Текст выступления:

VI–IX века: хозяйственная деятельность тюрков
1. VI–IX ғасырлардағы түрік шаруашылығына жалпы шолу

VI ғасырдан IX ғасырға дейінгі кезең Түрік қағанаттарының даму дәуірі болды. Осы уақыт аралығында түріктер көшпелі мал шаруашылығын өркендетіп, сауда қатынастарын кеңейтіп, Еуразияның маңызды этносаяси күшіне айналды. Бұл дәуір малының көптігі мен көшпелі тұрмыс салтының ерекшелігі арқылы елдің экономикалық және әлеуметтік құрылымын айқындады.

2. VI–IX ғасырлардағы түрік мемлекеттерінің тарихи-қоғамдық контексті

Осы ғасырларда түрік қағанаттары алғаш рет ірі этносаяси бірлестікке айналды. Олар Ұлы Жібек жолының негізгі қатысушылары ретінде Еуразия даласын байырғы сауда және мәдениет тоғысу нүктесіне айналдырды. Бұл кезеңде жалпылықтай, қала мен дала арасындағы байланыс күшейіп, экономикалық және әлеуметтік процестер ерекше қарқын алды.

3. Көшпелі мал шаруашылығы: негізгі сипаттар

Түріктердің негізгі ісі – көшпелі мал шаруашылығы болды. Қой, жылқы, түйе және сиыр түрлерін өсіру арқылы олар өз экономикасын күшейтті. Мал жайылымдарын маусымға байланысты ауыстыру дәстүрі қалыптасып, төл алу және қысқы дайындық кезеңдері жүйелі түрде бөлінді. Бұл жүйе табиғи жағдайларға икемделіп, малдың аман қалуын шынайы қолдады және климаттық тиімділікті барынша пайдаланды.

4. Төрт түліктің қоғамдағы маңызы

Қой мен жылқы малдарының әрқайсысы қоғамның әртүрлі қажеттіліктерін толықтырып, өмір сүру салтының негізгі бөлігін құрады. Малдың еті мен сүті – күнделікті тағам, жүн мен тері – киім мен баспананың материалдары. Сонымен қатар, теріден және сүйектерден тұрмыстық заттар мен құралдар жасалып, бұл шаруашылықтың әлеуметтік-мәдени маңызын арттырды.

5. Мал өнімдері және шаруашылықтағы қолданысы

Малдан алынған ет пен сүт халықтың негізгі тамақ көздері болды. Адамдар жүн мен теріні киім тігу арқылы ғана емес, киіз үй жасау үшін де кеңінен пайдаланды. Сүйектер аңшылық құралдары мен тұрмыстық заттардың өндірісінде маңызды ресурстар ретінде қолданылып, экономикалық маңызға ие болды. Мұндай өнімдер тек тұрмысқа емес, саудаға да шығарылды, бұл түрік қоғамының өндірістік құрылымының кеңдігін көрсетті.

6. Түрік қоғамындағы төрт түліктің үлесі

Қой малының саны көшпелі қоғамдағы ең басым болды. Оның жүнінен және етінен айтарлықтай пайда түскені үшін, қой шаруашылығы дамыды. Бұл малшылық табиғи жағдайларға және дәстүрлі шаруашылықтың қалыптасуына сай бейімделген. Ортағасырлық тарихи деректер осы құрылымның тұрақтылығын әрі экономикалық маңызын растайды.

7. Көшпелі және жартылай көшпелі тұрмыс үлгілері

Көшпелілердің өмір салты маусымдық көшулерге негізделсе, жартылай көшпелі ұжымдар жергілікті егіншілік пен мал шаруашылығын үйлестірді. Бұл аралас тұрмыс түрі өңірдің табиғи ерекшеліктерін ескере отырып, экономикалық тұрақтылық пен мәдени алмасуды қамтамасыз етті. Көшпелі мәдениеттің икемділігі және халықтардың араласуы осы кезеңдегі экономикалық өркендеудің маңызды себептерінің бірі болды.

8. Суармалы және тәлімі егіншіліктің дамуы

Сырдария мен Шу өзендері бойында суармалы егіншілік дамып, арпа, бидай, тары мен сұлы сияқты дақылдар өндіріле бастады. Суармалы әдістерге су құбырлары мен арық салу арқылы қол жеткізіліп, өндіріс өнімділігі артты. Ауыл аққораларындағы тәлімі жерлер табиғи ылғалмен егістікке айналып, бұл жергілікті қажеттіліктерді толықтырып отырды. Егіншілік пен мал шаруашылығы қатар дамып, жалпы экономикалық тепе-теңдікті қалыптастырды.

9. Ұлы Жібек жолы және сауданың әсері

Ұлы Жібек жолы түрік мемлекеттерін тек ішкі нарықпен ғана емес, сонымен бірге күншығыс пен батыс арасындағы халықаралық сауда жүйесіне де қосты. Бұл байланыс қала мен дала өмірін жақындастырып, мәдениеттер мен тауарлардың алмасуына жол ашты. Сауда елдің экономикалық өркендеуіне ықпал етіп, түрік халқының бай мәдени мұрасына әсер етті.

