқылы зорлық-зомбылықты насихаттау және жасөспірімдерді азғыру – қоғам алдында жаңа сынақ болып табылады. Уақыт өте келе заңнамалық базаның бейімделуі және қоғамдық сананың жаңғыруы – осы қылмыстарға қарсы күрестің басты талаптары.

5. Қазақстандағы халық денсаулығына қарсы құқықбұзушылықтар (2022 жылғы статистика)

2022 жылы Қазақстанда халық денсаулығына қарсы құқықбұзушылықтардың саны жөнінде ресми деректер көрсеткендей, есірткіге байланысты қылмыстар ең көп тіркелген. Бұл қылмыстардың өсімі жастар арасында байқалған, сондықтан жасөспірімдердің құқықтық тәрбиесін күшейту мен профилактикалық жұмыстарды ұйымдастыру аса маңызды. Сонымен қатар, санитарлық талаптарды бұзу және дәрі-дәрмекпен заңсыз айналысу оқиғалары да статистикада орын алған, бұл қоғам денсаулығын сақтау шараларын жетілдіру қажеттігін көрсетеді.

6. Халық денсаулығына зиян келтіретін негізгі қылмыстар

Халық денсаулығына тікелей зиян келтіретін қылмыстар қатарына есірткі айналымы, заңсыз медициналық қызмет көрсету, санитарлық нормаларды бұзу және азық-түлік қауіпсіздігі талаптарын орындамау жатады. Мысалы, бір оқиғада дәрігердің лицензиясыз ем-дом жүргізуі бірнеше адамның денсаулығына ауыр зиян келтірді. Басқа жағдайда, заңсыз есірткі сатумен айналысатын топ ұсталды, бұл жастар арасында нашақорлықтың таралуына әкелді. Мұндай заңбұзушылықтардың алдын алу үшін қатаң бақылау және үгіт-насихат жұмыстары қажет.

7. Имандылыққа қарсы қылмыстар және олардың ерекшеліктері

Зорлау және сексуалды бопсалау жағдайлары адамның психологиялық және физикалық денсаулығына ауыр зиян келтіреді, қоғамдық наразылық туғызады және қылмыскерлерге қарсы қатал шараларды талап етеді. Бала порнографиясының таралуы – кәмелетке толмағандардың моральдық және психологиялық дамуына зиян келтіріп, қоғам қауіпсіздігіне төнген үлкен қатер. Сонымен қатар, интернет арқылы азғындыққа итермелеу мен адам саудасы – заманауи технологиялардың көмегімен кеңейген күрделі құбылыс, бұл қылмыстармен күресу үшін арнайы құқықтық және профилактикалық жүйелерді дамыту қажет.

8. Қылмыстарға қатысты заңнамалық негіздер

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 274-312-баптары халық денсаулығы мен имандылыққа қарсы қылмыстарды нақты анықтап, құқықтық жауапкершілікті белгілейді. Әр бап қылмыстың құрамын, сипаттамаларын және жазаларды көрсетеді. Заңнамалық база үнемі халықаралық стандарттар мен талаптарға сәйкес жаңартылып, жаңа қауіптерді де есепке алып, құқықтық реттеуді күшейтеді. Бұл – құқықтық жүйенің тиімділігін арттырып, қоғамдағы сыбайлас жемқорлық пен қылмысты төмендетуге септігін тигізеді.

9. Құқықбұзушылықтардың жылдық динамикасы (2018-2022)

2018 жылдан бастап бой түзеген құқықбұзушылықтар деректері көрсеткендей, имандылыққа қарсы қылмыстардың жалпы саны тұрақты деңгейде болғанымен, жастар арасында олардың саны 2022 жылы 1120 жағдайға жуықтады. Бұл өсім қоғамдағы жастардың құқықтық сауатын арттыру мен психологиялық қолдау шаралары қажеттігін білдіреді. Жылдық статистикалық деректерді саралап қарағанда, құқық қорғау органдары профилактикалық бағытты күшейту арқылы бұл мәселеге тиімді әрекет етіп келеді.

10. Қылмыстардың әлеуметтік және экономикалық себептері

Құқықбұзушылықтарға негіз болатын негізгі себептердің бірі – жоғары жұмыссыздық деңгейі және тұрмыс жағдайларының нашарлауы, бұл адамдарды заңсыз әрекеттерге итермелейді. Сонымен қатар, ата-аналық бақылаудың әлсіреуі және жасөспірімдердің құқықтық сауатсыздығы олардың қылмыстарға тартылуына себеп болады. Интернеттегі ақпарат еркіндігі және моральдық құндылықтардың төмендеуі психотроптық заттарды қолданудың өсуіне ықпал етеді. Қоғамдық мәдениеттің әлсіздігі мен құқықтық жүйенің толық түсінілмеуі де құқықбұзушылықтардың таралуына әсер етеді.

