Текст выступления:

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылық үшін жауапкершілік
1. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылық үшін жауапкершілік: негізгі ұғымдар және тақырып мазмұны

Сыбайлас жемқорлық – қоғамның дамуын тежейтін әлеуметтік ауру. Бұл сөз тек пара алу немесе беру ғана емес, ол мемлекеттік биліктің адалдығын бұзып, құқықтық нормалардың бұзылуына себепкер болады. Бұл презентацияда біз сыбайлас жемқорлықтың негізгі ұғымдарын, оның құқықтық салдарын және жауапкершілік түрлерін талқылаймыз. Өзекті тақырып сыбайлас жемқорлықты түсіну мен оған қарсы күрестің тиімді жолдарын анықтауға мүмкіндік береді.

2. Сыбайлас жемқорлықтың тарихи тамырлары мен қазіргі әсері

Сыбайлас жемқорлық мәселесі әлемнің көптеген елдерінде ежелден келе жатқан күрделі құбылыс. Қазақ даласындағы басқару жүйесінде парақорлық пен алым-салық салу дәстүрлері баршылық. Бұл дәстүрлер қоғамның дамуындағы белгілі бір кезеңде қалыптасса да, кең ауқымды мемлекеттік құрылымдардың және әлеуметтік теңсіздіктің артуы криминалдық сипаттағы құқықбұзушылықтарды көбейтеді. Сондықтан қазіргі кезеңде мемлекет пен қоғам қайраткерлері бұл мәселенің түпкі себептерін терең зерттеп, оны жеңудің тиімді әдістерін іздеуде.

3. Сыбайлас жемқорлықтың негізгі түрлері мен ерекшеліктері

Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтары әртүрлі формада болады. Біріншіден, пара алу және беру – бұл құқық нормаларын бұзып, материалдық пайда табудың ең кең тараған түрі. Мұнда қызмет өкілетін заңсыз пайдаланып, жеке бас мүддесін көздеу орын алады. Екіншіден, қызметтік өкілетті асыра пайдалану – лауазымды адам өзінің қызметтік құқықтарын жеке мүддеге немесе заңсыз мақсаттарға бұрмалауы. Үшіншіден, делдалдық арқылы пара алу – үшінші тараптардың қатысуымен сыбайлас жемқорлықты ұйымдастыру және жүзеге асыру. Төртіншіден, корпоративтік және мемлекеттің мүлкін жеке пайдалану – бұл мемлекет мүлкін немесе ұйым ресурстарын теріс пайдалану арқылы пайда табу. Әрбір түрінің заңдық жағынан ерекшелігі мен жауапкершілігі бар, сондықтан оларды айқын ажыратып, тиісті шара қолдану маңызды.

4. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлық статистикасы туралы кейбір деректер

Өкінішке орай, Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қатысты деректер негізінде құқық қорғау органдары бұл бағытта жүйелі жұмыс жасауда. Мысалы, кейбір аймақтарда пара алуға қатысты істер көбейсе, басқа өңірлерде қызметтік өкілетті теріс пайдалану жағдайлары тұрақты. Осы деректердің негізінде мемлекеттік органдар профилактикалық және түзетуші іс-шараларды жүргізіп, жемқорлықтың алдын алу механизмдерін жақсартып келеді. Бұл статистика қоғамның жемқорлыққа деген қарым-қатынасы мен оның деңгейін бағалауға мүмкіндік береді.

5. Сыбайлас жемқорлықтың экономикалық және әлеуметтік әсерлері

Қазақстан экономикасы жыл сайын мемлекеттік бюджеттен 250 миллиард теңгеден астам қаржыны сыбайлас жемқорлық салдарынан жоғалтады. Бұл айтарлықтай мөлшер мемлекет бағдарламаларының жүзеге асырылуына кедергі келтіріп, әлеуметтік әділетсіздікті арттырады. Сонымен қатар, халықтың билікке сенімі азайып, құқықтық тәртіптің әлсіреуіне ықпал етеді. Әлеуметтік теңсіздік ұлғайып, дамудың тұрақтылығы қатерге ұшырайды. Сондықтан сыбайлас жемқорлықпен күресу экономикалық даму үшін де, қоғамның тұрақтылығы үшін де аса маңызды.