10. Түркі қалалары және шаруашылық қызметі

Түркі қалалары өзінің негізгі шаруашылық ерекшеліктерімен ерекшеленді. Кейбір қалалар сауда орталығы ретінде дамыса, басқалары қолөнер мен ауыл шаруашылығына негізделді. Бұл әртүрлілік экономиканың әртараптануына мүмкіндік беріп, қала мен ауыл арасындағы өзара байланысты нығайтты. Ортағасырлық жазбалар аталмыш қалалардың экономикалық рөлін анық сипаттайды.

11. Қолөнер кәсібі және негізгі түрлері

Қолөнер саласында аң терісінен киімдер тігіліп, олар күнделікті киім жасау үшін пайдаланды, бұл киімдер ауа райынан қорғануға тиімді әрі берік болды. Сонымен бірге, темір ұсталығы дамыған, ошақтар мен қару-жарақтар өндірілді, олар кезеңнің әскери және аңшылық қажеттіліктерін қамтамасыз етті. Ағаштан ыдыс-аяқтар және зергерлік бұйымдар да танымал, ұсталар мен зергерлер өз шеберлігімен ерекшеленді.

12. Ауыл шаруашылығы үшін қолданылған құрал-жабдықтар

Егіншілікте қарапайым соқа, күрек, тырма және қашау сияқты құралдар кеңінен қолданылды, олар топырақты өңдеуде тиімді болды. Мал шаруашылығы үшін ер-тоқым маңызды болды – ол жылқы мен түйені басқаруы үшін қажет. Сонымен бірге, үзеңгі мен ауыздық малдың қозғалысын реттеп, малшылардың жұмысын жеңілдетті. Теріден жасалған ыдыстар сауықтыру және азық тасуда маңызды рөл атқарды, бұл шаруашылықты дамытуға септігін тигізді.

13. Табиғи-климаттық факторлардың рөлі

Құрғақ шөл және дала аймақтары мал өсіру үшін өте қолайлы болып, жайылымдардың кеңдігі мен маусымдық ауысымдар маңызды рөл атқарды. Ал өзен аңғарларындағы су көздері егіншілікті дамытты. Ауа райының өзгеруі мен жыл мезгілдерінің ауысуы шаруашылық кестесін үнемі реттеп отырды, бұл мал мен егін шаруашылығының үйлесімді дамуына мүмкіндік берді.

14. Шаруашылық құрылымы және қоғам мүшелерінің арақатынасы

Қоғамның басым бөлігі – малшылар болды, олардың өмірі мен шаруашылығы көшпелі мәдениеттің негізі саналды. Мал шаруашылығы экономиканың және әлеуметтік құрылымның басты тірегі ретінде қалыптасты. Қалған топтар – қолөнершілер, саудагерлер және егіншілер өз қызметтерімен ауылшаруашылықтың әрі қарай әртараптануына ықпал етті. Бұл құрылым қоғамның тұрақты дамуы мен саяси қалыптасуына септігін тигізді.

15. Негізгі сауда жолдары мен айырбас тауарлары

Түрік мемлекеттері Ұлы Жібек жолы арқылы сауда қатынастарын кеңейтті. Негізгі тауарларға жүн, тері, мал өнімдері және қолөнер бұйымдары кірді. Сауда жолдары тек экономиканы ғана емес, мәдениетаралық байланыстар мен идеялардың таралуын да жандытты. Бұл кезеңде айырбас саудасы экономика мен қоғамның дамуына үлкен әсер етті.

16. Әлеуметтік жіктелу және байлық өлшемдері

Түрік қоғамындағы әлеуметтік құрылымның негізгі негізі мал шаруашылығымен тығыз байланысты болды. Мал саны әдетте жеке тұлғаның немесе тайпаның байлығының басты көрсеткіші ретінде қабылданды. Көп мөлшердегі мал қоры – бұл тек экономикалық қуаттың емес, сондай-ақ әлеуметтік мәртебенің де айқын белгісі еді. Бұл байлық түрі үстем топтың билік пен абыройын бекітіп, олардың қоғамдағы орнын нықтады.

Әскери және саяси жолдарымен билікті қолда ұстаған ақсүйектер, көп малға ие болумен қатар, қоғамдағы жоғарғы лауазымдар мен мәртебелерге ие болды. Ал қарапайым халық, басты назарын күнделікті тіршілік пен еңбекпен шұғылдануға аударып, өзінің әлеуметтік орны мен өмір сүру деңгейін қамтамасыз етті. Бұл қарама-қарсы тараптар арасындағы айырмашылықтар қоғамның құрылымын әрі қарай бекітті.