11. Құқықтық жауапкершілік пен жаза түрлерінің жіктелуі

Құқықтық жауапкершіліктің түрлі түрлері мен жазалар қылмыстың ауырлығына байланысты анықталады. Азаматтық, әкімшілік және қылмыстық жауапкершілік бөлінеді, оның ішінде қоғамдық сыннан бастап, бас бостандығынан айыруға дейінгі жазалар қарастырылады. Заң жүйесінде осы жауапкершілікті нақтылау және тиімді қолдану құқық тәртібін сақтауда маңызды рөл атқарады. Әрбір азамат заң алдында тең болып, құқық бұзушылықтың алдын алу үшін құқықтық түсіністік пен тәртіпті нығайту қажет.

12. Жастар мен жасөспірімдер арасында жиі кездесетін құқықбұзушылықтар

Жасөспірімдер арасында есірткі заттарын сынау кең таралып, психоактивті заттарға тәуелділік қауіпі артқан, бұл олардың денсаулығына және болашағына зор қауіп төндіреді. Интернеттегі порнографиялық материалдар мен мазмұн балалар мен жасөспірімдердің моральдық ұстанымдарын бұзып, психологиялық қысымға ұшыратуы мүмкін. Оқу орындары мен әлеуметтік желілерде психологиялық бопсалау, зорлық көрсету сияқты жағдайлардың көбеюі жасөспірімдердің психологиялық ахуалы мен қауіпсіз ортасын бұзады, бұл мәселелер қоғамдық қолдауды талап етеді.

13. Жәбірленушілердің құқықтары әрі мемлекеттік және қоғамдық қорғау механизмдері

Жәбірленушілерге құқықтық және психологиялық көмек көрсетіледі, оның ішінде тегін заңгерлік қолдау мен психологиялық қолдау бағдарламалары бар. Қауіпсіздік мақсатында уақытша баспана мен басқа да қорғау шаралары ұйымдастырылады. Мемлекет пен қоғамдық ұйымдардың белсенді қатысуымен арнайы реабилитациялық бағдарламалар әзірленеді. «Сенім.Телефон» қызметі арқылы жедел әрекет ету жүйесі іске қосылып, жәбірленушілерге жедел көмек көрсетіледі, бұл олардың қорғалуын қамтамасыз етеді.

14. Дене және моральдық зиян жағдайындағы құқықтық рәсімдер реті

Құқықтық қорғау және жәбірленушіні қолдау кезеңдері бірнеше қадамнан тұрады: оқиғаны тіркеу, тергеу, сотқа дейінгі тексеру, қорғау шараларын қолдану, сот процестері, жәбірленушіні психологиялық және әлеуметтік қолдау, соңында құқықтық шешімнің орындалуын қамтамасыз ету. Әрбір кезеңде заң талаптарына сай әрекет ету маңызды, бұл әділдікті орнатуға және жәбірленушінің құқықтарын қорғауға ықпал етеді. Осындай жүйелі реттеу мемлекеттің құқықтық негізін нығайтады және қоғамдағы сенімді арттырады.

15. Ақпараттық технологиялар мен цифрлық ортадағы қылмыстар

Қазіргі цифрлық дәуірде интернет арқылы есірткі заттарын жарнамалау мен тарату жиілеп, балалар мен жастардың заңсыз заттарға қолжетімділігі артып отыр. Балалар мен жасөспірімдерге қатысты порнографияның таралуы олардың психологиялық денсаулығына зиян келтіріп, заң алдында қатал жауапкершілік туғызады. Кибербуллинг пен әлеуметтік желілердегі алдау адам психологиясына ауыр әсер етеді, қоғамдық сенім мен қауіпсіздікті әлсіретеді. Сонымен қатар, анонимдік чаттар мен шетелдік сайттарда заңсыз қызмет көрсету фактілері анықталып, ақпараттық қауіпсіздік пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуде күрделі қиындықтар туындайды.

16. Халықаралық тәжірибе: үздік құқықтық шектеу үлгілері

Қазіргі әлемде құқықтық шектеулердің тиімділігі мен өзектілігі елдердің қоғамдық даму деңгейімен тығыз байланысты. Әлемнің түрлі елдерінде қылмысты тежеу және алдын алу тәсілдері ерекшеленеді. Мысалы, Сингапурда қылмыс деңгейін төмендетуге бағытталған қатаң заңдар мен қоғамдық тәртіпті сақтау механизмі өте нәтижелі жұмыс істейді, бұл тәжірибе әлеуметтік тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз етудің үздік үлгісі ретінде танылады. Финляндияда болса, құқықтық білім беру және профилактикалық бағдарламаларға басымдық беріліп, бұл жастар арасындағы құқықбұзушылықтарды азайтуға маңызды үлес қосады. Мұндай тәжірибелерді зерттеу және оларды жергілікті жағдайларға бейімдеу – қылмысты алдын алу жүйесін жетілдіруге жол ашатын басты міндеттер қатарында.