6. 2019-2023 жылдардағы сыбайлас жемқорлық істерінің динамикасы

Парақорлық істерінің жалпы саны төмендеу үрдісін байқатады. Дегенмен, қызметтік өкілетті теріс пайдалану сияқты құқықбұзушылық түрлері тұрақты деңгейде қалады, кейде сәл көбеюі де мүмкін. Бұл мемлекеттік басқару жүйесінде кейбір ақаулардың сақталатынын көрсетеді. Осыған байланысты, мемлекеттік органдар мен сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтер құқықтық бақылау мен профилактикалық шараларды күшейтіп, осындай құқықбұзушылықтардың алдын алу әдістерін жетілдіруде.

7. Қазақстанның заңнамасындағы сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтар

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарын нақты және толық қамтиды. Мәселен, 361-бап қызметтік жалғандық үшін жауапкершілікті белгілейді және лауазымды тұлғалардың өкілеттіктерін асыра пайдалануын қылмыстық тұрғыдан қарастырады. 361-363-баптар пара алу мен беру әрекеттеріне қатысты нақты анықтамалар мен жауапкершілік көздейді. Ал 363-366-баптар делдалдық арқылы пара алу және басқа да сыбайлас жемқорлық формаларын ерекше қамтып, оларды жазалау тәртібін егжей-тегжейлі көрсетеді. Бұл заңнамалық база мемлекетте сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің негізі болып табылады.

8. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлыққа қатысты жазалар мен санкциялар

Сыбайлас жемқорлыққа қатысты жазалар қылмыстың ауырлығына және оның қоғамға әкелген зардаптарына байланысты әртүрлі деңгейде беріледі. Қылмыстық кодексте белгіленген жазалар ішінде айыппұл төлеу, қоғамдық жұмыстарға тарту, бас бостандығынан айыру секілді санкциялар бар. Сондай-ақ, кейбір құқықбұзушылық түрлері үшін ерекше қатаң шаралар қарастырылған. Бұл жазалардың нақты және дәл реттелуі қоғамда сыбайлас жемқорлықтың алдын алу мен оны жоюға бағытталған күшті құқықтық негіз құрайды.

9. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы халықаралық тәжірибе

Дүниежүзінде сыбайлас жемқорлықпен күресудің көптеген тиімді үлгілері бар. Мысалы, Кореяда ашықтық пен есептілік қағидаты негізінде мемлекеттік қызметкерлердің мінез-құлқын бақылау жүйесі жетілдірілген. Германияда сот жүйесінің тәуелсіздігі және сыбайлас жемқорлыққа қарсы арнайы агенттіктердің жұмысы жоғары деңгейде ұйымдастырылған. Бұл тәжірибелер Қазақстанға сыбайлас жемқорлыққа қарсы мемлекеттік саясатты жетілдіруде бағыт-бағдар бере алады. Халықаралық ынтымақтастық пен әділетті заңнамалық база сыбайлас жемқорлықпен тиімді күрестің маңызды элементтері болып табылады.

10. Сыбайлас жемқорлықпен күресті реттейтін нормативтік актілер

2015 жылы қабылданған «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заң елімізде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресудің негіздерін бекітті. Бұл заң сыбайлас жемқорлықтың алдын алу және оған қарсы күрестің жүйелі шараларын анықтайды. Сонымен қатар, ҚР Қылмыстық кодексі сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтары мен жауапкершілікті нақтылайды, ал Әкімшілік құқық бұзушылықтар кодексі жеңілдетілген формалар үшін әкімшілік жауапкершілікті қарастырады. Заң сондай-ақ арнайы және құқық қорғау органдарының өкілеттіктері мен қызмет тәртібін белгілейді. Бұл құжаттар жемқорлыққа қарсы күрестің құқықтық негізін қалыптастырады.

11. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мемлекеттік органдар мен олардың қызметтері

Қазақстанда сыбайлас жемқорлықпен күресуге арналған бірнеше мемлекеттік орган жұмыс істейді. Олардың басты міндеті жемқорлық фактілерін анықтау, тергеу және алдын алу болып табылады. Сонымен қатар, олар халық арасындағы құқықтық ағарту жұмыстарын жүргізеді, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруға ықпал етеді. Бұл органдардың жұмыс істеу тәртібі мен құзыреттері заңнамалық түрде бекітілген, олар заңның талаптарын тиімді орындап, әділдік пен заңдылықты қамтамасыз етеді.

12. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылығын анықтау және тіркеу процестері

Сыбайлас жемқорлық туралы ақпарат халықтан, мемлекеттік органдардан түседі және арнайы сенім телефондары мен онлайн платформалар арқылы жиналады. Келген хабарламалар негізінде жедел-іздестіру іс-шаралары басталып, айғақ заттар жинақталады. Бұл процесте құқықтық рәсімдерді қатаң сақтау талап етіледі. Әділ тергеу үшін құзырлы органдар хаттамалар толтырып, қылмыстық істер тіркеледі. Осының бәрі сыбайлас жемқорлыққа қарсы тиімді күрестің бастауы болып табылады.