Әлеуметтік топтардың бұл жүйесі тек мал санына ғана емес, сонымен қатар ата-текке, әскери қызметке және материалдық ресурстардың мөлшеріне негізделді. Мұндай күрделі құрылым қоғамның тұрақтылығын әрі ұйымдасуын қамтамасыз етті, өйткені әр топ пен тұлға өзін анық бір орнына қойып, жалпы жүйені толықтырды.

17. Салықтар мен алымдардың түрлері

Түрік мемлекетінде салық саясаты экономиканың маңызды тірегі ретінде қалыптасты. Салықтар көбінесе мал мен шаруашылық өнімдерінің көлеміне байланысты алынатын, бұл тәсіл мемлекеттің қаржыландыруын және ресурстарды тиімді бөлуін қамтамасыз етті. Осылайша, салықтық жүйе түрік қоғамының экономикалық тұрақтылығын нығайтты.

Негізгі ішкі салық түрлеріне малға салынатын «қалан» және өндірілетін өнімге қатысты «ұшұр» салықтары енгізілді. Бұл алымдар жеке шаруалардан ғана емес, қоғамның жоғары топтарынан да талап етіле отырып, барлық таптардың қаржылық міндеттемелерін бірдей қарастырды.

Сонымен қатар, «саулық» және «соғым» салықтары сияқты қосымша алымдар да болды, олар әсіресе шаруашылық өнімділігін арттыру мен ауыл шаруашылығының дамуы үшін маңызды болды. Кейбір салықтар сыртқы саяси оқиғалар мен дипломатиялық қатынастарға байланысты арнайы төленді, бұл көрші мемлекеттермен деулар мен сауда-экономикалық байланыстарды реттеуге көмектесті.

18. Көшпелі мал шаруашылығының жылдық кезеңдері

Көшпелі мал шаруашылығы ежелден маусымға сай кезеңдерге бөлініп, әр кезеңде өзіне тән шаруашылық міндеттері мен ерекшеліктері болды. Бұл жүйе табиғи жағдайларға, ауа райына және малдың өтімділігіне байланысты қалыптасып, жыл бойы тиімді пайдалану үшін ұйымдастырылды.

Көктем мезгілінде мал шабынды жаңа пасықтарға шығарып, оларды жазға дайындау жұмыстары жүргізілді. Жаз айларында шөлейтті және таулы аймақтарға көшіп, жүгері мен басқа да қоректік ресурстар пайдаланылды.

Күз-қыс маусымында малды қорғау және азық-түлік қоры жинау басты міндеттерге айналды. Мұндай кезеңдік көшулер тұрғындардың тіршілігін қамтамасыз еткен, олар табиғаттың өзгерістеріне бейімделудің тиімді әдісі болды.

19. Қазақ шаруашылығында түріктен қалған дәстүрлер

Қазақ халқының шаруашылығы мен мәдениеті түрік көшпелілерінің тәжірибесін кеңінен қолданумен ерекшеленді. Мал бағу дәстүрі, маусымдық көшіп-қону әдістері, сондай-ақ қымыз дайындау – бұлардың барлығы түрік мәдениетінде пайда болып, кейін қазақ қоғамына сіңді.

Сонымен қатар, киіз үйдің құрылымы мен мал өнімдерін күнделікті тұрмыста пайдалану қазақтардың шаруашылық тәжірибесінің бір бөлігі ретінде қалыптасты. Бұл дәстүрлердің сақталуы қазақ халқының ұлттық ерекшелігін нығайтып, тарихи сабақтастықты үзбеді.

20. Түрік шаруашылығының тарихи сабақтары мен маңызы

Түріктердің шаруашылық тәжірибесі қазақтардың өмір салтына және экономикалық даму жолына терең ықпал етті. Бұл тәжірибе Еуразия құрлығындағы экономикалық қатынастардың негізі болып, ұрпақтарға өз мәдениеті мен экономикасын сақтау мен дамытуда үлгі болды. Түрік шаруашылығынан алынған сабақтар қазіргі күнге дейін өз маңыздылығын жоғалтпады, тарихи жетістіктер мен әлеуметтік құрылымдардың қалыптасуына зор ықпал етті.

Дереккөздер

Асанов, Т. Қ., Ортағасырлық Түрік мемлекеттері тарихы, Алматы, 2021.

Жұмаділов, С. М., Түрік қоғамы мен шаруашылығының ұлттық тарихы, Нұр-Сұлтан, 2022.

Халықаралық Ортағасырлық зерттеу орталығының баяндамалары, 2023.

Тарихи этнография кітабы, Құрылтай Мұрасы, 2020.

История тюркских народов. — Москва: Наука, 1987.

Малиновский А. В. Малое скотоводство в древнетюркской культуре. — Алматы, 1999.

Жусупов М. Т. История Казахстана с древнейших времен до начала XX века. — Астана: Эконом, 2015.

Карамзин Н. М. История государства Российского. — Санкт-Петербург, 1818.