17. Қылмыстарды алдын алу: тиімді тәсілдер мен тәжірибе

Қылмысты алдын алу тарихында бірқатар маңызды кезеңдер бар. Ең алғашқы қателіктерден сабақ алып, 20-шы ғасырдың ортасынан бастап қоғамдық қауіпсіздік саласында ғылыми негізделген стратегиялар дамыды. Мысалы, 1970-80 жылдары көп елдерде құқықтық сауаттандыру және қоғамдық тәртіп қағидаларын нығайтатын бағдарламалар қолға алынды. 1990-жылдары жаңа технологиялар мен ақпараттық құралдар қылмысқа қарсы күресте белсенді қолданылды. Қазіргі кезеңде көпсалалы тәсілдер – білім беру, құқық қорғау органдарының жұмысы, азаматтық қоғамның белсенділігі біріктіріліп, қылмыстың алдын алудың кешенді жүйелері қалыптасуда. Мұндай даму біздің де елімізде құқықтық тәртіп пен қауіпсіздікті нығайтуға мүмкіндік береді.

18. Алдын алу жобалары мен сарапшылар ұйымдары

Қазақстандағы алдын алу жобалары жастарды құқықтық сауаттандыру және қылмысты төмендету бағытында маңызды рөл атқарады. Мысалы, civic.kz дереккөзіне сәйкес, елдегі әртүрлі ұйымдар – жастар қозғалыстары, құқық қорғау мекемелері, қоғамдық ұйымдар бірлесіп, кеңес беру мен жедел әрекетті қамтамасыз етеді. Бұл жобалар жастар арасындағы құқықбұзушылықті алдын алуға, құқықтық мәдениетті арттыруға септігін тигізеді. Сарапшылар пікірінше, осындай ықпалды ұйымдардың жұмысы қоғамдық қауіпсіздіктің жақсаруына тікелей әсер етеді және жан-жақты профилактикалық шараларды тиімді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

19. Қоғамдық пікір, медиа және азаматтық белсенділіктің рөлі

Қоғамда ата-аналардың балаларының қауіпсіздігіне деген алаңдаушылығы жоғары деңгейде екені әлеуметтік зерттеулермен расталған: 85% тұтасымен ата-аналар балаларының қауіпсіздігіне ерекше мән береді. Бұл мәселені блогерлер мен еріктілер өздерінің белсенді ақпараттық науқандарымен қолдайды, халықты құқықтық біліммен қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, азаматтық қоғамның мүшелері алдын алу және құқықтық ағарту шараларына жиі қатысып, құқықтық мәдениетті көтеруде аса маңызды рөл атқарады. Бұлардың барлығы қоғамның тұрақты дамуы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуде біртұтас күш ретінде жұмыс істейді.

20. Құқықтық мәдениетті қалыптастыру арқылы қауіпсіз қоғамға қадам

Құқықтық мәдениеттің артуы – қоғамдағы қауіпсіздік пен тұрақтылықтың кепілі. Халық денсаулығы мен имандылыққа қарсы қылмыстардың алдын алу жүйелі әрі кешенді жүргізілгенде ғана құқықтық мәдениет нығаяды. Бұл, өз кезегінде, еліміздің тұрақты дамуы мен азаматтарының құқықтары мен бостандықтарының қорғалуына негіз болады. Осылайша, құқықтық тәртіпті қалыптастыру – қауіпсіз қоғамға қадам басудың басты факторы болып табылатынын ұмытпау қажет.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексі. – Астана, 2023.

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі 2022 жылғы есептері.

Нұрмаханов, Ә. Қ., "Халық денсаулығы және құқықбұзушылықтардың алдын алу", Алматы, 2021.

Жанұзақова, Г. "Имандылыққа қарсы қылмыстар және құқықтық реттеу", ҚазҰУ, 2022.

Ахметова, Д. "Жастар және құқықтық тәрбие", Астана, 2020.

Халықаралық құқықтық тәжірибеде қылмысты алдын алу мәселелері. М.Ә.Жұмаханова, Алматы, 2021.

Құқықтық мәдениетті нығайту және дамытудың заманауи жолдары. Ә.Бекжанов, Нұр-Сұлтан, 2022.

Қазақстандағы жастарды құқықтық сауаттандыру жобаларының тиімділігі. civic.kz, 2023.

Қоғамдық пікір мен азаматтық белсенділік: заманауи зерттеулер. О.Құлжанова, Қоғам және құқық, 2022.