13. Сыбайлас жемқорлық анықталғаннан кейінгі іс жүргізу кезеңдері

Сыбайлас жемқорлық ісі анықталғаннан кейін құқықтық рәсімдердің нақты кезеңдері жүзеге асырылады. Алғашқы кезең – хабарламаны тіркеу және мән-жайды зерделеу. Одан кейін жедел-іздестіру әрекеттері өткізіліп, дәлелдемелер жиналады. Тергеу әділетті жүргізіледі және сотқа дейінгі өндіріске дайындық жасалады. Соңында іс сотқа беріліп, әділ шешім қабылданады. Әр кезеңнің маңызы зор, себебі заңдылық пен құқық қорғау принциптері дәл осы рәсімдерде іске асады.

14. Жауапкершілік жеңілдететін және ауырлататын жағдайлар

Қылмысты өз еркімен мойындау жазаны жеңілдетуде маңызды фактор болып табылады, бұл сот үкімінің шығуын оңтайландырып, құқық қорғау органдарымен ынтымақтастықты көрсетеді. Алайда, топ болып пара алу немесе ірі көлемде пара алу жағдайлары ауырлататын аспектілерге жатады және көбейтілген айыппұлдар мен ұзақ мерзімді бас бостандығынан айыруға әкеледі. Сонымен қатар, лауазымды тұлғалардың сыбайлас жемқорлық қылмыстары жеке зерттеліп, қатаң жауапкершілікке тартылады. Бұл ережелер заңнаманың әділдігін және сыбайлас жемқорлықпен күрестің тиімділігін арттырады.

15. Кәмелеттік жасқа толмағандардың сыбайлас жемқорлық бойынша жауапкершілігі

Қазіргі заңнамаға сәйкес кәмелеттік жасқа толмағандар сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтары үшін де жауапкершілікке тартылады. Бірақ олардың әрекеттері мен жағдайлары мұқият зерттеліп, заңда жас ерекшеліктері ескеріліп қаралады. Кәмелеттік жасқа толмағандардың құқықтық тәрбие алуы, оларға қарсы профилактикалық іс-шаралар ұйымдастыру маңызды. Бұл бағыттағы мемлекеттік органдар мен білім беру ұйымдары бірлесіп жұмыс жасап, болашақта қоғамдағы жемқорлықты азайтуға тырысады.

16. Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу және болдырмау шаралары

Сыбайлас жемқорлық қоғам дамуына кедергі келтіретін ең қауіпті дерттердің бірі. Бұл мәселені шешудің маңызды тәсілдерінің бірі – мемлекеттік қызметшілердің адалдық пен этика кодекстерін енгізу. Мұндай құжаттар қызметкерлерге адалдық пен жауапкершілік тәртібін анықтап, жемқорлық тәуекелін айтарлықтай төмендетеді. Сонымен қатар, қазіргі заманда электронды мемлекеттік қызметтердің дамуы ашықтық пен автоматтандыруды қамтамасыз етіп, сыбайлас жемқорлық актілерінің орын алуын азайтады. Бұл – қызмет көрсетудің сапасын арттырып, коррупциялық байланыстарды әлсіретеді.

Құқықтық сауаттылықты арттыру үшін арнайы оқу бағдарламалары мен ақпараттық науқандар ұйымдастыру маңызды. Олардың арқасында қоғамда адалдық мәдениеті қалыптасып, адамдар сыбайлас жемқорлыққа төзбеушілікке ие болады. Ал белсенді азаматтық позицияны көтеру және қоғамдық бақылау механизмдерін дамыту сыбайлас жемқорлықпен күресуді тиімді жүргізудің негізгі құралдары болып табылады. Осы шаралар бірігіп, халықаралық тәжірибеде жемқорлықты едәуір азайтуға мүмкіндік береді.

17. Мектеп пен жастардың рөлі сыбайлас жемқорлықтың алдын алуда

Жастар – елдің болашағы, сондықтан оларды дұрыс тәрбиелеу және құқықтық мәдениетін қалыптастыру аса маңызды. Мектептерде заң және құқық негіздерін оқыту оқушылардың құқықтық санасын дамытып, жемқорлыққа төзуге қарсы иммунитетін арттырады. Бұл кезеңде қалыптасатын принциптер мен құндылықтар өмір бойы әсер етеді.

«Адал ұрпақ» сияқты клубтар мен антикоррупциялық жобалар жастардың азаматтық белсенділігін көтереді, олар әлеуметтік жауапкершілікті сезініп, қоғамға пайдалы әрекеттерге қатысады. Оқушылардың өздерінің қоғамдағы орнын түсініп, әлеуметтік нормаларды қабылдауы – жемқорлыққа қарсы күрестегі тағы бір маңызды аспект.

Бұл жастардың құқықтық сауатына инвестиция салу – мемлекет пен қоғамды жемқорлықтан арылтын тиімді тәсілдердің бірі. Болашақ ұрпақтың бойында адалдық пен әділдік құндылықтарын орнықтыру арқылы біз таза және өркендеген қоғам құра аламыз.

18. Жемқорлықпен күресте қоғам мен азаматтық сектордың ықпалы

Қоғам мен азаматтық сектордың белсенділігі сыбайлас жемқорлықпен күресуде шешуші маңызға ие. Азаматтық ұйымдар мен БАҚ жемқорлық фактілерін ашып көрсетіп, құқық қорғау органдары мен мемлекеттік мекемелердің жұмысын бақылауда ұстайды. Мысалы, Қазақстандағы кейбір үкіметтік емес ұйымдар жемқорлыққа қарсы акциялар мен ақпараттық кампаниялар ұйымдастырып, халықтың хабардарлығын арттыра алды.

Сонымен қатар, әлеуметтік желілерде азаматтық бастамалар арқылы қоғамның сыбайлас жемқорлық көріністеріне деген төзбеушілігі артып келеді. Бұл процестер халық пен билік арасындағы диалогты күшейтіп, заңнаманың орындауына ықпал етеді. Ғаламдық дағдарысқа қарсы заманауи технологияларды пайдалану қоғамдағы ашықтық пен есептілікті жақсартады.

19. Әлемдік үрдістер мен IT-технологиялар: заманауи күрес бағыттары

Қазіргі таңда әлемдік тәжірибе көрсеткендей, заманауи IT-технологиялар сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте негізгі құралдардың бірі болып табылады. Мысалы, блокчейн технологиясы мемлекеттік тапсырыстардың ашықтығын қамтамасыз етіп, транзакциялардың жоққа шығарылуын болдырмайды. 2010 жылы ООРК (Open Government Partnership) бастамасы бойынша бірнеше ел цифрлық технологияларды енгізуді күшейтті, бұл мемлекеттік қызметтердің тиімділігін арттырды.

Сонымен қатар, жасанды интеллект пен машиналық оқыту сыбайлас жемқорлықты алдын алу мақсатында үлкен деректерді талдауға мүмкіндік беріп, қауіпті транзакцияларды ерте кезеңде анықтайды. Бұл технологиялар мемлекеттік органдар мен қоғамдық ұйымдардың өзара жұмысын үйлестіруге ықпал етеді.

Осының бәрі халықтың сенімін қалпына келтіруге және жемқорлыққа қарсы күрестің жаңа перспективаларын ашуға мүмкіндік береді.

20. Сыбайлас жемқорлықты жоюға бағытталған ұжымдық қуат

Сыбайлас жемқорлықпен күресте заңнамалық жауапкершілік пен жастардың құқықтық түсінігі – қоғамның тұрақты және дамыған болмысының негізі. Бірлескен күш-жігер арқылы, жаңа технологияларды тиімді пайдаланып және білім беру жүйесін жетілдіре отырып, қоғам адалдық пен әділдікке негізделген әлеумет құруға лайық. Бұл – әрбір азаматтың міндеті және ұжымдық іс-қимылдың нәтижесінде ғана мүмкін болатын маңызды міндет.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика комитеті. Жылдық есеп, 2023.

Ішкі істер министрлігі, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет. Статистикалық мәліметтер, 2024.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. 2015 жылғы редакциясы.

«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заң. 2015 жыл.

Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодексі, 2023 жылғы әдістемелік нұсқау.

Әбдірахманова Ж.М. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлықтың алдын алу және күрес мәселелері. – Алматы: «Жетісу» баспасы, 2021.

Нұртаев Б.Т. Мемлекеттік қызметтегі этика: теория және тәжірибе. – Нұр-Сұлтан: «Элит» баспасы, 2020.

Сатыбалдиев Т.Ж. Электронды үкімет және сыбайлас жемқорлыққа қарсы технологиялар. – Алматы, 2019.

World Bank. Anti-corruption and Governance. – Washington, DC, 2022.

Transparency International. Corruption Perceptions Index 2023. – Berlin, 2023.